Η Εθελοθυσία των υπερασπιστών του Αρκαδίου αποτελεί την κορωνίδα των αγώνων του κρητικού λαού κατά τον 19ο αιώνα για την απόκτηση της ελευθερίας του. Μία εθελοθυσία που περικλείει ένα μεγαλείο ψυχής, αλλά και ένα μήνυμα προς όλους εμάς. Ο δημιουργός έπλασε τον άνθρωπο για να ζήσει ελεύθερος. Και όταν κάποιοι άλλοι συνάνθρωποί του τού στερούν αυτό το υπέρτατο αγαθό, δεν διστάζει να θυσιάσει και τη ζωή του ακόμα για να το αποκτήσει.
Εδώ πράγματι αποκτά νόημα το σύνθημα «Ελευθερία ή θάνατος». Ένα σύνθημα που έκανε πράξη ολόκληρη Κρήτη κατά τον 19ο αιώνα. Γι’ αυτό και δεν είναι σήμερα μία ακόμη χαμένη πατρίδα για τον ελληνισμό. Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή παρά 40 χρόνια σκλαβιά και φυλακή, προέτρεπε ο Ρήγας το υπόδουλο γένος.
«Η ζωή είναι μηδέν χωρίς Ελευθερία» ανέφερε ο δικηγόρος Γεώργιος Αθ. Σκουλάς, προ του εκτελεστικού αποσπάσματος στο Γάζι Ηρακλείου στις 14 Ιουνίου 1942.
Το Αρκάδι, όμως, φίλες και φίλοι, είναι ταυτόχρονα και ένα ανθρώπινο δράμα. Ένα δράμα που δεν το χωράει ο νους του ανθρώπου. Λίγες μέρες μετά την ανατίναξη, επισκέφτηκε το Αρκάδι, ένα ιερό απομεινάρι του ιερού Αγώνα του 1821.
«Ο γέρων αρματολός της Ίδης», όπως αυτοαποκαλείται. Τα λόγια του, η περιγραφή του συγκλονίζουν κάθε ανθρώπινη ψυχή.1
(συνέχεια από το φύλλο Αρ. 131)
«… Μετά τάς παντοίας ταῦτας συγκινήσεις μου, φήμη τραγική, ἀλλά καί λίαν ἔνδοξος, ἥτις βεβαίως ἐκ τοῦ μεγαλείου της σπεύδουσα διεπέρασεν ἴσως ἤδη τά πελάγη μέχρι τῶν ἀντιπόδων, καλεῖ μέ τόν γέροντα ὁπλίτην ἀλλαχοῦ. Ἅμα τῷ ἀκούσματι ἔσπευσα δρομαίως πρός τό αἱμόφυρτον, πρός τό πυρίκαυστον Ἀρκάδιον…
Ἐνταῦθα αἱ διανοητικαί μου δυνάμεις ὤχροντο ἀπιοῦσαι, ὁ Κάλαμος μοῦ πίπτει ὑπό τούς πόδας μου, μή δυναμένου ἱστορήσας δεόντως τάς ἀλγεινάς ἐκείνας ἐντυπώσεις μου. Εἴθε ὁ Τάλας μή ἐγενόμην ἐν Κρήτῃ, μή ἐκαλούμην Κρής! Εἴθε ἀντί τῆς πολυετοῦς ἐν τῇ Ἴδῃ διαμονῆς μου νά ἔζων ἄπατρις, ὡς Ἄραψ φέλαχος, πλάνης καί γυμνητεύων ἐν τῇ Σαχάρα, ἡ σφαῖρα μολύβδινη νά μέ ἔρριπτε πρό πολλοῦ χρόνου νεκρόν, ὅπως μή παρασταθῶ ἐν τῷ γήρατι θεατής τοῦ σπαραξικάρδιου, τούτου δράματος τοῦ ἀληθοῦς τούτου σφαγείου!
Εἶδον τόν αἱμοβόρον, τόν κακοῦργο, τόν δολοφόνον, τόν δήμιον τῶν πατέρων καί ἀδελφῶν μου, Μουσταφάν φεύγοντα τήν τοῦ Ἀρκαδίου πυράν, ἔνθα ἐκοιμήθη τόν αἰώνιον ὕπνον τό ἄνθος τῶν πολεμιστῶν του· εἶδον τον περικαλλῆ ἐκεῖνον ναόν, ὅστις ἐπί τῶν ὤμων ἔφερε ζωήν ὀκτώ αἰώνων, καί ὅν ἐσεβάσθησαν τοσοῦτοι κατακτηταί, τό τέλειον ἔργον τῆς ἀρίστης βυζαντινῆς τέχνης, τόν δίδοντα ἄρτον τοῖς πεινῶσι καί ὕδωρ τοῖς διψῶσι διαβάταις ἄνευ διακρίσεως, θρησκείας ἤ γένους.
