Στις εποχές που ζούμε, περισσότερο από ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος μοιάζει με οδοιπόρο στην έρημο. Προχωρά, κουβαλώντας τις αγωνίες του, τις διαψεύσεις του, τις μνήμες και τις προσδοκίες του, αναζητώντας κάπου μακριά ένα «πηγάδι». Όχι απαραίτητα για να ξεδιψάσει το σώμα του, αλλά για να ανακτήσει την πίστη του πως υπάρχει ακόμη ζωή, πως δεν έχουν στερέψει όλες οι πηγές, πως κάπου υπάρχει ένας τόπος όπου η ανθρώπινη ύπαρξη μπορεί να ανασάνει χωρίς να φοβάται.
Η έρημος, όμως, δεν βρίσκεται πάντοτε εκεί όπου απουσιάζει το νερό. Μπορεί να βρίσκεται μέσα στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις, στις κοινωνίες που διαφημίζουν την ευημερία τους, στα κοινοβούλια που μιλούν ακατάπαυστα για τον άνθρωπο, αλλά συχνά ξεχνούν να τον κοιτάξουν στα μάτια.
Βρίσκεται στις ανθρώπινες σχέσεις που μετατράπηκαν σε συναλλαγές, στις οικογένειες που ζουν κάτω από την ίδια στέγη αλλά κατοικούν σε διαφορετικούς κόσμους, στους ανθρώπους που επικοινωνούν καθημερινά με χιλιάδες άλλους μέσα από τις οθόνες, αλλά δεν έχουν έναν ώμο να ακουμπήσουν όταν καταρρέουν.
Ζούμε σε μια εποχή παράδοξων αντιθέσεων. Η τεχνολογία μάς έφερε πιο κοντά γεωγραφικά και μας απομάκρυνε συναισθηματικά. Η πληροφορία έγινε άφθονη και θα τολμούσα να πω με εμπορικό πρόσημο, αλλά η γνώση συχνά σπάνια. Η ελευθερία διακηρύσσεται ως ύψιστη αξία, ενώ οι άνθρωποι εγκλωβίζονται σε οικονομικές εξαρτήσεις, κοινωνικούς εκβιασμούς και αόρατους μηχανισμούς χειραγώγησης. Μας έμαθαν να επιθυμούμε περισσότερα, αλλά όχι να αναρωτιόμαστε αν αυτά που επιθυμούμε έχουν πραγματικό νόημα.
Και κάπως έτσι, η κοινωνία μετατρέπεται σε μια απέραντη έρημο προσδοκιών. Όλοι τρέχουν, όλοι διεκδικούν, όλοι προσπαθούν να επιβιώσουν, αλλά ελάχιστοι σταματούν για να αναρωτηθούν προς τα πού πηγαίνουν. Η επιτυχία μετριέται με αριθμούς, η αξία με την κοινωνική αναγνώριση, η ευτυχία με την εικόνα που παρουσιάζουμε στους άλλους. Κι ενώ ο άνθρωπος προσπαθεί να αποδείξει πως είναι δυνατός, μέσα του συχνά αισθάνεται περισσότερο αδύναμος από ποτέ.
Το πιο ανησυχητικό είναι πως αρχίζουμε να συνηθίζουμε τη δίψα μας. Συνηθίζουμε την αδικία, την ανασφάλεια, την υποτίμηση της αξιοπρέπειας, την απουσία κοινωνικής δικαιοσύνης. Συνηθίζουμε να ακούμε για ανθρώπους που χάνουν τις δουλειές τους, για νέους που εγκαταλείπουν τον τόπο τους, για ηλικιωμένους που μετρούν τα φάρμακά τους με βάση τη σύνταξή τους, για οικογένειες που αδυνατούν να ανταποκριθούν στις στοιχειώδεις ανάγκες. Η ανθρώπινη δυστυχία γίνεται είδηση της ημέρας, καταναλώνεται για λίγα λεπτά και ύστερα παραχωρεί τη θέση της στην επόμενη επικαιρότητα.
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη πολιτική και ψυχολογική ήττα μιας κοινωνίας: να πάψει να συγκινείται.
Γιατί όταν ο πόνος του άλλου δεν μας αφορά, όταν η αδικία δεν μας κινητοποιεί, όταν η φτώχεια αντιμετωπίζεται ως προσωπική αποτυχία και όχι ως κοινωνικό πρόβλημα, τότε η έρημος έχει ήδη απλωθεί μέσα στη συλλογική μας συνείδηση. Και δεν είναι μόνο οι πολιτικές εξουσίες που ευθύνονται γι’ αυτό. Είναι και η δική μας σταδιακή παραίτηση, η ανοχή μας σε όσα κάποτε θα θεωρούσαμε αδιανόητα, η ευκολία με την οποία ανταλλάσσουμε την κριτική σκέψη με την ασφάλεια της σιωπής.
