Η πρόσφατη κρίση με τον περιορισμό των ορίων των οικισμών δεν έπεσε ως «κεραυνός εν αιθρία». Είναι το μοιραίο αποτέλεσμα δεκαετιών ανικανότητας, κομματικών παιχνιδιών και θεσμικής ολιγωρίας. Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος της αδικίας και του παραλόγου, αρκεί να κοιτάξει την περίπτωση των Βασιλειών: μια περιοχή «λευκός καμβάς» -όπως και πολλές άλλες- που βρίσκεται σήμερα σε πολεοδομικό «αδιέξοδο», με τους πολίτες να βλέπουν τις περιουσίες τους να απαξιώνονται εν μία νυκτί. Περιουσίες που αγοράστηκαν με τους κόπους μιας ζωής, για τις οποίες πληρώθηκαν δάνεια, φόροι και ΕΝΦΙΑ ως εντός σχεδίου, απαξιώνονται πλήρως (αλήθεια θα επιστραφούν αναδρομικά οι φόροι ή αυτό είναι συνταγματικό;).
Η πραγματικότητα, όσο κι αν προσπαθούν ορισμένοι να τη «χρυσώσουν», είναι αμείλικτη. Το πρόβλημα δεν δημιουργήθηκε χθες. Δημιουργήθηκε από την παντελή έλλειψη ολοκληρωμένου Σχεδίου Πόλης, από την καθυστέρηση και την αδικαιολόγητη απόρριψη έτοιμων πολεοδομικών μελετών, οι οποίες συχνά «σκόνταφταν» σε κομματικά εμπόδια, τοπικές σκοπιμότητες και γραφειοκρατικές αγκυλώσεις. Κοινώς, «ξέφραγο αμπέλι».
Οι ευθύνες έχουν ονοματεπώνυμο και διεύθυνση:
- Στελέχη και αρμόδιοι του Δήμου, που επί χρόνια ανέβαλλαν τις απαιτούμενες ενέργειες. (Δεν αμφισβητείται ότι υπήρξαν άτομα που προσπάθησαν και προσπαθούν, αλλά δεν μπορούν να φέρουν αποτέλεσμα καθότι μειοψηφούν.)
- Εμπλεκόμενοι μελετητές, που παρέδιδαν εργασίες χωρίς να διασφαλίζεται η θεσμική τους θωράκιση.
- Στελέχη του Υπουργείου Περιβάλλοντος, που… έκλειναν τα μάτια, μεταθέτοντας το πρόβλημα στο μέλλον με προσωρινές και σαθρές αποφάσεις.
- Το TEE, πέραν των εισπρακτικών καθηκόντων του, έχει επικαλεστεί το «δικαίωμα της σιωπής;».
Φωτογραφία: Βαρκελώνη, Το Σχέδιο Σερντά (Pla Cerdà): Το 1859, ο Καταλανός πολεοδόμος και μηχανικός Ildefons Cerdà σχεδίασε την επέκταση (“Eixample”) της πόλης πέρα από τα παλιά μεσαιωνικά Τείχη, τα οποία είχαν προκαλέσει ασφυκτική πυκνότητα και σοβαρά προβλήματα υγιεινής.
Τα οκτάγωνα τετράγωνα (Manzanas): Αντί για απλά τετράγωνα, ο Cerdà σχεδίασε τετράγωνα με κομμένες γωνίες (chamfered corners) σε γωνία 45 μοιρών. Αυτό δημιούργησε μικρές οκτάγωνες πλατείες σε κάθε διασταύρωση, επιτρέποντας περισσότερο φως, καλύτερη ορατότητα και, αργότερα, την εύκολη κυκλοφορία και στάθμευση των οχημάτων. Συνεπώς, στο 2026 είμαστε τουλάχιστον 2 αιώνες 2 πίσω, σε σχέση με τη Βαρκελώνη… ε, το λες και ανικανότητα (ειδικών και μη)!
