Στο ευρύτερο πλαίσιο της πολιτικής κοινωνιολογίας και της σύγχρονης φιλοσοφικής αναζήτησης, η θεματική του «υποκειμένου αλλαγής», κινείται γύρω από το «πρόβλημα» και την «απάντηση».
Το «πρόβλημα του υποκειμένου» προκύπτει από την κρίση της συλλογικότητας, τον ατομικισμό και την αποξένωση.
Στη σύγχρονη μεταμοντέρνα εποχή, τα παραδοσιακά συλλογικά υποκείμενα αλλαγής (όπως η εργατική τάξη, τα μαζικά κόμματα ή τα παραδοσιακά κοινωνικά κινήματα) βρίσκονται σε βαθιά κρίση, κατακερματισμό ή αδράνεια.
Το σύγχρονο άτομο εγκλωβίζεται σε έναν εξατομικευμένο τρόπο ζωής, αποκομμένο από κοινούς κοινωνικούς και ιστορικούς στόχους («το τέλος του υποκειμένου» ως φορέα ιστορικής επιθυμίας).
Ως απάντηση σε αυτή την κρίση αναδύεται μια νέα οργανωτική και φιλοσοφική προσέγγιση: οριζόντια δίκτυα, συντονισμός και αλληλεγγύη.
Η κοινωνική δράση και η συγκρότηση ενός «νέου συλλογικού υποκειμένου» δεν αναζητούνται πλέον σε κάθετες, ιεραρχικές δομές, αλλά σε οριζόντια, ευέλικτα και αποκεντρωμένα δίκτυα.
Η δικτυοκεντρική λογική προτάσσει τη σύνδεση αυτόνομων πυρήνων, κινημάτων ή ατόμων που επικοινωνούν, αλληλοεπιδρούν και συντονίζονται με βάση κοινές αξίες, αξιοποιώντας συχνά και τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας, χωρίς όμως να χάνουν την τοπική ή ατομική τους ιδιαιτερότητα.
Οι σύγχρονες πόλεις βρίσκονται αντιμέτωπες με σύνθετες προκλήσεις: την κλιματική κρίση, την οικιστική πίεση, τις κοινωνικές ανισότητες και τον ψηφιακό μετασχηματισμό.
Παράλληλα, αντιμετωπίζουν την απώλεια της ανθρώπινης κλίμακας, της βιωσιμότητας και της κοινωνικής συνοχής, καθώς μετατρέπονται από χώρους διαβίωσης σε απρόσωπες και εμπορευματοποιημένες μηχανές κατανάλωσης.
Γίνεται επιτακτική η ανάγκη ανάκτησης του δημόσιου χώρου, αειφόρου χωροταξίας και πολεοδομίας, καθώς και διασφάλισης δίκαιης κατοικίας για όλους.
Παράλληλα, παρατηρείται αυξανόμενη αποξένωση των πολιτών από τα κοινά, η οποία τροφοδοτείται από την αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην τους.
Το παραδοσιακό, συγκεντρωτικό μοντέλο διοίκησης, που βασίζεται αποκλειστικά στην «από πάνω προς τα κάτω» λήψη αποφάσεων, αδυνατεί πλέον να ανταποκριθεί στις πραγματικές ανάγκες της καθημερινότητας.
Η σημερινή εκπροσώπηση στηρίζεται, σε μεγάλο βαθμό, στο μοντέλο λειτουργίας των αυτοδιοικητικών παρατάξεων: στην εφήμερη συγκρότησή τους, στα παρακλάδια του παλαιού κομματισμού και στη διαρκή επιδίωξη κατάληψης της τοπικής εξουσίας.
Η πρακτική αυτή συνδέθηκε συχνά με τις επιλογές ενός αθηνοκεντρικού κομματικού κράτους και με την απουσία ολοκληρωμένου σχεδίου για τις πόλεις και τους τόπους.
Το αποτέλεσμα υπήρξε ο μετασχηματισμός πολλών ελληνικών πόλεων σε άναρχους αστικούς σχηματισμούς συχνά αντίγραφα του αθηναϊκού μοντέλου, χωρίς σεβασμό στον τόπο και την ιστορική του φυσιογνωμία. Οδήγησε στην τοποφαγία!
Όταν μιλάμε για την αναγκαιότητα ενός «νέου υποκειμένου», δεν αναφερόμαστε σε έναν ακόμη τυπικό θεσμό ούτε σε μια γραφειοκρατική επιτροπή.
Αναφερόμαστε στην ανάγκη να ανακτήσουμε τις έννοιες της πολιτικής, της δημοκρατικής λειτουργίας, της αυτονομίας και του λόγου μέσα στην πολιτική πράξη. Εν αρχή ην ο λόγος.
Μια ολόκληρη εθνική παράδοση που θεωρεί την πολιτική ως ανώτερη τέχνη, είναι άγνωστη στους διαχειριστές του κράτους και του τόπου, διαχρονικά.
