70 χλμ. περίπου από τη Νάπολη της Ιταλίας βρίσκεται το νησάκι Βεντοτένε (Ventotene) ή Πανδατερία, όπως το είχαν ονομάσει οι Αρχαίοι Έλληνες.
Στο νησάκι αυτό, έκτασης μικρότερης των δύο τ. χλμ., ο αυτοκράτορας Αύγουστος εξόρισε την κόρη του Ιουλία για ανήθικη συμπεριφορά το 2 π.Χ. Επίσης, ο Τιβέριος εξόρισε εκεί την ανιψιά του, Αγριππίνα, το 29 μ.Χ. και ο Νέρωνας την πρώτη σύζυγό του, Οκταβία, το 62 μ.Χ., για διάφορους λόγους.
Αποτέλεσε ένα από τα νησιά και μέρη απομόνωσης αντιφρονούντων του καθεστώτος Μουσολίνι, όπου είχαν εξοριστεί περίπου 800 Ιταλοί αντιστασιακοί. Μεταξύ αυτών, και ο μετέπειτα δημοφιλής πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας, Σάντρο Περτίνι.
Ανάμεσα στους κρατούμενους από το 1939 έως το 1943 ήταν και ο Ιταλός πολιτικός Αλτιέρο Σπινέλι, ο οποίος, μαζί με δύο άλλους συγκρατουμένους του, συνέγραψε το 1941 το γνωστό Μανιφέστο του Βεντοτένε (Manifesto di Ventotene), με το οποίο προτεινόταν η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας για την πρόληψη μελλοντικών συγκρούσεων μεταξύ των κρατών.
Το μανιφέστο αυτό γράφτηκε πάνω σε τσιγαρόχαρτα και φυγαδεύτηκε με αριστοτεχνικό τρόπο από το νησί προς την ιταλική αντίσταση, με τη βοήθεια γυναικών που είχαν πρόσβαση σε αυτό.
Τυπώθηκε και μεταφέρθηκε και σε άλλες ευρωπαϊκές αντιστασιακές οργανώσεις, εμπνέοντας τις πρώτες πρωτοβουλίες για τη συγκρότηση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.
Θεωρείται σήμερα ένα από τα ιδρυτικά κείμενα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το κεντρικό κτήριο του Ευρωκοινοβουλίου στις Βρυξέλλες φέρει το όνομα «Αλτιέρο Σπινέλι», ενώ στο νησί Βεντοτένε έχει απονεμηθεί το Σήμα Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Κληρονομιάς (European Heritage Label), προβάλλοντας και συμβολίζοντας τα ευρωπαϊκά ιδεώδη και τις αξίες.
Ένα άλλο πανευρωπαϊκό μανιφέστο, το οποίο διατύπωνε την ιδέα μιας πολιτικά ενωμένης Ευρώπης, είχε εκδοθεί το 1923 από τον Ρίχαρντ Κουντενχόβε-Καλέργκι, τον Αυστριακό-Ιάπωνα πολιτικό, φιλόσοφο και κόμη του οίκου Coudenhove-Kalergi, ο οποίος ήταν απόγονος της ιστορικής οικογένειας των Καλλέργηδων από το Βυζάντιο, την Κρήτη και τη Βενετία.
Ως γιος Αυστρο-Ούγγρου διπλωμάτη και βαθιά κοσμοπολίτης, δημιούργησε μέσα από το πρώτο του βιβλίο για την ενιαία Ευρώπη ένα πανευρωπαϊκό κίνημα, με στόχο μια ευρωπαϊκή συνομοσπονδία για την αποφυγή των πολέμων και την ανάπτυξη της οικονομικής συνεργασίας.
Ο Κουντενχόβε-Καλέργκι ήταν εκείνος που πρότεινε το 1929 να καθιερωθεί η «Ωδή της Χαράς» του Μπετόβεν ως ύμνος της Ευρώπης, καθώς και η θεσμοθέτηση μιας «Ημέρας της Ευρώπης».
Ήταν επίσης ο πρώτος που τιμήθηκε, το 1950, με το «Βραβείο Καρλομάγνου», το οποίο απονέμεται ετησίως σε προσωπικότητες για τη συνεισφορά τους στην ευρωπαϊκή ενοποίηση, την ιδέα της Ευρώπης και την ειρήνη.
Πέρυσι, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εξήρε το όραμα του Ρίχαρντ Κουντενχόβε-Καλέργκι για την ευρωπαϊκή ενοποίηση κατά την ομιλία της στην απονομή του «Βραβείου Καρλομάγνου», το οποίο η ίδια παρέλαβε για το 2025, στην επέτειο των 75 χρόνων από την καθιέρωσή του.
