Το παρακάτω κείμενο αποτελεί τη συνέχεια της Α΄ ενότητας που δημοσιεύτηκε στο προηγούμενο φύλλο, με τίτλο: «Το φαινόμενο της παράκτιας υφαλμύρινσης στη Μεσόγειο».
Υφάλμυρες πηγές στη Κρήτη
Στο νησί της Κρήτης υπάρχουν πολλές παράκτιες πηγές με υφάλμυρες αναβλύσεις. Οι περισσότερες από αυτές εκβάλουν στη βόρεια ακτογραμμή και συνδέονται με τους ορεινούς όγκους των Λευκών Ορέων, του Ψηλορείτη, αλλά και των λασιθιώτικων βουνών της Κριτσάς όσο και των ορέων της Θρυπτής.
Εξαίρεση αποτελούν οι αναβλύσεις γλυκού νερού στις νότιες παραλίες του νομού Χανίων, όπως στην παραλία του Φοίνικα στα δυτικά του όρμου του Λουτρού, αλλά και στην τοποθεσία «Γλυκά νερά» στο μέσον της διαδρομής Λουτρού – Χώρα Σφακίων, όπου έχει κατασκευαστεί και έργο υδρομάστευσης με αρκετή επιτυχία για την ύδρευση του Λουτρού, αλλά και της χώρας Σφακίων.
Στη βόρεια παραλία συναντώνται οι δύο παράκτιες πηγές στον όρμο της Γεωργιούπολης, ο «Αλμυρός Γεωργιούπολης» στα δυτικά του οικισμού και ο «Περαστικός» στα ανατολικά του οικισμού.
Στον νομό Ρεθύμνης έχουμε τις παράκτιες πηγές στο Μπαλί, στο ανατολικό άκρο του όρμου. Επίσης, στο κέντρο του ομώνυμου όρμου, έχουμε τις μοναδικές στην Κρήτη «εσταβέλλες» με υποθαλάσσιες αναβλύσεις.
Στον νομό Ηρακλείου έχουμε τις πολύ μεγάλες πηγές του «Αλμυρού Ηρακλείου» και στον νομό Λασιθίου έχουμε τις επίσης πολύ μεγάλες παράκτιες πηγές της «Μαλάβρας», καθώς και τον «Αλμυρό Αγίου Νικολάου» στο ανατολικό άκρο της πόλης.
Το επιστημονικό ενδιαφέρον της πηγής του Αλμυρού
Η πηγή του Αλμυρού Ηρακλείου, τόσο λόγω της θέσης της στο δυτικό άκρο της πόλης του Ηρακλείου και, επομένως, της πολύ εύκολης προσβασιμότητάς της, αλλά και λόγω της τεράστιας παροχής της, η οποία για τη διετία 1985-1986 με στοιχεία του ΙΓΜΕ (Ιχνηθέτηση Ψηλορείτη, Ρέθυμνο 1987) ανήλθε στη μέση ετήσια παροχή τής τάξης των 220.100.000 κυβικών μέτρων νερού, παρουσιάζει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον.
Πέραν όμως του παραγωγικού ενδιαφέροντος, η πηγή του Αλμυρού Ηρακλείου παρουσιάζει και ένα ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον.
Η πρώτη γεωλογική έρευνα της πηγής αναφέρεται από το 1964 με τη μελέτη των γεωλόγων μελετητών Burdon D.J. και Παπάκη Ι., στα πλαίσια του ΙΓΕΥ (προδρόμου του ΙΓΜΕ).
Έκτοτε, τουλάχιστον 37 γεωλόγοι μελετητές, όπως αναφέρονται στις διάφορες μελέτες – ανακοινώσεις, έχουν ασχοληθεί με το θέμα και έχουν συνολικά γραφτεί 42 τουλάχιστον επιστημονικές μελέτες. Ανάμεσα σε αυτούς τους μελετητές συμπεριλαμβάνονται οι διακεκριμένοι καθηγητές υδρογεωλογίας, J. Burdon, M. Breznik, G. Dietrich, R. Thomas, B. Afrid, G. De Marsily, R. Caputo, S. Catalano, J. Mason, καθώς και μια πλειάδα από Έλληνες υδρογεωλόγους κατόχους διδακτορικών διατριβών.
Επίσης, με την έρευνα της περιοχής έχει ασχοληθεί και ο F.A.O. (Παγκόσμιος Οργανισμός Τροφίμων του Ο.Η.Ε.), όπως και η Ισραηλινή εταιρεία AGRIDEV από τη δεκαετία του 1960.
