Μια διαδρομή 53 ετών, με μυστικές κρυψώνες, παρασκηνιακές συμφωνίες, πολιτικές αντιπαραθέσεις και αποτυχημένες προσπάθειες θεσμικής παράδοσης, έχει διανύσει η αιματοβαμμένη σημαία του Πολυτεχνείου. Το ιστορικό σύμβολο της εξέγερσης κατά της δικτατορίας βρίσκεται υπό τη φύλαξη της ΠΑΣΠ από το 1976, ενώ τον Νοέμβριο του 2026 επανήλθε στο επίκεντρο της πολιτικής επικαιρότητας, με αφορμή τις πληροφορίες περί παράδοσής του στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ.
Οι πληροφορίες αυτές διαψεύστηκαν τόσο από το ΠΑΣΟΚ όσο και από την ΠΑΣΠ. Ωστόσο, η νέα αντιπαράθεση επαναφέρει ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό εδώ και δεκαετίες: ποιος πρέπει να έχει την ευθύνη φύλαξης ενός από τα σημαντικότερα ιστορικά κειμήλια της σύγχρονης Ελλάδας;
Πώς διασώθηκε η σημαία του Πολυτεχνείου το 1973;
Λίγο μετά τις 03:00 τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, το άρμα μάχης της δικτατορίας γκρέμισε την κεντρική πύλη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου στην οδό Πατησίων.
Η ελληνική σημαία που βρισκόταν στην πύλη έπεσε στο έδαφος. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, το ύφασμά της βάφτηκε με το αίμα τραυματισμένων διαδηλωτών.
Μέσα στο χάος που ακολούθησε την εισβολή του στρατού, η σημαία διασώθηκε και απομακρύνθηκε από τον χώρο του Πολυτεχνείου. Η ταυτότητα των ανθρώπων που κατάφεραν να τη βγάλουν από τον στρατιωτικό κλοιό παραμένει ιστορικά αδιευκρίνιστη.
Στις 18 Νοεμβρίου 1973, μία ημέρα μετά την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης, το κειμήλιο παραδόθηκε στον εκδότη Τζώρτζη Αθανασιάδη.
Εκείνος το έκρυψε στο συρτάρι του γραφείου του, όπου παρέμεινε για περίπου οκτώ μήνες, μέχρι την κατάρρευση της δικτατορίας τον Ιούλιο του 1974. Δεν αποκάλυψε ποτέ ποιος του είχε εμπιστευτεί τη σημαία.
Πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην πορεία του Πολυτεχνείου;
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, η σημαία παραδόθηκε στους εκπροσώπους του φοιτητικού κινήματος.
Η πρώτη επέτειος της εξέγερσης συνέπεσε με τις βουλευτικές εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974. Οι εκδηλώσεις μνήμης μεταφέρθηκαν στο τριήμερο 22-24 Νοεμβρίου, χωρίς η ιστορική σημαία να τεθεί επικεφαλής της πορείας.
Αυτό συνέβη έναν χρόνο αργότερα, στις 17 Νοεμβρίου 1975, κατά τη δεύτερη επέτειο της εξέγερσης.
Τον Μάιο του ίδιου έτους είχε εκλεγεί το πρώτο μεταπολιτευτικό Κεντρικό Συμβούλιο της Εθνικής Φοιτητικής Ένωσης Ελλάδος (ΕΦΕΕ), με πρόεδρο τον Γιώργο Σταματάκη, προερχόμενο από την ΚΝΕ.
Στη μεγάλη πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία, τη σημαία κράτησαν εκπρόσωποι διαφορετικών φοιτητικών παρατάξεων. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο Γιώργος Σταματάκης, ο Στέφανος Τζουμάκας από την ΠΑΣΠ και ο Χρύσανθος Λαζαρίδης, τότε στέλεχος του ΚΚΕ Εσωτερικού.
Η συμμετοχή στην πορεία υπολογίστηκε μεταξύ 350.000 και ενός εκατομμυρίου διαδηλωτών, ανάλογα με τις εκτιμήσεις της εποχής.
