Οι μνήμες μου ξεκινούν από εκείνα τα μαύρα και δύσκολα χρόνια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου (ΠΠ). Ενθυμούμαι να είμαι γαντζωμένος στην πλάτη της αείμνηστης μητέρας μου, να με στηρίζει με το ένα χέρι της και με το άλλο να τραβά τον μεγαλύτερο αδελφό μου, κάθε τόσο, που ερχόταν σήμα ή ακουγόταν θόρυβος αεροπλάνων.
Ξεσηκώνονταν όλοι οι συγχωριανοί και τρέχαμε για να πάμε σε κρησφύγετα (σπηλιές) για να προφυλαχτούμε. Σε κάποιες περιόδους τα συμβάντα αυτά συνέβαιναν με μεγάλη συχνότητα. Αυτό κράτησε από τα τέλη του 1941 μέχρι την 14η Σεπτεμβρίου 1943.
Στην παιδική μου μνήμη έχει χαραχτεί ανεξίτηλα η εικόνα ομάδας πάνοπλων Γερμανών, που κατέφθασαν το πρωί της 14ης Σεπτεμβρίου 1943 στον Κάτω συνοικισμό του Βαχού της ομώνυμης Τοπικής Κοινότητας (ΤΚ) του Δήμου Βιάννου, όπου διέμενε και η οικογένειά μου. Από τις πρωινές ώρες άρχισαν να συγκεντρώνουν όλους τους κατοίκους, που συναντούσαν ή εντόπιζαν, ανεξάρτητα ηλικίας, φύλου και κατάστασης υγείας τους.
Στη συνέχεια, μας οδήγησαν στο νοτιοδυτικό άκρο του οικισμού, στον δρόμο που συνδέει τον Κάτω και Πάνω συνοικισμό, λίγο πιο κάτω από την εκκλησία του Αφέντη Χριστού. Ενθυμούμαι ότι ήμουν πολύ ανήσυχος και η αείμνηστη Μητέρα μου και ο αείμνηστος Παππούς μου, Εμμανουήλ Αγγελάκης, δάσκαλος, προσπαθούσαν να με ηρεμήσουν. Στο σημείο αυτό, κάποιος αγγελιοφόρος έφερε εντολή να αφεθούν ελεύθερες οι γυναίκες και τα παιδιά μικρότερα των 17 χρόνων.
Έτσι, εγώ με τον αδελφό μου και τη Μητέρα μας, όπως και άλλες γυναίκες και παιδιά του Κάτω συνοικισμού, επιστρέψαμε στα σπίτια μας. Οι υπόλοιποι οδηγήθηκαν στον τόπο εκτέλεσης κάτω από τον προαύλιο χώρο της εκκλησίας του Αφέντη Χριστού (τη γνωστή μέχρι και σήμερα, ως πεζούλα του Πέτρου).
Σε λίγη ώρα άρχισε να ακούγεται ομοβροντία πυροβολισμών και όλοι συνειδητοποιήσαμε ότι οι Γερμανοί εκτελούσαν τους συχωριανούς μας άνδρες, που πριν από λίγο, είχαν συλλάβει (Αγγελάκης, 2020).
Μόλις βεβαιωθήκαμε ότι οι Γερμανοί είχαν αποχωρήσει, πολλά παιδιά τρέξαμε προς την εκκλησία, όπου αντικρίσαμε τη σκηνή φρίκης και κτηνωδίας, που μας συντροφεύει ανεξίτηλα την υπόλοιπη ζωή μας μέχρι σήμερα. Η βάρβαρη, απάνθρωπη και άδικη εν ψυχρώ εκτέλεση και ο σοβαρός τραυματισμός αθώων δικών μας ανθρώπων, παππούδων, πατεράδων, θείων και άλλων συγγενών και γειτόνων μας, αποτυπώθηκαν ανεξίτηλα στη μνήμη μας.
Ενθυμούμαι τους 6 Κατωβαχουδιανούς συγγενείς μου, μεταξύ των οποίων τον Παππού μου, που εκτελέστηκαν με τόση βαρβαρότητα, μια αγκαλιά με άλλους σε ένα λουτρό αίματος. Χάσαμε την παιδική μας αθωότητα, σημαδεύτηκαν ανεξίτηλα οι χαρακτήρες μας και η ματιά μας βάφτηκε με αίμα.
Αυτή η σκηνή κι αυτές που ακολούθησαν τις επόμενες μέρες, σημάδεψαν τη ζωή μου και τον χαρακτήρα μου. Τα επόμενα χρόνια ενθυμούμαι μόνο μαυροφορεμένες μάνες, συζύγους και αδελφές να μοιρολογούνται (Εικ. 1). Όλη η περιοχή μαύρισε και σκοτείνιασε από τότε και έπειτα (Αγγελάκης, 2020).
Μετά από δύο περίπου χρόνια, ως μαθητής πλέον του Δημοτικού Σχολείου Βαχού, ενθυμούμαι την άφιξη της «Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτήτων εν Κρήτη», στον προαύλιο χώρο της ίδιας εκκλησίας και σχολείου, την οποία αποτελούσαν οι Νίκος Καζαντζάκης, Ιωαν. Καλιτσουνάκης, Ιωαν. Κακριδής και ο φωτογράφος Κ. Κουτουλάκης (Εικ. 2).