Εξίσου σημαντικό ιστορικό ορόσημο αποτελεί και το Μνημόνιο Μπριάν του 1929. Με αυτό, ο Γάλλος πρωθυπουργός Αριστίντ Μπριάν οραματιζόταν τη δημιουργία ενός «ομοσπονδιακού δεσμού» μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, ο οποίος θα περιλάμβανε μια Κοινή Αγορά και μια Τελωνειακή Ένωση, με σκοπό τη σταθεροποίηση της οικονομίας και την πρόληψη νέων συγκρούσεων.
Την 9η Μαΐου 1950, ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν εκφώνησε μια ιστορική ομιλία, γνωστή ως «Διακήρυξη Σούμαν», παρουσιάζοντας ένα σχέδιο για στενότερη συνεργασία στην Ευρώπη.
Πρότεινε τη συνένωση της γαλλικής και της δυτικογερμανικής βιομηχανίας άνθρακα και χάλυβα, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία της ΕΚΑΧ (Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα) το 1952 από έξι χώρες. Η ημέρα αυτή καθιερώθηκε ως «Ημέρα της Ευρώπης» το 1985.
Έκτοτε, μέσα από μια συνεχή δυναμική και θεσμική μεταμόρφωση με άξονες την εμβάθυνση της συνεργασίας και τη διεύρυνση με νέα μέλη, η Κοινότητα βάδισε σταθερά προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Κύριοι σταθμοί αυτής της πορείας υπήρξαν η ίδρυση της ΕΟΚ το 1957, η διενέργεια των πρώτων άμεσων εκλογών για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 1979 και η Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992 για τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως επίσης, η υπογραφή της Σύμβασης Σένγκεν (1990), η δημιουργία της Ενιαίας Αγοράς (1993) με τις τέσσερις θεμελιώδεις ελευθερίες κυκλοφορίας (ανθρώπων, αγαθών, κεφαλαίων και υπηρεσιών), η κυκλοφορία του ευρώ (2002) και η Συνθήκη της Λισαβόνας (2007) κ.ά.
Τα ανωτέρω κατέστησαν την Ε.Ε. μια ισχυρή διεθνή οντότητα με έντονη παρουσία στους διεθνείς οργανισμούς, καθώς και έναν θεσμικό πυλώνα του παγκόσμιου συστήματος και της παγκόσμιας οικονομίας.
Αναμφίβολα, ο Σπινέλι, ο Κουντενχόβε-Καλέργκι, ο Μπριάν, ο Σούμαν και φυσικά ο Ζαν Μονέ, μαζί με άλλους οραματιστές, δικαιώθηκαν. Για 75 και πλέον χρόνια δεν έχει σημειωθεί πολεμική σύρραξη μεταξύ των κρατών μελών που την απαρτίζουν, γεγονός πρωτοφανές για ένα τόσο μεγάλο διάστημα της ιστορίας τους.
Παράλληλα, είναι πασιφανής η οικονομική ευημερία που γνώρισαν τα κράτη μέλη στη μεταπολεμική Ευρώπη.
Τα τελευταία έτη, οι έντονες προκλήσεις από τον ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ και την Κίνα στους τομείς της οικονομίας και της τεχνολογίας, καθώς και οι ραγδαίες αλλαγές στο γεωπολιτικό περιβάλλον, οδήγησαν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναθέσει στους πρώην Ιταλούς πρωθυπουργούς, Ενρίκο Λέτα και Μάριο Ντράγκι, τη σύνταξη εκθέσεων για την ενίσχυση της ενιαίας αγοράς και τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της Ε.Ε.
Αντίστοιχα, ανατέθηκε στον πρώην πρόεδρο της Φινλανδίας, Σάουλι Νιινίστο, η σύνταξη έκθεσης για την ενίσχυση της στρατιωτικής και μη στρατιωτικής ετοιμότητας της Ευρώπης.
Και οι τρεις εκθέσεις, που παρουσιάστηκαν το 2024, αποβλέπουν στην ενίσχυση της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης και της ανθεκτικότητάς της.
Ο Λέτα προτείνει ριζικές τομές για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής ενιαίας αγοράς, μεταξύ των οποίων την ολοκλήρωση των αγορών στην ενέργεια, στις τηλεπικοινωνίες και στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, συστήνοντας παράλληλα τη δημιουργία μιας πέμπτης ελευθερίας για την έρευνα, την καινοτομία και την εκπαίδευση.
Ο Ντράγκι, για την αναζωογόνηση της Ε.Ε., προτείνει επενδύσεις ύψους 800 δισ. ευρώ ετησίως, ώστε να καλυφθεί το τεχνολογικό χάσμα με τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Επισημαίνει την ανάγκη για κοινό δανεισμό (ευρωομόλογα) και φθηνή ενέργεια μέσω της πράσινης μετάβασης, υπογραμμίζοντας την αναγκαιότητα απλοποίησης των διαδικασιών λήψης αποφάσεων.