Πώς πέρασε η σημαία του Πολυτεχνείου στα χέρια της ΠΑΣΠ;
Η καθοριστική χρονιά ήταν το 1976, όταν την προεδρία της ΕΦΕΕ ανέλαβε η ΠΑΣΠ, με επικεφαλής τον Στέφανο Τζουμάκα.
Στο πλαίσιο μιας άτυπης συμφωνίας μεταξύ των φοιτητικών παρατάξεων, η ΠΑΣΠ ανέλαβε τη φύλαξη της αιματοβαμμένης σημαίας, ενώ η Πανσπουδαστική Κίνηση Συνεργασίας ανέλαβε τη φύλαξη της σφραγίδας και του αρχείου της ΕΦΕΕ.
Το 1978, τον Στέφανο Τζουμάκα διαδέχθηκε στην προεδρία της Ένωσης ο Χρήστος Παπουτσής, μετέπειτα υπουργός του ΠΑΣΟΚ.
Οι έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ των φοιτητικών παρατάξεων στις αρχές της δεκαετίας του 1980 οδήγησαν την ΕΦΕΕ σε οργανωτικό αδιέξοδο. Η αδυναμία συγκρότησης νέου προεδρείου είχε ως αποτέλεσμα η σημαία να παραμείνει στην ευθύνη της ΠΑΣΠ.
Η άτυπη δέσμευση προέβλεπε την επιστροφή της όταν η ΕΦΕΕ θα επανασυγκροτούνταν σε σώμα. Αυτό, ωστόσο, δεν συνέβη, ενώ το 1996 η Ένωση διαλύθηκε οριστικά.
Ποιοι έκρυψαν τη σημαία στα σπίτια τους;
Για αρκετά χρόνια, η σημαία του Πολυτεχνείου δεν φυλασσόταν σε κάποιον επίσημο δημόσιο χώρο, αλλά σε ιδιωτικές κατοικίες στελεχών της ΠΑΣΠ.
Ο Χρήστος Παπουτσής είχε αναλάβει προσωπικά την προστασία της, φυλάσσοντάς την τόσο στο σπίτι του όσο και σε κατοικίες έμπιστων φίλων του.
Το 1980 την παρέδωσε στον Φώτη Χατζημιχάλη, ενώ το 1982 η ευθύνη της φύλαξής της πέρασε στον Γιάννη Τσαμουργκέλη.
Μάλιστα, ο τελευταίος είχε περιγράψει χαρακτηριστικά ότι στη διάρκεια των ετών που είχε τη σημαία στην κατοχή του, την ξεδίπλωσε μόλις μία φορά πάνω στο κρεβάτι του, προκειμένου να διαπιστώσει εάν είχε υποστεί φθορές από την υγρασία.
Στη φύλαξη του ιστορικού κειμηλίου συμμετείχε στη συνέχεια και ο Βασίλης Τόγιας, μετέπειτα πρώτος γραμματέας της Νεολαίας ΠΑΣΟΚ, ο οποίος επίσης το διατήρησε για χρόνια στην κατοικία του.
Ο φόβος της αρπαγής της σημαίας από άλλες παρατάξεις, αλλά και η ανάγκη προστασίας της από τη φθορά του χρόνου, οδήγησαν στη διατήρηση ενός αυστηρού καθεστώτος μυστικότητας.
Πώς καθιερώθηκε το τελετουργικό της 17ης Νοεμβρίου;
Από το 1996 παγιώθηκε το ιδιαίτερο τελετουργικό που συνοδεύει κάθε χρόνο την εμφάνιση της ιστορικής σημαίας.
Το μεσημέρι της 17ης Νοεμβρίου, μέλη της ΠΑΣΠ ξεδιπλώνουν τη σημαία μπροστά στην κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου, τραγουδώντας το ριζίτικο «Πότε θα κάνει ξαστεριά».
Στη συνέχεια, σχηματίζουν αλυσίδες περιφρούρησης και κατευθύνονται προς την αμερικανική πρεσβεία.