Το πολιτικό «θέατρο» και το «πάρτι» των εκατομμυρίων
Το πιο προκλητικό, όμως, είναι το πολιτικό «θέατρο» που παρακολουθούμε σήμερα. Διάφοροι αυτόκλητοι «σωτήρες», εντός και εκτός της πολιτικής σκηνής, σπεύδουν να πατήσουν πάνω στα «πτώματα» των ιδιοκτησιών και των κόπων μιας ζωής. Αναζητούν πρόσκαιρη δημοσιότητα και πολιτική προβολή, παριστάνοντας τους έκπληκτους και τους προστάτες των πληγέντων. Ξεχνούν -ή μάλλον ελπίζουν να ξεχάσουμε εμείς- ότι φτάσαμε ως εδώ ακριβώς εξαιτίας της δικής τους διαχρονικής αδράνειας.
Και το χειρότερο; Ο κόσμος έχει ήδη πληρώσει. Εκατομμύρια ευρώ των φορολογουμένων πολιτών έχουν δαπανηθεί σε ατελέσφορες μελέτες, οι οποίες κατέληξαν στα συρτάρια.
Το «πάρτι», μάλιστα, συνεχίζεται: Ανοιχτές συμβάσεις με μελετητές παραμένουν ενεργές, προσφέροντας «εργαλείο» για την προεκλογική περίοδο. Μελετητές αμείβονται πλουσιοπάροχα για να επικαιροποιούν ή να συντάσσουν νέες μελέτες, οι οποίες αξιοποιούνται αποκλειστικά για προεκλογικές ανακοινώσεις και «θα». Μόλις κλείσουν οι κάλπες, οι ανακοινώσεις ξεχνιούνται, το πολεοδομικό «χάος» παραμένει και ο λογαριασμός μεταφέρεται για άλλη μια φορά στις πλάτες του συνεπή φορολογούμενου.
Οικονομική «ασφυξία» και «εκτίναξη» της στεγαστικής κρίσης
Όλα αυτά συμβαίνουν τη χειρότερη δυνατή στιγμή. Η πολεοδομική αυτή αυθαιρεσία συμπίπτει χρονικά με μια περίοδο που το κόστος ανοικοδόμησης βρίσκεται σε ιστορικό υψηλό, ενώ η ζήτηση για στέγη χτυπάει «κόκκινο» – και όχι, δεν φταίει μόνο το Airbnb. Η προσφορά κατοικιών είναι απελπιστικά ελάχιστη.
Η σημερινή κατάσταση οδηγεί σε δύο καταστροφικές ταχύτητες:
- «Εκτοξεύει» δραματικά την αξία και το κόστος γης στα λιγοστά οικοδομήσιμα οικόπεδα που απομένουν, κάνοντας την απόκτηση στέγης «όνειρο θερινής νυκτός».
- Απαξιώνει πλήρως τις περιουσίες που πετάγονται εκτός οικισμού. Ακίνητα που μέχρι χθες αποτελούσαν… βαλβίδα αποσυμπίεσης για οικογένειες που προσπαθούσαν να χτίσουν -παρά την οικονομική κρίση, την ακρίβεια των υλικών και τα δυσβάσταχτα επιτόκια δανεισμού-, μετατρέπονται σε άχρηστα αγροτεμάχια.
Την ίδια στιγμή, το ίδιο το κράτος ζημιώνεται τεράστια, αφού χάνει πολύτιμα δημόσια έσοδα από τη δυνητική οικοδομική δραστηριότητα, τους φόρους μεταβίβασης και την ευρύτερη οικονομική κίνηση που θα δημιουργούσε η οικοδομή.
Η λύση και η ώρα της ευθύνης για τους εκλεγμένους του Ηρακλείου
Κάνω ξεκάθαρο ότι ο υπογράφων δεν θίγεται άμεσα (μόνο έμμεσα, όπως κάθε πολίτης χωρίς νερό, σχολεία, πλατείες κ.λπ.) από την παρούσα κατάσταση, απλά έχει «αλλεργία» στην υποκρισία, πόσο μάλλον όταν αυτή είναι και επιβλαβής σε τρίτους.