Ο Ψηλορείτης και η ιχνηθέτηση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το πείραμα της ιχνηθέτησης, το οποίο εκτελέστηκε την τριετία 1986-1989 από τη συνεργασία του ΙΓΜΕ με το αντίστοιχο Ινστιτούτο του Γκρατζ της Αυστρίας.
Κατά το πείραμα αυτό ρίχθηκαν οι χρωστικές ουσίες ουρανίνη και ροδαμίνη στις καταβόθρες του οροπεδίου της Νίδας και της τοποθεσίας της Αγίας Μαρίνας στον Ψηλορείτη τον χειμώνα του 1986, όταν στο οροπέδιο υπήρχαν μεγάλες ποσότητες χιονιού.
Οι ουσίες αυτές ανιχνεύτηκαν στη συνέχεια σε όλες τις μεγάλες πηγές γύρωθεν του Ψηλορείτη. Αποδείχτηκε ότι σε όλες αυτές τις πηγές καταλήγουν οι ποσότητες υπόγειων νερών του Ψηλορείτη και ακόμη μετρήθηκε ο χρόνος άφιξης του χρωματισμένου νερού, καθότι γινόταν καθημερινή δειγματοληψία.
Συγχρόνως, βέβαια, ως δεύτερη και εγκυρότερη απόδειξη γινόταν και η ανίχνευση στα δείγματα του νερού, του ισοτόπου 16 του οξυγόνου στο νερό, η περιεκτικότητα του οποίου στο νερό μεταβάλλεται ανάλογα με το υψόμετρο. Άρα, η περιεκτικότητα το νερού στο ισότοπο 16 του οξυγόνου στο υψόμετρο των 1.200 μέτρων στο οροπέδιο της Νίδας είναι πολύ διαφορετική από εκείνη σε χαμηλότερα υψόμετρα.
Τα δείγματα στέλνονταν στο Graz, όπου γινόταν και οι χημικές αναλύσεις. Τη μεγαλύτερη ταχύτητα το υπόγειο νερό στη διαδρομή του την είχε εκείνο της πηγής του Αλμυρού, και μάλιστα με πολύ μεγάλη διαφορά.
Για την πηγή του Αλμυρού ήταν της τάξης των 913 μ. το 24ωρο, ενώ, συγκριτικά, στις επίσης αξιόλογες πηγές της Γέργερης, η ταχύτητα ήταν μόλις 152 μ. το 24ωρο. Έτσι, λοιπόν, με τον πιο αξιόπιστο τρόπο, αποδείχτηκε ότι το νερό της πηγής του Αλμυρού προέρχεται από τα χιόνια και τις βροχοπτώσεις του Ψηλορείτη.
Η διακύμανση της ποιότητας
Από την πολύχρονη παρακολούθηση τόσο της παροχής όσο και της ποιότητας του νερού της πηγής και, βεβαίως, από τα στοιχεία τα οποία υπάρχουν στα αρχεία του ΙΓΜΕ, προκύπτει ότι τόσο η παροχή όσο και η ποιότητα του νερού, σε ό,τι αφορά την αλατότητά του (δηλαδή την περιεκτικότητά του σε ιόντα χλωρίου), έχει πολύ μεγάλο εύρος τιμών.
Οι διακυμάνσεις αυτές είναι ημερήσιες, μηνιαίες, όσο και ετήσιες, καθότι σχετίζονται με τις βροχοπτώσεις και τις χιονοπτώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της κάθε βροχομετρικής περιόδου. Η περιεκτικότητα σε ιόντα χλωρίου έχει ως κατώτατο όριο λιγότερα και από τα 200 ppm, κάποιες ημέρες κατά τη χειμερινή περίοδο, των οποίων ο αριθμός έχει εύρος συνήθως από 20 έως και 60 ημέρες, οι οποίες βέβαια δεν είναι καθορισμένες, αλλά μετακινούνται από έτος σε έτος.
Το ανώτατο όριο της αλατότητας φτάνει έως και τιμές 5.800 ppm ιόντων χλωρίου κάποιες ημέρες του Σεπτεμβρίου ή του Οκτωβρίου, δηλαδή τις τελευταίες ημέρες της περιόδου της καλοκαιρινής και φθινοπωρινής ανομβρίας, λίγο μετά από τις πρώτες βροχοπτώσεις της επόμενης βροχομετρικής περιόδου.
