Λέγεται ότι στο ανάκτορο της Κνωσού ανασκάφηκε το αρχαιότερο σχολείο της Ευρώπης. Από τη μινωική εποχή, η παράδοση των γραμμάτων διατηρείται στην Κρήτη, παρά τις ιστορικές περιπέτειες στη διαδρομή των αιώνων. Όλα τα παραπάνω καθιστούν την Κρήτη να έχει την παλαιότερη εκπαιδευτική παράδοση στον κόσμο.
Παραμονές της Επανάστασης του 1821 εισάγεται στο νησί μας, καθώς και σ’ άλλες περιοχές του τουρκοκρατούμενου ελληνισμού, η αλληλοδιδακτική μέθοδος, η διάδοση της οποίας σχετίζεται άμεσα με την προπαρασκευή της εξέγερσης.
Στην Κρήτη, που μένει κάτω από τον οθωμανικό ζυγό, δεν παρατηρείται η ίδια πορεία. Απλά το 1883, μεταφυτεύεται από την Ελλάδα η -εισηγμένη ήδη εκεί- συνδιδακτική μέθοδος. Σύμφωνα με αρχειακές πηγές που βρίσκονται στα γενικά αρχεία του Κράτους Ηρακλείου, έχουμε αρκετές πληροφορίες για την Εκπαίδευση και ειδικότερα για τη δημιουργία και πορεία του 1ου Δημοτικού Σχολείου Μοιρών.
Σαν μονοτάξιο ιδρύθηκε στις 7 Οκτωβρίου 1889 και σαν γραμματοδιδασκαλείο στις 15 Σεπτεμβρίου 1900. Αργότερα στις 3 Σεπτεμβρίου 1901, ως αδιαίρετο και στις 28 Ιουλίου 1903, ως τριτοβάθμιο αδιαίρετο και στις 4 Σεπτεμβρίου 1905 καταργείται. Όμως, η ιστορία του δεν τελειώνει εδώ.
Στις 24 Νοεμβρίου 1906 ιδρύεται σαν τριτοβάθμιο και στις 30 Ιουλίου 1911, ως αδιαίρετο μικτό. Στις 25 Ιουλίου 1915 ονομάσθηκε μικτό κοινό. Μετά από χρόνια προάγεται σε διτάξιο (1-11-1934) και στις 12-8-1951 σε εξαθέσιο. Στις 10-11-1964 γίνεται επταθέσιο, και στις 26-9-1970 αναβαθμίζεται σε οκταθέσιο.
Τέλος, με Προεδρικό Διάταγμα στις 29 Αυγούστου 1988 γίνεται δωδεκαθέσιο. Στην αρχή στεγαζόταν εκεί που είναι σήμερα το Νηπιαγωγείο Μοιρών.
Δάσκαλοι που δίδαξαν στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μοιρών από την ίδρυσή του είναι οι εξής: Λαζανάκης (αργότερα έγινε ιατρός), Σπινθάκης Ιωάννης, Φραγκομιχελάκη Αικατερίνη, Μπαστάκη Μελτίνη, Σφακιανάκη Άννα, Παπαδάκης Νικόλαος (ο διευθυντής που φονεύθηκε από τους Γερμανούς την 2α Ιουνίου 1942), Κουκουριτάκη Αικατερίνη, Κτιστάκης Εμμανουήλ, Νεονάκης Κωνσταντίνος, Τσαντηράκη Αικατερίνη, Κουναντάκη Ιωάννα, Πατσιδιώτης Εμμανουήλ, Μαρκάκης Νικόλαος, Χαραλαμπάκης Βασίλειος, Ματθαιάκης Γεώργιος, Σφηνιαδάκης Στυλιανός, Κουρτικάκης Κωνσταντίνος, Καψαλάκης Μιχαήλ, Κανακάκης Γεώργιος, Ματθαιάκης Εμμανουήλ, Λεοντή Θέμις, Τσάρα Μαρία, Δρακωνάκη Ευαγγελία, Βρυλάκη Σοφία, Μανετάκης Γεώργιος, Παπουτσάκη Μαρία, Κοτσυφάκη Αικατερίνη, Δασκαλάκη Αγγελική, Κουρτικάκης Αντώνιος, Ρινακάκη Αθηνά, Σπυριδάκης Κωνσταντίνος, Γαβριλάκης Γεώργιος, Ξεκαρδάκη Αφροδίτη, Κανακάκης Γεώργιος, Φραγκιουδάκης Ιωάννης, Αλεγκάκης Γεώργιος, Σεγραδάκης Χαρίλαος, Καρυδάκης Ιωάννης, Σπυριδάκης Δημήτριος, Κατσανεβάκης Χριστόφορος, Φρουζάκης Μύρων, Σπυριδάκη Αικατερίνη, Μανδαλάκης Αντώνιος, Παπουτσάκη Μαρία του Ιωάννη, Φανουράκης Γεώργιος, Χατζηδάκη Μαρία, Βιλανάκης Στυλιανός, Παπουτσάκη Μαρία του Μιχαήλ, Ανυφαντάκης Ανδρέας, Καρβουναράκης Μιχαήλ, Πομποδάκης Εμμανουήλ, Μπορμπουδάκης Ιωάννης, Τρουλλινάκης Δημήτριος, Σμαραγδάκης Ιωάννης.