Την περασμένη εβδομάδα, ο Ντράγκι τιμήθηκε με το «Βραβείο Καρλομάγνου» για το 2026. Στην ομιλία του αναφέρθηκε, για πολλοστή φορά, στην επιτακτική ανάγκη για κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό και για επενδύσεις που πλέον αγγίζουν τα 1,2 τρισ. ευρώ ετησίως, προκειμένου να αντισταθμιστεί η απώλεια της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας.
Ο Νιινίστο, με την έκθεσή του υπό τον τίτλο “Safer Together”, προτείνει την ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας, την αντιμετώπιση των υβριδικών επιθέσεων και τη διασφάλιση της εφοδιαστικής αλυσίδας, εισηγούμενος το 20% του συνολικού προϋπολογισμού της Ε.Ε. να διατίθεται για την ασφάλεια και την αμυντική ετοιμότητα.
Οι παραπάνω εκθέσεις, όπως αναφέρεται, λήφθηκαν σοβαρά υπόψη κατά την κατάρτιση του στρατηγικού θεματολογίου της Ε.Ε. για την περίοδο 2024-2029.
Οι εκθέσεις αυτές για τη συγκρότηση της ευρωπαϊκής αυτονομίας το 2024 βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό στις «σταθερές» που ρυθμίζουν το παγκόσμιο σύστημα διακυβέρνησης και συνεργασίας. Ήτοι, ένα πλέγμα διεθνών οργανισμών, συνθηκών και αποφάσεων.
Όμως, οι ανακοινώσεις των ΗΠΑ στις αρχές του 2026 για την αποχώρησή της από 66 διεθνείς οργανισμούς -εκ των οποίων οι 31 ανήκουν στο σύστημα του ΟΗΕ (συμπεριλαμβανομένων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, της Συμφωνίας του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή και της Unesco)- προκαλούν σοβαρά προβλήματα στη χρηματοδότηση των δράσεων των εν λόγω οργανισμών.
Παράλληλα, ανατρέπουν τις παγκόσμιες ισορροπίες που αναπτύχθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, επιφέροντας αλυσιδωτές οικονομικές και ανθρωπιστικές επιπτώσεις, ενώ δημιουργούν και ένα επικίνδυνο προηγούμενο για τη στάση άλλων ισχυρών κρατών σχετικά με τις παγκόσμιες δεσμεύσεις τους.
Το αρνητικό αυτό κλίμα επιτείνεται από την αμφισβήτηση του ρόλου του ΟΗΕ εκ μέρους των ΗΠΑ, εξαιτίας της σύστασης του «Συμβουλίου Ειρήνης», η οποία κλονίζει ισορροπίες δεκαετιών στο πολυμερές σύστημα διεθνούς διακυβέρνησης.
Ομοίως, εξαιρετικά σημαντική είναι και η δραστική περικοπή των κονδυλίων της Αναπτυξιακής Βοήθειας των ΗΠΑ (USAID), που προορίζονταν για την ανάπτυξη και τον εκδημοκρατισμό τρίτων χωρών.
Οι πόλεμοι στο Ιράν και την Ουκρανία πυροδότησαν έντονες εντάσεις στις διατλαντικές σχέσεις, καθώς δεν θεωρείται πλέον δεδομένη η χωρίς όρους στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στην Ευρώπη.
Το γεγονός αυτό προκαλεί έντονη ανησυχία για το μέλλον του ΝΑΤΟ -της παραδοσιακής «ομπρέλας προστασίας» της Γηραιάς Ηπείρου- με αποτέλεσμα να επανακαθορίζονται οι σχέσεις της Ε.Ε. με τις ΗΠΑ.
Μέσα σε αυτό το ρευστό διεθνές περιβάλλον, η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται πλέον να επισπεύσει τη στρατηγική της αυτονομία, με μεγάλο στοίχημα τη διατήρηση της ευημερίας, καθώς και των οικονομικών και κοινωνικών κεκτημένων των πολιτών της.
Ενώ στα 75 χρόνια ύπαρξής της οικοδομήθηκε κυρίως για να τιθασεύσει τους ευρωπαϊκούς εθνικισμούς, σήμερα αναγκάζεται να ανταγωνιστεί γιγάντιες οικονομικές αυτοκρατορίες, ώστε να διασφαλίσει την οικονομική της ανάπτυξη και παράλληλα να μεριμνήσει για την ίδια της την άμυνα.
Η Ευρώπη χρειάζεται ξανά αρχιτέκτονες στο ανάστημα των ιδρυτών της, εφοδιασμένους όμως με τις αναγκαίες προσεγγίσεις του 21ου αιώνα.
Μόνο έτσι θα καταφέρει να ιεραρχήσει σωστά τις στρατηγικές της επιλογές, ώστε να συνεχίσει να πορεύεται με ασφάλεια, ανάπτυξη και κοινωνική συνοχή, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως κομβικός εταίρος στις παγκόσμιες αγορές και τις γεωπολιτικές εξελίξεις.