Με την ολοκλήρωση της πορείας, η σημαία διπλώνεται προσεκτικά και μεταφέρεται σε μυστική τοποθεσία, όπου παραμένει μέχρι την επόμενη επέτειο.
Γιατί δεν παραδόθηκε στη Βουλή το 2008;
Μία από τις σημαντικότερες απόπειρες αλλαγής του καθεστώτος φύλαξης πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2008, επί προεδρίας Γιώργου Παπανδρέου στο ΠΑΣΟΚ.
Την περίοδο 2004-2008 η σημαία φυλασσόταν στα γραφεία του κόμματος.
Έπειτα από κοινή πρωτοβουλία του τότε πρύτανη του Πολυτεχνείου Κώστα Μουτζούρη και του προέδρου του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών Δημήτρη Πρωτοψάλτη, αποφασίστηκε η παράδοσή της στη Βουλή των Ελλήνων.
Ο τότε γραμματέας του ΠΑΣΟΚ, Γιάννης Ραγκούσης, είχε γνωστοποιήσει εγγράφως την πρόθεση παράδοσης του κειμηλίου στο Προεδρείο της Βουλής, υπό τον Δημήτρη Σιούφα.
Ωστόσο, η απόφαση προκάλεσε ισχυρές αντιδράσεις στο εσωτερικό της παράταξης.
Η Νεολαία ΠΑΣΟΚ, η ΠΑΣΠ και ιστορικά στελέχη, μεταξύ των οποίων ο Γιώργος Παναγιωτακόπουλος, υποστήριξαν ότι η σημαία ανήκει στο φοιτητικό κίνημα και δεν μπορεί να παραδοθεί με κομματική απόφαση.
Η ηγεσία του ΠΑΣΟΚ υπαναχώρησε και η σημαία επέστρεψε στην ΠΑΣΠ.
Αντίστοιχες πρωτοβουλίες το 2021, για την έκθεσή της στο Μουσείο Αντιδικτατορικής Δημοκρατικής Αντίστασης, και το 2023, με αφορμή τη συμπλήρωση 50 ετών από την εξέγερση, δεν ευοδώθηκαν.
Τι άλλαξε στη φύλαξη της σημαίας μετά το 2013;
Η διάλυση της κεντρικής οργάνωσης της ΠΑΣΠ ΑΕΙ το 2013, εν μέσω της οικονομικής και πολιτικής κρίσης των μνημονίων, δημιούργησε νέα δεδομένα.
Η ευθύνη της φύλαξης παρέμεινε στον αυτονομημένο πυρήνα της ΠΑΣΠ ΑΣΟΕΕ, παρά το γεγονός ότι αρκετά στελέχη της απομακρύνθηκαν σταδιακά από το ΠΑΣΟΚ.
Ορισμένα εξ αυτών μετακινήθηκαν πολιτικά προς τον ΣΥΡΙΖΑ και αργότερα προς το Κίνημα Δημοκρατίας του Στέφανου Κασσελάκη.
Μεταξύ αυτών ήταν και ο Μιχάλης Νικηφόρος, τελευταίος εκλεγμένος γραμματέας της ΠΑΣΠ ΑΕΙ, ο οποίος το 2025 είχε διευκρινίσει ότι δεν είχε πλέον οργανωτική εμπλοκή στη διαδικασία ανοίγματος της σημαίας.
Η εξέλιξη αυτή ανέδειξε ακόμη περισσότερο το παράδοξο της φύλαξης ενός εθνικού ιστορικού κειμηλίου από μια φοιτητική ομάδα, τα μέλη της οποίας δεν είχαν πλέον ενιαία πολιτική αναφορά.
Η διαδρομή της σημαίας του Πολυτεχνείου μέσα σε 53 χρόνια
53 χρόνια ιστορίας
1973 – 2026 | Οι σημαντικότεροι σταθμοί
1973 – Η διάσωση
Η σημαία απομακρύνεται από το Πολυτεχνείο μετά την εισβολή του άρματος μάχης.
1975 – Η πρώτη πορεία
Τίθεται επικεφαλής της επετειακής διαδήλωσης υπό την ευθύνη της ΕΦΕΕ.