Και άλλοι άξιοι εκπαιδευτικοί που συνεχίζουν να υπηρετούν το 1ο Δημοτικό Σχολείο Μοιρών μέχρι σήμερα!
Προαναφέρθηκε ότι το 1ο Δημοτικό Σχολείο Μοιρών με το διάταγμα 103/67/3-9-1901 λειτούργησε ως Αδιαίρετο. Τι σημαίνει όμως αυτός ο χαρακτηρισμός;
Με τον νόμο «περί εκπαιδεύσεως το 1854», τα σχολεία χωρίστηκαν ή διαιρέθηκαν σε κοινά με 4 τάξεις και σε πλήρη με 6 τάξεις. Το 1ο Δημοτικό Σχολείο Μοιρών δεν διαιρέθηκε σε κοινό ή σε πλήρες, αλλά παρέμεινε αδιαίρετο. Επίσης, όταν τη 2α Ιουνίου 1941, οι Γερμανοί φόνευσαν τον αείμνηστο διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου Μοιρών, οι Γερμανοί κατέλαβαν το κτήριο του σχολείου και το μετέτρεψαν σε στρατώνα και προέβησαν οι κατακτητές στην καταστροφή της βιβλιοθήκης του σχολείου με εξαίρεση ένα μαθητολόγιο περιόδου 1899 έως 1919. Επίσης διασώθηκε ένα βιβλίο πράξεων δασκάλων της περιφέρειας Γόρτυνας από το έτος 1923 έως το 1934.
Το 1ο Δημοτικό Σχολείο Μοιρών, σύμφωνα με τα υπάρχοντα συμβόλαια, τα οποία ευγενικά μου παραχώρησε η σημερινή διευθύντρια του Δημοτικού Σχολείου, κυρία Αλεξάνδρα Χαλκιαδάκη-Τσώνα, και την οποία ευχαριστώ θερμά, αναφέρουν ότι το σχολείο στεγάστηκε σε οικόπεδο 5.461 τετραγωνικών μέτρων.
Από αυτά 2.711 m2 είναι με αγορά και 2.750 m2 προέρχονται από δωρεά. Πωλητές τοι οικοπέδου είναι οι Στρατιδάκης Ιωάννης 690 m2, Ζερβάκης Ελευθέριος 640 m2 και Δαριβιανάκης Αλέξανδρος 1.381 m2. Δωρητές οικοπέδου υπήρξαν οι παρακάτω:
Ειρήνη Γρηγοράκη του Γεωργίου με 1.040 m2, Ιωάννης Καμπουράκης του Ευθυμίου με 880 m2, Ευτύχιος Σφακιανάκης του Ιωάννη με 480 m2, Αικατερίνη Τσαγκαράκη του Ελευθερίου με 290 m2, και Αφροδίτη Σεβαστάκη του Νικολάου με 60 m2.
Οι δύο τελευταίες κυρίες Τσαγκαράκη και Σεβαστάκη ήταν πρώτες εξαδέλφες του δωρητή Ιωάννη Καμπουράκη.