Οι βουλευτές και οι λοιποί εκλεγμένοι του Ηρακλείου καλό θα ήταν να κάνουν επιτέλους το «απίθανο», αυτό που σε άλλους (πιο δυτικούς) νομούς της Κρήτης βλέπουμε να γίνεται πράξη: να συνεργαστούν και να βάλουν στη «θέση» τους αιρετούς, εκλεγμένους, οργανικούς και μη, δηλαδή στην υπηρεσία τού (όχι άμοιρου ευθυνών, αλλά) πολίτη.
Οφείλουν να αφήσουν στην άκρη τα άκρως μικροπολιτικά και προσωπικά τους συμφέροντα και να πιέσουν συντονισμένα για την άμεση επιτάχυνση της εφαρμογής των σχεδίων. Ας προσφέρουν, έστω και τώρα, ουσιαστικά στον τόπο στον οποίο γεννήθηκαν (και η μη αναφορά στο «ανατράφηκαν» γίνεται εσκεμμένα).
Φτάνει πια με τα μισόλογα, την υποκρισία και τις προεκλογικές φιέστες. Η αποκατάσταση των ορίων των οικισμών, όπως στις Βασιλειές, δεν είναι πεδίο για φθηνό λαϊκισμό. Είναι υποχρέωση της Πολιτείας απέναντι στους πολίτες που πλήρωσαν, εμπιστεύτηκαν το κράτος και σήμερα βρίσκονται εγκλωβισμένοι.
Οι υπεύθυνοι οφείλουν να αναλάβουν τις ευθύνες τους και να δώσουν άμεση, νομικά ορθή και βιώσιμη λύση. Κάθε άλλη καθυστέρηση αποτελεί συνέργεια στη συνεχιζόμενη «ομηρία» των τοπικών κοινωνιών. Άλλωστε, έχουμε πέσει τόσο χαμηλά ώστε πλέον οι πολιτικοί να μην θέλουν να μείνουν στην ιστορία, αντίστοιχα με άλλους Κρήτες, όπως ο Ελ. Βενιζέλος, αλλά να αδιαφορούν παράλληλα και για το αν θα μείνουν ως απλοί μπαγαπόντηδες; Μπορεί.
Σημειώσεις και αφυπνίσεις:
- Τελευταίο Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο (ΓΠΣ): Η τελευταία ολοκληρωμένη τροποποίηση/αναθεώρηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου (ΓΠΣ) του Δήμου Ηρακλείου δημοσιεύθηκε το 2003 (ΦΕΚ 939/Δ/2003).
- Τελευταίες Πολεοδομικές Μελέτες Επέκτασης: Στα τέλη της δεκαετίας του 2000 (περίπου το 2008-2011), εγκρίθηκαν επιμέρους Πολεοδομικές Μελέτες Επέκτασης/Αναθεώρησης για συγκεκριμένες πολεοδομικές ενότητες της εκτός των Τειχών πόλης (όπως σε τμήματα των περιοχών Μεσαμπελιές, Παπαναστασίου, Πατέλες, Ατσαλένιο κ.ά.).
Ωστόσο, η πλειονότητα των περιοχών αυτών αντιμετώπισε τεράστιες καθυστερήσεις στην κύρωση των Πράξεων Εφαρμογής, με αποτέλεσμα πολλές επεκτάσεις να παραμένουν «στα χαρτιά» για χρόνια.
- Η σημερινή κατάσταση (Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο – ΤΠΣ): Αυτή την περίοδο βρίσκεται σε εξέλιξη η εκπόνηση του νέου Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου (ΤΠΣ) του Δήμου Ηρακλείου.
Οι μελετητές προτείνουν νέες οριοθετήσεις, χρήσεις γης και επεκτάσεις σχεδίου για την αποσυμφόρηση του πολεοδομικού συγκροτήματος (περιοχές όπως Θερίσσου, Καμίνια κ.ά.), ενώ παράλληλα επανακαθορίζεται το οδικό δίκτυο και οι όροι δόμησης για τις περιαστικές και εκτός σχεδίου περιοχές του νομού.