Για την κατανόηση και τη σύγκριση της ποιότητας του νερού της πηγής, αναφέρουμε ότι τα διεθνή όρια ποσιμότητας του νερού, όσον αφορά τα ιόντα χλωρίου, είναι στα 250 ppm και ακόμη ότι η περιεκτικότητα του θαλασσινού νερού σε ιόντα χλωρίου στις παραλιακές περιοχές της Βόρειας Κρήτης κυμαίνεται από τα 25.000 ppm έως και τα 26.500 ppm, ανάλογα με την εποχική περίοδο.
Η αναίρεση πλέον της αναγκαιότητας για τη ΔΕΗ
Εδώ αξίζει να επισημανθεί ότι ήδη έχει αρθεί και το εμπόδιο του ότι το νερό του Αλμυρού ήταν απαραίτητο για την ψύξη των μηχανολογικών εγκαταστάσεων του εργοστασίου της ΔΕΗ στα Λινοπεράματα, καθότι το εργοστάσιο έπαψε πια να λειτουργεί.
Η ανεύρεση λύσεων
Για την ορθή σκέψη λοιπόν, θα πρέπει κατά πρώτον να εγκαταλειφθούν οι μύθοι! Κατά δεύτερον, θα πρέπει να ασχοληθεί με σοβαρότητα ένας κεντρικός φορέας της Κυβέρνησης, ανάλογος με εκείνους που για παράδειγμα έχουν αποφασίσει τόσο για τη δημιουργία του υβριδικού φράγματος στην Αμφιλοχία, το οποίο βρίσκεται στη φάση αποπεράτωσης και το οποίο ήταν προϋπολογισμού 650 περίπου εκατομμυρίων, ή και εκείνου του υβριδικού φράγματος των Ποταμών Αμαρίου, προϋπολογισμού 280 τουλάχιστον εκατομμυρίων.
Άρα, η πρώτη κίνηση είναι να εκδηλωθεί η ανάλογη κυβερνητική πρόθεση για την αξιοποίησή του. Τα υπόλοιπα, δηλαδή οι χρήσεις και οι μεθοδολογίες που θα ακολουθηθούν, θα εξευρεθούν σύμφωνα με τις τεχνικές λύσεις που ακολουθούνται διεθνώς σε παρόμοιες περιπτώσεις και όπως επίσης έχουν προταθεί σε κάποιες από τις ήδη υπάρχουσες μελέτες.
Επειδή ο όγκος του παραγόμενου νερού στον Αλμυρό είναι πράγματι τεράστιος, καθότι ισοδυναμεί με τον όγκο όσο θα είχαν 10 περίπου φράγματα από εκείνα τα μεγαλύτερα της Κρήτης, τα οποία είναι της τάξης των 20 περίπου εκατομ. κυβικών μέτρων, υπάρχουν περιθώρια για πολλαπλές λύσεις και χρήσεις.
Οι αναγκαίες επιστημονικές μετρήσεις 20ετίας τουλάχιστον στις οποίες θα στηριχθεί η κλίμακα των έργων, υπάρχουν στα αρχεία του ΙΓΜΕ. Καταρχήν θα μπορέσει να υπάρξει εργοστάσιο αφαλάτωσης για πόσιμο νερό για την ύδρευση όχι μόνο του Ηρακλείου αλλά και της ευρύτερης τουριστικής περιοχής προς τα δυτικά, αλλά ακόμη και της ενδοχώρας.
Επίσης, θα μπορέσουν να χρησιμοποιηθούν πολύ μεγάλες ποσότητες νερού για την άρδευση πολλών χιλιάδων στρεμμάτων με τη δημιουργία ανοιχτών ταμιευτήρων σε μεγαλύτερα υψόμετρα νότια και ανατολικά της περιοχής σε κατάλληλες θέσεις. Το «μυστικό» πάντως για την αξιοποίησή του είναι το ότι θα πρέπει να υπάρξει κυβερνητική πρόθεση σε επίπεδο… πρωθυπουργού!
Ή μήπως δεν δικαιούται μια ανάλογη αντιμετώπιση ο νομός Ηρακλείου, ένας από τους πλέον παραγωγικούς νομούς της χώρας, καθώς και ένας από εκείνους με τη μεγαλύτερη συμμετοχή στο εθνικό Α.Ε.Π.!