Η σημερινή έκταση του όλου σχολικού οικοπέδου είναι 4.581 τετραγωνικά μέτρα. Επίσης, ο δρόμος 400 τετραγωνικών μέτρων που οδηγεί στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μοιρών είναι δωρεά του Ιωάννη Ευθυμίου Καμπουράκη. Θα κλείσω, όμως, τη σημερινή μου αναφορά με μία ακόμα δωρεά του Ιωάννη Καμπουράκη, η οποία αφορά μια έκταση 124,26 τετραγωνικών μέτρων και σκοπό είχε την ανέγερση δημοτικού αντλιοστασίου στη θέση «Γουδιές». Πρόκειται για την περιοχή μετά τον Γαλιανό δρόμο και είναι στο σημείο που οδηγεί στο Επαγγελματικό Λύκειο Μοιρών.
Την πληροφορία μου αυτή άντλησα από απόσπασμα εκ του πρακτικού της υπ. αριθμ. 7/18-3-1977 συνεδριάσεως του Δημοτικού Συμβουλίου Μοιρών, με αριθμό απόφασης 31/1977. Την αναφέρω για δύο κυρίως λόγους. Αφενός υποκλίνονται στην ευγενική κίνηση του δωρητή, κάτι σπάνιο για τις μέρες μας που αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση και αφετέρου γίνεται αναφορά σε κάποια ονόματα δημοτικών συμβούλων-παραγόντων, τα οποία αποτελούσαν και σήμερα, παρότι έχει περάσει μισός αιώνας και κάτι παραπάνω. Δήμαρχος Μοιρών την περίοδο εκείνη ήταν ο Μιχάλης Κουρμούλης και δημοτικοί σύμβουλοι ήταν οι: Γεώργιος Χριστοδουλάκης, Αντώνης Χριστάκης, Γεώργιος Ροδουσάκης, Στυλιανός Κουλεντάκης, Αργυρώ Δασκαλάκη, Βασίλειος Χαλκιαδάκης, Θωμάς Βολικός, Στυλιανός Σταματάκης και Σάββας Κουνδουράκης.
Ο Γεώργιος Χριστοδουλάκης, ο επονομαζόμενος παγοποιός, ήταν και ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου. Γραμματέας του Δήμου ήταν ένας εξαίρετος άνθρωπος και συνάδελφος, τον οποίο είχα την τιμή να τον γνωρίσω, τύχαινε να είναι και φίλος του πεθερού μου του Μύρου Ζαχαριουδάκη, ο Γεώργιος Πατεράκης.
Ίσως σήμερα τέτοιες κινήσεις, σαν αυτή του Ιωάννη Καμπουράκη και των άλλων δωρητών να μας προκαλούν απορία, παράλληλα όμως και θαυμασμό! Μας παραπέμπουν σε άλλες εποχές, σε ανθρώπους παλαιάς κοπής που είχαν διαφορετικό τρόπο σκέψης και ήταν εμποτισμένοι με άλλες αξίες και ιδανικά, δυστυχώς δυσεύρετα, στη σημερινή μας εποχή.
Ελάχιστος φόρος τιμής για μας τους μεταγενέστερους είναι να γνωρίζουμε κάποια ιστορικά στοιχεία για τον τόπο μας, αναγνωρίζοντας μ’ αυτό τον τρόπο τις πράξεις αυτών των ανθρώπων και την τόσο σημαντική τους προσφορά. Και επειδή τα γραπτά μένουν, ας μεριμνήσουν οι αρμόδιοι, τοποθετώντας μια αναμνηστική πλάκα με τα ονόματά τους στον χώρο του 1ου Δημοτικού Σχολείου Μοιρών.
Έτσι απλά, για να θυμούνται οι παλαιότεροι και να διδάσκονται οι νέοι!
Η σημερινή μου αναφορά και το περιεχόμενο του πονήματός μου αυτού είναι αφενός μια υπόκλιση τιμής και σεβασμού στους ανθρώπους αυτούς και στις οικογένειές τους, στα παιδιά τους και στα εγγόνια τους, και αφετέρου μία ευχή ενόψει της νέας σχολικής χρονιάς, όπως κυλίσει ομαλά, χωρίς προβλήματα για τους εκπαιδευτικούς μας, αλλά και για τους εκπαιδευόμενους, γεμάτη υγεία και χαρά!