Όμως όλοι οι όροι της πολιτικής εμπεριέχουν την έννοια της πόλης και της συμμετοχής σ’ αυτήν. Ο όρος πολιτική, χρειάζεται να θυμίσουμε, αναφέρεται κυριολεκτικά στις υποθέσεις των πόλεων. Η λέξη πολιτικός. Αυτός που αναφέρεται στους πολίτες ή που ανήκει στην πόλη.
Συνδέεται με την πόλη και τις υποθέσεις της· υπενθυμίζει τη βαθιά σχέση ανάμεσα στον πολίτη, τη συλλογική ευθύνη και τη δημόσια ζωή.
Ούτε το εκπαιδευτικό σύστημα ούτε τα πολιτικά κόμματα καλλιέργησαν επαρκώς τις ιδιότητες της αληθινής πολιτικής. Ότι η πολιτική είναι το ανώτερο πεδίο εξευγενισμού και ηθικής ανάτασης του ανθρώπου. Ότι χωρίς αυτήν οι κοινωνίες οπισθοδρομούν και εκβαρβαρίζονται, γελοιοποιούνται.
Ότι η πολιτική αντιπροσωπεύει ένα ανθρωπολογικό άλμα. Ότι είναι συνώνυμη του ανθρωπισμού, της παιδείας, της αρετής, της ηθικής, της αγάπης προς την Πόλη και τους ανθρώπους.
Είναι ο πολίτης που μεταβαίνει από τον ρόλο του παθητικού καταναλωτή υπηρεσιών ή του απλού ψηφοφόρου (κάθε τετραετία ή πενταετία), στον ρόλο του ισότιμου εταίρου στον σχεδιασμό της πόλης.
Το νέο υποκείμενο εκφράζεται μέσα από ευέλικτες, οριζόντιες συλλογικότητες, τοπικά δίκτυα γειτονιάς, ψηφιακές κοινότητες και πρωτοβουλίες βάσης, που υπερβαίνουν τις παραδοσιακές κομματικές ή στενά συνδικαλιστικές περιχαρακώσεις. Με αληθινή, ουσιαστική Δημοκρατία.
Δημοκρατία, όπως προκύπτει από την ένωση των λέξεων «δήμος», που σημαίνει λαός, ο απλός άνθρωπος και «κράτος», από το ρήμα της αρχαίας ελληνικής κρατεώ-ω. Μεταξύ των οποίων σημαίνει τον λαό που διοικεί την πόλη.
Ανάκτηση της δημοκρατικής λειτουργίας του δήμου. Από τη γειτονιά έως το ίδιο τα συμβούλια. Με ανοικτές διαδικασίες συμμετοχής, αμεσοδημοκρατικές, αποκαθιστώντας την επικοινωνία, τη συμμετοχή, τις ανθρώπινες σχέσεις.
Πολιτική αυτοδιοικητική δράση με αυτονομία. Η αυτονομία προκύπτει από την ένωση των λέξεων αυτός/εαυτός και νόμος. Αυτονομία σημαίνει ανεξαρτησία.
Σε πολιτικό επίπεδο νοείται ως μια ομάδα, η οποία ρυθμίζει η ίδια τους νόμους και τις αποφάσεις της. Είναι το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης.
Είναι περισσότερο η ικανότητα, δηλαδή η κατάσταση ελευθερίας και η επάρκεια μέσων, ώστε το άτομο ή η ομάδα να μπορεί να δρα χωρίς εξωτερικούς περιορισμούς, σύμφωνα με τη θέλησή του.
Αυτόνομη λειτουργία της δημοτικής κίνησης, της Δημοτικής Αρχής και αυτοτέλεια του δήμου.
Για την αυτοτέλεια είναι αναγκαία μια μεταρρύθμιση αποκέντρωσης. Να μεταφερθούν κρατικές αρμοδιότητες με πόρους, μέσα. Πρόσβαση σε όλα τα προγράμματα στις περιφέρειες και τις τοπικές κοινωνίες για να στηριχτούν η ποιότητα ζωής, η συνοχή και ο παραγωγικός ιστός.
Το νέο υποκείμενο είναι ο «Δικτυωμένος, Ενεργός και Συν-διαμορφωτής Πολίτης».
Η ανάδυση και η θεσμική αναγνώριση αυτού του νέου υποκειμένου κρίνεται επιβεβλημένη για τους εξής λόγους:
- Βέλτιστη χαρτογράφηση αναγκών (βιωματική γνώση): Οι κάτοικοι μιας γειτονιάς γνωρίζουν τα προβλήματα του μικροκλίματος, της προσβασιμότητας και των ελλείψεων της περιοχής τους καλύτερα από οποιονδήποτε εξωτερικό τεχνοκράτη.
- Δημοκρατική νομιμοποίηση και συναίνεση: Οι αποφάσεις που λαμβάνονται με τη συμμετοχή της κοινωνίας έχουν μεγαλύτερη αποδοχή. Εκμηδενίζονται οι τριβές και οι αντιδράσεις κατά την υλοποίηση μεγάλων έργων ανάπλασης ή υποδομών.
- Κοινωνική συνοχή και ανθεκτικότητα: Η συν-απόφαση δημιουργεί αίσθημα συνιδιοκτησίας για τον δημόσιο χώρο. Όταν ο πολίτης νιώθει την πόλη «δική του», την προστατεύει, τη φροντίζει και αναπτύσσει δίκτυα αλληλεγγύης.