Η εξουσία, όταν απομακρύνεται από την κοινωνία, κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν μηχανισμό αυτοσυντήρησης. Αντί να αφουγκράζεται τις ανάγκες των πολιτών, επιδιώκει να διαχειρίζεται τις αντιδράσεις τους. Αντί να καλλιεργεί την εμπιστοσύνη, επενδύει στον φόβο, στην πόλωση και στην επικοινωνιακή εικόνα. Ο πολίτης καλείται να επιλέγει, αλλά συχνά δεν αισθάνεται ότι συμμετέχει. Καλείται να εμπιστεύεται, αλλά δεν βρίσκει πάντα λόγους να το κάνει.
Κι όμως, η δημοκρατία δεν είναι μια διαδικασία που εξαντλείται στην κάλπη. Είναι καθημερινή άσκηση ευθύνης, σεβασμού, διαλόγου και συμμετοχής. Είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να αισθάνεται πως η φωνή του έχει υπόσταση, πως η αξιοπρέπειά του δεν αποτελεί διαπραγματεύσιμο μέγεθος και πως η κοινωνία δεν είναι ιδιοκτησία κανενός.
Μέσα σε αυτή την ερημιά, η αναζήτηση του «πηγαδιού» αποκτά βαθύτερη σημασία. Το πηγάδι δεν είναι απλώς μια διέξοδος από την προσωπική μας απελπισία. Είναι η αναζήτηση ενός διαφορετικού τρόπου να υπάρχουμε. Είναι η ανάγκη να ξαναβρούμε την αλληλεγγύη, να αποκαταστήσουμε την εμπιστοσύνη, να υπερασπιστούμε την παιδεία, τον πολιτισμό και την ανθρώπινη ευαισθησία. Να θυμηθούμε πως κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να ανθίσει πραγματικά σε μια κοινωνία που αφήνει τους άλλους να μαραζώνουν.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο ουσιαστική ψυχολογική διάσταση της αναζήτησης. Ο άνθρωπος δεν διψά μόνο για όσα του λείπουν. Διψά και για όσα έχει ξεχάσει. Για την αίσθηση ότι ανήκει κάπου, ότι μπορεί να αγαπά χωρίς να υπολογίζει το κόστος, να μιλά χωρίς να φοβάται, να ονειρεύεται χωρίς να αισθάνεται αφελής. Διψά για την εσωτερική του ελευθερία, εκείνη που δεν αγοράζεται, δεν επιβάλλεται και δεν εξαρτάται από την αποδοχή των άλλων.
Ίσως, τελικά, το πηγάδι να μην βρίσκεται στο τέλος της διαδρομής. Ίσως να βρίσκεται σε κάθε μικρή πράξη αντίστασης απέναντι στην απανθρωπιά. Στον άνθρωπο που απλώνει το χέρι χωρίς να περιμένει αντάλλαγμα. Στον εκπαιδευτικό που επιμένει να καλλιεργεί συνειδήσεις. Στον δημοσιογράφο που επιλέγει την αλήθεια αντί της ευκολίας. Στον πολίτη που αρνείται να συμβιβαστεί με το άδικο. Στον νέο που επιμένει να ονειρεύεται, ακόμη κι όταν όλα γύρω του τον προτρέπουν να εγκαταλείψει.
Δεν έχουμε ανάγκη από περισσότερες ερήμους με όμορφες βιτρίνες. Έχουμε ανάγκη από πηγάδια με καθαρό νερό. Από θεσμούς που υπηρετούν, ανθρώπους που νοιάζονται, πολιτικές που δεν εξαντλούνται σε υποσχέσεις και κοινωνίες που δεν εγκαταλείπουν τους πιο αδύναμους στην τύχη τους.
Γιατί το πραγματικό δράμα δεν είναι να βρεθείς στην έρημο και να διψάς. Είναι να περπατάς ανάμεσα σε χιλιάδες ανθρώπους και να μην υπάρχει κανείς πρόθυμος να σου προσφέρει μια στάλα νερό. Και το μεγαλύτερο στοίχημα της εποχής μας δεν είναι απλώς να βρούμε το «πηγάδι». Είναι να ξαναγίνουμε άνθρωποι ικανοί να το μοιραστούν.
Γιατί κανένας πολιτισμός δεν κρίνεται από το ύψος των κτηρίων του, αλλά από το πόσο νερό προσφέρει σε εκείνους που διψούν.
Η Εύα Καπελλάκη-Κοντού είναι εκπαιδευτικός, αρθρογράφος και ραδιοφωνική παραγωγός