Είναι αλήθεια ότι πολλές φορές βιάζεται ο λαός μας, ίσως να θέλει κάποια πράγματα να τα προλάβει. Τα λέμε όλα αυτά θυμίζοντας στο «από Αύγουστο χειμώνα» της λαϊκής παρατήρησης. Ποιος όμως θα πει ότι αν και ο Σεπτέμβρης δεν συνεχίζει το καλοκαίρι; Μπορεί να μικραίνουν οι μέρες, αλλά ο ήλιος αυτό τον μήνα μάς καίει αβάσταχτα.
Τα μπάνια συνεχίζονται, αφού πολλοί λένε ότι η θάλασσα του Σεπτέμβρη είναι πάρα πολύ καλύτερη, τα «καλοκαιρινά» πανηγύρια συνεχίζονται αυτό τον μήνα και φυσικά ο Σεπτέμβρης, ως ο μήνας των εμποροπανηγύρεων (τελευταία και αυτές φθίνουν, πρόκειται για τα λεγόμενα παζάρια που παλαιότερα ανθούσαν σε πολλά μέρη της πατρίδας μας), δεν αγχώνει και δεν αποτρέπει τους παζαρέμπορους από το να απλώνουν άφοβα τις πραμάτειές τους.
Λέγοντας λοιπόν ότι «μπαίνουμε στο φθινόπωρο», εννοούμε ότι προχωρούμε μέσα από τον Σεπτέμβρη να συναντήσουμε πρώτα τον Οκτώβρη, με τη σπορά του και τα πρώτα λιομαζώματα ως υπαίθριες ασχολίες. Το μόνο για το οποίο ανησυχούσαν και εξακολουθούν να ανησυχούν οι εμπλεκόμενοι είναι η πρωινή-βραδινή δροσιά, το γρήγορο σούρουπο ή κάποια αναπάντεχη νεροποντή, που και αυτή εύκολα στεγνώνει λόγω του κυρίαρχου ήλιου που είναι χαμηλά.
Η εθιμική ελληνική περίοδος του φθινοπώρου, όπως και του καλοκαιριού, δεν προβάλλονταν ως τώρα σαν εκείνες του χειμώνα και της άνοιξης, που τις ελάμπρυναν οι μεγάλες γιορτές. Γι’ αυτό και η προσοχή που δίνουμε στις μικρογιορτές του φθινοπώρου (μέσα στα εποχικά πλαίσια των αναγκών και των ελπίδων της γεωργίας και της κτηνοτροφίας μας ή και των άλλων επαγγελμάτων), οδηγεί σε μία οργανική αναπαράσταση της παραδοσιακής ελληνικής ζωής. Φθινόπωρο!
Μια λέξη αρχαιότατη, γνήσια ελληνική, σημαίνει την εποχή που φθίνουν, που τελειώνουν τα φρούτα ή την εποχή που έρχεται μετά από τα φρούτα. Μετόπωρον! Σίγουρα πρόκειται για μια περίοδο μελαγχολική, αφού μας φέρνει χρονικά κοντά στον χειμώνα και λαϊκά έχει πάρει τις παρακάτω ονομασίες: Χειμόπωρο, χυνόπωρος, ψιμόπωρο και στερνοκαίρι. Δεν κρύβει όμως σαν περίοδος και την αισιόδοξη πλευρά της, τόσο για τη συγκομιδή όσο και για το ετοιμασμένο ξεχειμώνιασμα.
Ο παραγωγός, είτε αγρότης είναι αυτός, είτε γεωργός, είτε βοσκός, δεν παύει σ’ όλες τις εποχές, αφού μοχθεί και αγωνίζεται, να φοβάται ή να ελπίζει για την έκβαση της καλλιέργειας και της σοδειάς του. Για τον λόγο αυτό και όλο προσέχει και παρακαλεί, εξευμενίζει και δοξάζει τους Αγίους για να φέρουν έναν χειμώνα ήσυχο αλλά και χορταστικό, καθ’ όλα ήπιο.