- Διαφάνεια και λογοδοσία: Η συνεχής διαβούλευση λειτουργεί ως δικλείδα ασφαλείας απέναντι στη διαφθορά, την κακοδιαχείριση και την εξυπηρέτηση αποσπασματικών συμφερόντων. Για να σαρκωθεί το νέο υποκείμενο και να μην παραμείνει η συμμετοχή μια θεωρητική ευχή, απαιτούνται σύγχρονα εργαλεία:
- Συμμετοχικός προϋπολογισμός: Διάθεση ενός ποσοστού του δημοτικού προϋπολογισμού απευθείας στις γειτονιές, ώστε οι ίδιοι οι κάτοικοι να ψηφίζουν ποια έργα επιθυμούν να χρηματοδοτηθούν.
- Ψηφιακές πλατφόρμες διαβούλευσης & e-Democracy: Χρήση ανοικτών λογισμικών για την κατάθεση προτάσεων, τη διεξαγωγή τοπικών ψηφοφοριών και την αναφορά προβλημάτων σε πραγματικό χρόνο.
- Συνελεύσεις γειτονιάς & τοπικά Συμβούλια: Αναζωογόνηση των διά ζώσης διαδικασιών με καθορισμένο, θεσμικό αντίκτυπο (οι αποφάσεις τους να δεσμεύουν ή να εισάγονται υποχρεωτικά προς συζήτηση στο Δημοτικό Συμβούλιο).
- Εργαστήρια Συν-σχεδιασμού: Κοινές συναντήσεις αρχιτεκτόνων, πολεοδόμων, δημοτικών υπαλλήλων και πολιτών για τη διαμόρφωση πλατειών, πάρκων και ελεύθερων χώρων.
Η μετάβαση στο νέο μοντέλο απαιτεί προσοχή σε συγκεκριμένες παγίδες:
- Ο κίνδυνος της «συμμετοχικής κούρασης»: Αν οι πολίτες συμμετέχουν σε διαβουλεύσεις αλλά οι προτάσεις τους αγνοούνται, θα απογοητευτούν και θα αποσυρθούν.
- Ψηφιακός και κοινωνικός αποκλεισμός: Διασφάλιση ότι οι διαδικασίες περιλαμβάνουν τους ηλικιωμένους, τους μετανάστες, τα άτομα με αναπηρία και τις οικονομικά ασθενέστερες ομάδες, αποφεύγοντας την κυριαρχία των «ειδικών» ή των πιο προνομιούχων.
- Θεσμική ακαμψία: Η απροθυμία της παραδοσιακής πολιτικής ηγεσίας να εκχωρήσει πραγματική δύναμη και έλεγχο στους πολίτες.
Η πόλη του μέλλοντος δεν μπορεί να σχεδιαστεί για τους πολίτες, χωρίς τους πολίτες. Το νέο υποκείμενο είναι η απάντηση στην κρίση αντιπροσώπευσης και ο μοναδικός δρόμος για τη δημιουργία βιώσιμων, συμπεριληπτικών και ανθρώπινων πόλεων.
Ο επανασχεδιασμός του χώρου και του τόπου προκαλεί βαθιές κοινωνικές αλλαγές. Μετασχηματίζοντας τον χώρο και το τοπίο, μετασχηματίζουμε και τις κοινωνικές και ανθρώπινες σχέσεις. Η υλικότητα του τόπου επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, επικοινωνούμε και συγκροτούμε συλλογική συνείδηση.
Η συνείδηση του χρόνου την ταξική κοινωνική συνείδηση… Θα χρειαστεί να είναι μέλημά μας οι διαδικασίες αναβάθμισης της τοπικής διάστασης και της ίδιας της πόλης: η ανάπτυξη της πόλης και της περιφέρειας με σχέδιο, όραμα και λόγο.
Η αισθητική ποιότητα καθορίζει πλέον την ίδια την ανάπτυξη και την ποιότητά της.
Στους ανέμους της παγκοσμιοποίησης -άλλοτε άγριους και ανταγωνιστικούς, άλλοτε δημιουργικούς και αλληλέγγυους- θα σταθούν αξιοπρεπώς μόνο οι πόλεις και οι περιφέρειες που συνδυάζουν γνώση, επιστήμη, τέχνη, ομορφιά και κοινωνική συνοχή. Θα ανθίσουν οι πόλεις και οι τόποι που ανακτούν την ιστορική, πολιτισμική και αρχιτεκτονική τους κληρονομιά, την ταυτότητα, την ψυχή και το πνεύμα τους.
Η πόλη του μέλλοντος δεν θα είναι ανθρώπινη αν δεν είναι συμμετοχική. Δεν θα είναι βιώσιμη αν δεν είναι δίκαιη. Δεν θα είναι όμορφη αν δεν σέβεται την ιστορία, την ταυτότητα και την ψυχή της.
Ο Ανδρέας Χιωτάκης είναι πολιτικός αναλυτής, αρθρογράφος