Εἶδον τοῦτον φεύ! σωρόν ἐρειπίων, ὅλως πυρποληθέντα. Ἤκουσα ὑπό τοῦ διασωθέντος ὑπό τά ἐρείπια γέροντος μοναχοῦ, τοῦ μόνου ἐκ τῶν ἐπιζησάντων, διαφυγόντος την λῦσαν τῶν τεράτων, ὅτι οἱ ἐν αὐτῷ τυχαίως καί ἐξ ἀνάγκης ἐγκλεισθέντες 300 Ἕλληνες Κρῆτες μετά 600 γυναικοπαίδων, ἀφοῦ ἐπί δύο ὅλαι ἡμέραι ἡρωικῶς ἀπέκρουσαν τον ἐκ δεκαπεντάκις χιλίων τοῦ τυράννου θηριώδη στρατόν, ὅν δεόντως ἀντήμειψαν, δέν ἠδυνήθησαν δεκατισθέντες νά ἀνθέξωσι ἐν τέλει ἀπέναντί του σμήνους τῶν πολεμίων καί προελόντες ἔνδοξον θάνατον ἀτίμου αἰχμαλωσίας, ἔθεσαν ἑκουσίως πῦρ τῇ πυριτιδαποθήκῃ, ἀνετιναχθέντες εἰς τόν ἀέρα πυροτεχνημάτων δίκην, ἀνακράζοντες «Ἐλευθερία Ἕνωσις ἤ Θάνατος» ·
Ὅτι ὁ ἀριθμός τῶν συνταφέντων ἀπίστων ἐστίν ἄπειρος, ὅτι αἱ θηριωδίαι τῶν βαρβάρων ἐπί τῶν ἐπιζησάντων καί ἐπί τῶν ἱερῶν ἀκόμη λειψάνων τῶν πτωμάτων τῶν τεθνεώτων εἰσίν ἀνεκδιήγητον καί πολλά ἅτινα ριγῶ διανοούμενος.
Ἀνεῦρον αὐτός ἐγώ ὑπό τά ἐρείπια, πτώματα Ἀράβων, Ἀνατολιτῶν, Κιρκασίων, Ἀλβανῶν, Ὀθωμανῶν ἐγχωρίων, φύρδην μεμιγμένων μετά τῶν ἡρώων, μετά τῶν μαρτύρων ἐκείνων τῆς πίστεως καί τῆς ἐλευθερίας, μετά τῶν ἡμικαύστων, τῶν ἠκρωτηριασμένων ἡρωίδων Κρησσῶν, μετά τῶν ἁγνῶν Παρθενῶν, πρό μικροῦ λευκῶν ὡς τά κρίνα, οἵτινες, ἄν καί ψυχραί, ἤδη ὡς κρύσταλλος, μοί ἐφαίνοντο χαριέντως ἐπιλέγουσαι, «ὦ Γέρων Ἀρματολέ, εἶπε τοῖς ἐπιγιγνομένοις, ὅτι τό Ἀρκάδιον ἐγένετο ὁ νυμφικός ἡμῶν παστός*, ὅτι προειλόμεθα τήν ἔνδοξον ταύτην θέσιν τῆς αἰσχύνης καί τῆς ἀτίμου ζωῆς, ὅτι ἐνθάδε κείμεθα πειθόμενοι τῇ πατρίδι καί το καθήκοντι».
Ἐνδάκρυς καί βαρυαλγῶν ὁ Τάλας ἔστρεψα τό πρόσωπον ἀλλαχοῦ, ὡς αἰσθανόμενος τάς δυνάμεις μου ἐκλιπούσας ὑπό τήν πίεσιν τῆς ὀδύνης, καί ἀπῆλθον βήματι βραδεῖ τῆς κοιλάδας ἐκείνης τοῦ κλαυθμῶνος καί τῶν θλίψεων».
*Νυμφικός παστός = το νυφικό κρεβάτι
1 Εφ. «Νόμος» (Σύρου), ΕΥ. Γ’ Αρ. Φ. 141. 11 Δεκεμβρίου 1866 (σελ. 1 και 2) Ο γέρων αρματολός της Ίδης