Εκείνα τα χρόνια η εκκλησία ήταν και σχολείο της ΤΚ, όπου στο ανατολικό τμήμα του προαύλιου χώρου της υπήρχαν οι τάφοι των Ηρώων της ναζιστικής θηριωδίας, αλλά χρησιμοποιούταν και για τις σχολικές ανάγκες του σχολείου (Εικ. 3). Ενθυμούμαι συζητήσεις των μελών της Επιτροπής με τον δάσκαλό μας, τον αείμνηστο Δημήτριο Εμμαν. Αγγελάκη, αδελφό του αείμνηστου Πατέρα μου, για τον Παππού μου, τον αείμνηστο αδελφό του Γεώργιο (Εικ. 4) και άλλους συγχωριανούς μας.
Αυτές οι μνήμες συνεχίστηκαν τα επόμενα χρόνια για όλα τα παιδιά του οικισμού και τους μαθητές του τότε Δημοτικού Σχολείου, το οποίο συνέχισε να στεγάζεται στην εκκλησία του Αφέντη Χριστού (Αγγελάκης, 2020). Είναι βιώματα αξέχαστα, που με συνοδεύουν ανεξίτηλα επί 83 χρόνια!
Η απώλεια του Παππού μου ήταν ιδιαίτερα οδυνηρή για μένα. Με εκείνον είχα αρχίσει να ζω, να συσκέπτομαι και να μαθαίνω. Μου έμαθε την αλφάβητο και τους πρώτους αριθμούς και μάλιστα χωρίς τη χρήση χαρτιού και μολυβιού. Στη στάχτη της παραστιάς, υπό το φως του τότε λύχνου, διδάχθηκα τα 24 γράμματα και τη βάση δημιουργίας μιας ανεξερεύνητης σε όλη της την έκταση απεραντοσύνης λέξεων. Τέτοια που να χωράει μέσα σ’ αυτήν ένας ολόκληρος κόσμος. Και βέβαια διδάχθηκα την απεραντοσύνη των αριθμών.
Σε αυτόν οφείλω αυτό που είμαι σήμερα, αν όχι την ίδια την ύπαρξή μου.
Το Ολοκαύτωμα της Βιάννου-Ιεράπετρας (14-16 Σεπτεμβρίου του 1943) ήταν ένα από τα μεγαλύτερα ναζιστικά εγκλήματα πολέμου στην Ελλάδα, με πάνω από 401 εκτελεσθέντες κατοίκους και την καταστροφή ολόκληρων χωριών στην τότε επαρχία Βιάννου και στην ευρύτερη περιοχή της επαρχίας Ιεράπετρας (Αγγελάκης, 2020). Δυστυχώς, τα θύματα με όνομα Αγγελάκης ήταν 13 στον μακάβριο κατάλογο του Ολοκαυτώματος της Βιάννου-Ιεράπετρας στην ευρύτερη περιοχή, μια από τις πολυπληθέστερες ομάδες ή το 2,75 % του συνόλου των 401 εκτελεσθέντων (Αγγελάκης, 2020).
Για τα γνωστά γεγονότα, με απασχόλησαν και με απασχολούν πολλά «γιατί». Γιατί φθάσαμε ως εκεί, στην απόλυτη καταστροφή, ενώ ουσιαστικά είχε αρχίσει το τέλος του πολέμου. Τις περισσότερες απαντήσεις τις πήραν μαζί τους οι πρωταγωνιστές της εποχής εκείνης.
Φαίνεται αδιαμφισβήτητη η επικρατούσα άποψη ότι στη σφαγή των δύο Γερμανών, γνωστών και ως «πατατάδων», που βρίσκονταν στην Κάτω Σύμη πιθανόν ως κατάσκοποι των ανταρτών και στη μετέπειτα Μάχη της Σύμης με σημαντικές απώλειες των Γερμανών, συνέβαλε σημαντικά η ομάδα του Μανώλη Μπαντουβά, με την υπόδειξη ή όχι της ελληνικής Κυβέρνησης του Καΐρου και των συμμάχων μας. Δεν παραβλέπουμε βέβαια ότι για την επαρχία της Βιάννου, επί χρόνια, ο Μπαντουβάς ήταν αποδιοπομπαίος τράγος. Τον θεώρησαν υπεύθυνο για τα όσα έγιναν. Δεν άξιζε, λένε, τον κόπο να χαθούν τόσες ζωές για τους «πατατάδες»…
Ο Ανδρέας Ν. Αγγελάκης είναι επίτιμο µέλος και διακεκριμένος fellow της Παγκόσμιας Εταιρείας Νερού (IWA)
Βιβλιογραφία
Αγγελάκης, Α. Ν. (2020). Οι Αιματοβαμμένοι Οικισμοί Βιάννου-Ιεραπετρας. Τυποκρέτα, Ηράκλειο Κρήτης