- Κλίμα πανικού, άσκοπα έξοδα και επιβάρυνση υποδομών: Κάτω από το βάρος της αβεβαιότητας και της πίεσης των προθεσμιών, οι πολίτες τρέχουν εντός ασφυκτικών προθεσμιών σε αρχιτέκτονες και μηχανικούς, ξοδεύοντας υπέρογκα ποσά για την εσπευσμένη έκδοση οικοδομικών αδειών. Η πρακτική αυτή ασκεί τρομακτική πίεση στις ήδη υποστελεχωμένες Υπηρεσίες Δόμησης (Πολεοδομίες, Αρχαιολογίες), για άδειες που είναι πολύ πιθανό να κριθούν ανακλητέες στο μέλλον υπό το βάρος νέων δικαστικών προσφυγών. Το παράδοξο ολοκληρώνεται με το ίδιο το κράτος να καλείται στη συνέχεια να επενδύσει τεράστια ποσά -συχνά με ζημία του δημοσίου χρήματος- για την επέκταση βασικών δικτύων (ρεύμα, νερό, τηλεπικοινωνίες) σε άναρχα δομημένες περιοχές, αντί για οργανωμένα και πολεοδομημένα σχέδια.
- Το Σχέδιο Σερντά (Pla Cerdà): Το 1859, ο Καταλανός πολεοδόμος και μηχανικός Ildefons Cerdà σχεδίασε την επέκταση (“Eixample”) της πόλης πέρα από τα παλιά μεσαιωνικά Τείχη, τα οποία είχαν προκαλέσει ασφυκτική πυκνότητα και σοβαρά προβλήματα υγιεινής.
Τα οκτάγωνα τετράγωνα (Manzanas): Αντί για απλά τετράγωνα, ο Cerdà σχεδίασε τετράγωνα με κομμένες γωνίες (chamfered corners) σε γωνία 45 μοιρών. Αυτό δημιούργησε μικρές οκτάγωνες πλατείες σε κάθε διασταύρωση, επιτρέποντας περισσότερο φως, καλύτερη ορατότητα, και αργότερα, την εύκολη κυκλοφορία και στάθμευση των οχημάτων.
Εσωτερικές αυλές και πράσινο: Το αρχικό πλάνο προέβλεπε ότι τα κτήρια θα καταλάμβαναν μόνο τις δύο ή τρεις πλευρές κάθε τετραγώνου, αφήνοντας το κέντρο ελεύθερο για δημόσιους κήπους και χώρους πρασίνου. Αν και η μετέπειτα οικιστική πίεση περιόρισε αυτούς τους χώρους, η βασική δομή παρέμεινε αναλλοίωτη.
Πρωτοπορία στην υγεία και ισότητα: Ο Cerdà επινόησε ουσιαστικά τον όρο “urbanization” (αστικοποίηση). Στόχος του ήταν μια πόλη όπου οι φτωχοί και οι πλούσιοι θα είχαν την ίδια πρόσβαση σε καθαρό αέρα, φως και δημόσιες υπηρεσίες, μειώνοντας τα ποσοστά θνησιμότητας.
Η σύγχρονη εξέλιξη: Τα Superblocks (Superilles)
Σήμερα, η Βαρκελώνη αξιοποιεί αυτή την ιστορική ρυμοτομία για να αντιμετωπίσει την κλιματική αλλαγή και τη ρύπανση μέσω των Superblocks (Superilles). Πρόκειται για την ένωση 9 παραδοσιακών οικοδομικών τετραγώνων (3×3), όπου η εσωτερική κυκλοφορία οχημάτων απαγορεύεται ή περιορίζεται δραστικά. Με αυτόν τον τρόπο, οι ενδιάμεσοι δρόμοι μετατρέπονται σε πεζόδρομους, παιδικές χαρές και πράσινες ζώνες, επιστρέφοντας τον δημόσιο χώρο στους κατοίκους.
Υ.Γ.: Το παρόν άρθρο αποτελεί το πρώτο μέρος της σειράς άρθρων με ετικέτα #ΗλογικήτηςΠαράνοιας, εμπνευσμένης από το ομώνυμο έργο του σύγχρονου Έλληνα φιλόσοφου Στέλιου Ράμφου. Η σειρά επιχειρεί να αναδείξει τις παραλογίες, τις θεσμικές αγκυλώσεις και τις αντιφάσεις της ελληνικής πραγματικότητας που πλήττουν καθημερινά πολίτες και νομικά πρόσωπα.