1976 – Η ΠΑΣΠ
Η φοιτητική παράταξη αναλαμβάνει την ευθύνη της φύλαξης.
1980-1987 – Οι μυστικές κατοικίες
Διαδοχικά στελέχη αναλαμβάνουν προσωπικά την προστασία της.
1996 – Το ετήσιο τελετουργικό
Παγιώνεται η διαδικασία εμφάνισης και περιφρούρησης της σημαίας.
2008 – Η αποτυχημένη παράδοση στη Βουλή
Οι εσωκομματικές αντιδράσεις ακυρώνουν την απόφαση.
2013 – Η ΠΑΣΠ ΑΣΟΕΕ
Η ευθύνη παραμένει στον αυτονομημένο πυρήνα της φοιτητικής παράταξης.
2026 – Η νέα πολιτική σύγκρουση
Πληροφορίες περί παράδοσης στο ΠΑΣΟΚ, διαψεύσεις και αναφορά σε φύλαξη σε τραπεζική θυρίδα.
Πού βρίσκεται σήμερα η σημαία του Πολυτεχνείου;
Η ακριβής τοποθεσία φύλαξης της αιματοβαμμένης σημαίας παραμένει μυστική.
Ωστόσο, το Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026, ο Στέφανος Τζουμάκας, μιλώντας στον ραδιοφωνικό σταθμό Αθήνα 9.84, αποκάλυψε ότι η ομάδα νέων που έχει την ευθύνη της τη φυλάσσει πλέον σε τραπεζική θυρίδα.
Η συζήτηση αναζωπυρώθηκε στις 20 Νοεμβρίου, όταν κυκλοφόρησαν πληροφορίες ότι μετά την ολοκλήρωση της πορείας για την 53η επέτειο της εξέγερσης, στελέχη της ΠΑΣΠ ΑΣΟΕΕ παρέδωσαν τη σημαία στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ στη Χαριλάου Τρικούπη.
Οι πληροφορίες αυτές πυροδότησαν αλυσιδωτές πολιτικές αντιδράσεις.
Ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, υπογράμμισε ότι η ιστορική σημαία δεν ανήκει σε κανένα πολιτικό κόμμα, ούτε στο ΠΑΣΟΚ, προτείνοντας να παραδοθεί στη Βουλή ή στον Σύνδεσμο Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών.
Στις 21 Νοεμβρίου, ο Τομέας Νέας Γενιάς της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛ.Α.Σ.) του Αλέξη Τσίπρα κάλεσε τον Νίκο Ανδρουλάκη να διευκρινίσει εάν η σημαία βρίσκεται πλέον στην κατοχή του κόμματος.
Τόσο το ΠΑΣΟΚ όσο και η ΠΑΣΠ διέψευσαν κατηγορηματικά οποιαδήποτε αλλαγή στο καθεστώς φύλαξης, επιμένοντας ότι η ιστορική σημαία παραμένει στην ευθύνη του φοιτητικού κινήματος.
Σε ποιον ανήκει τελικά η ιστορική σημαία
Πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, το ζήτημα της θεσμικής φύλαξης της σημαίας παραμένει ανοιχτό.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η ιστορική παράδοση του φοιτητικού κινήματος, που διατήρησε και προστάτευσε το κειμήλιο επί δεκαετίες. Από την άλλη, διατυπώνεται το αίτημα να ενταχθεί σε έναν δημόσιο θεσμό, όπου θα διασφαλίζεται η συντήρησή του και η δυνατότητα πρόσβασης των πολιτών.
Η φύλαξη, άλλωστε, δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την ιδιοκτησία.
Η σημαία που βρέθηκε στην πύλη του Πολυτεχνείου τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973 αποτελεί κομμάτι της συλλογικής ιστορικής μνήμης της χώρας. Και το ερώτημα που παραμένει είναι εάν ένα τόσο σημαντικό κειμήλιο μπορεί να εξακολουθεί να φυλάσσεται χωρίς ένα σαφές και κοινά αποδεκτό θεσμικό πλαίσιο.