Έτσι εξηγούνται ιστορικά και λατρευτικά οι πράξεις και οι συνήθειες με τους προστάτες Αγίους της καλλιέργειας και της κτηνοτροφίας, από τους οποίους περιμένει με απόλυτη σιγουριά και εμπιστοσύνη, τη στοργική φροντίδα για τη σοδειά του. Οι εκκλησιαστικές γιορτές και οι αγροτικές εργασίες έδιναν παλιότερα το χαρακτηριστικό όνομα των μηνών μέσα στον χρόνο.
Ο Σεπτέμβριος, έβδομος μήνας στο μηνολόγιο των Ρωμαίων (αντίστοιχος προς τον Αττικό Βοηδρομιώνα), παράλληλα προς το εκλαϊκευόμενο όνομά του (Σεπτέμβρης, Σετέμπρης, Θεσέμπρης), ονομάζεται και από τις γιορτές του: Σταύρος: Σταυριάτης, Άη Νικήτας, αλλά και από τις γεωργικές του εργασίες: Τρυγητής και Βεντεμάς, αλλά και Σποριάρης, αφού ετοιμάζονται οι διαδικασίες για τη σπορά. Βεντέμα ή βενδέμα είναι ο τρύγος αλλά και κάθε συγκομιδή.
Στην εικονογραφία των μηνών, η οποία είναι πλουσιότατη, ιδιαίτερα από τα μεσαιωνικά χρόνια, σε όλους τους λαούς, ο Σεπτέμβρης παριστάνεται συνήθως με βασική απασχόλησή του τον τρύγο. Τον βλέπουμε να τρυγάει ο ίδιος ή να βρίσκεται βουτηγμένος σε έναν κόφινο και να πατεί τα σταφύλια ή να παρουσιάζεται περιγραφικά με σκηνές τρύγου, όπου άνδρες, γυναίκες και παιδιά χαίρονται την εύφορη ώρα.
Μπορεί ο τρύγος να έχει τους κόπους του, αλλά έχει και τις χαρές της χειροπιαστής πια σοδειάς, του πιο παρήγορου στη ζωή του ανθρώπου καρπού. Χωρίς να πεινάει, χωρίς να διψάει η εργατιά, μέσα στο αμπέλι, πάντα με το χαμόγελο και καλή διάθεση, συνεπαίρνεται από το όραμα του ξανθού ή κόκκινου κρασιού, που θα δώσει κέφι αλλά και ζεστασιά τον ερχόμενο χειμώνα. Και οι χαρές δεν είναι μόνο μακροπρόθεσμες.
Τις ίδιες κιόλας μέρες, ο πρωτόβγαλτος μούστος χρησιμοποιείται από τις νοικοκυρές για μουσταλευριά και μουστοκούλουρα, αλλά και για άλλες λιχουδιές. Εκτός από τον Σεπτέμβρη του τρύγου, έχουμε και τον μαθητικό Σεπτέμβρη, τον μήνα των σχολείων. Παλιότερα ανοίγανε «την άλλη μέρα από του Σταυρού».
Μία παιδική και κοινωνική συγκίνηση, σε εποχές που οι γονείς δεν μπερδεύονταν στη σχολική ζωή και πορεία των παιδιών τους, σε εποχές που είχαν πραγματική εμπιστοσύνη στον Δάσκαλο. Θυμάμαι στα σχολικά-παιδικά μου χρόνια να κρατούμε την ανθοδέσμη για τη δασκάλα μας, η οποία στόλιζε την έδρα της τάξης μας.
Θυμάμαι τους τρόπους που προσπαθούσαν αυτοί οι άνθρωποι να μας μάθουν. Θυμάμαι το πόσο προσπάθησαν για μας και το πόσο καμάρωναν για την πρόοδό μας!