Οι φωτογραφίες των 200 κομμουνιστών, που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή -όχι τυχαία την Πρωτομαγιά του 1944- ήρθαν ως μαρτυρίες αδιάσειστες της εποχής του Μεταξικού καθεστώτος (της Δικτατορίας του θρόνου), που δείχνουν πως οι διακόσιοι ήταν αγνοί συνειδητοί ιδεολόγοι αγωνιστές και απόστολοι μιας κοινωνίας Δικαιοσύνης και ανθρωπισμού.
Εκτελέστηκαν, όταν ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε κριθεί και οι Γερμανοί είχαν πια στόχο μοναδικό τους τον κομμουνισμό και ενεργούσαν με συνεργασία (καλυμμένα) δυτικών «αντιπάλων τους» ως τότε. Τους 200 και τους όμοιούς τους γέννησαν οι απανωτές ποικίλες κρίσεις του Μεσοπολέμου και τους δυνάμωναν και οι ελπίδες που τροφοδοτούσε η Οκτωβριανή Επανάσταση (1917) σ’ όλο τον κόσμο, συγχρόνως με τον τρόμο της αστικής τάξης, που περνούσε την πιο μεγάλη της κρίση.
Είδαμε στις οθόνες την αφοβία τους, τη λεβεντιά τους, την εσωτερική τους Ελευθερία, την Υπέρβαση, το υψηλότερο σημείο της ηθικής, όπου μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος, ακριβώς δίπλα στην κτηνωδία του φασισμού.
Στις φωτογραφίες τους είδαμε την ψυχή του Διγενή μέσα σε σώματα βασανισμένα από τις κακουχίες, τα βασανιστήρια, την πείνα, τον πόνο της έλλειψης των αγαπημένων τους. Αλλά σε σώματα, που η αγάπη της Πατρίδας, η πίστη στον Άνθρωπο και στις ιδέες τους τα κρατά ευθύτατα, όρθια, αλύγιστα, περήφανα και προκλητικά απέναντι στον κατακτητή που περιφρονούν, κι ας κρατά στα πάνοπλα μιαρά του χέρια τη Ζωή τους. Αυτοί (λένε οι φωτογραφίες) το ξέρουν πως πάντοτε θα ζουν «φωτίζοντας και διδάσκοντας πως η Ζωή αξίζει, όταν συμβαδίζει με τον Ανθρωπισμό, την Αγάπη και τον Σεβασμό μεταξύ των ανθρώπων».
Τις μέρες που ήρθαν οι φωτογραφίες είδαμε και την εικόνα της εποχής, την οποία συμπλήρωσαν κάποια άρθρα «περί του σκοπού της αυτοθυσίας των 200» που είναι -γράφουν- η πολιτική χειραγώγηση και η ιστορική στρέβλωση.
Προσοχή, λένε, μην σας παρασύρουν αυτοί («οι πλάνοι», όπως λέει το Ευαγγέλιο).
Οι 200 -γράφουν αυτοί οι αρθρογράφοι- δίνουν τη ζωή τους, όχι για τα υψηλά τους ιδανικά, αλλά για να παρασύρουν πολιτικά τις μελλοντικές γενιές για τα συμφέροντα του ΚΚΕ.
Άραγε -αναρωτιέμαι- σκέφτονται οι συγγραφείς αυτοί τις σκέψεις, τα συναισθήματα, την κατάσταση γενικά ενός ανθρώπου, που μέσα σε λίγα λεπτά θα πέσει από το βόλι του δήμιου;
Ωστόσο κι αυτά τα άρθρα ήταν αναγκαία, για να ζωντανέψουν μπροστά μας οι δεκαετίες 1930-1950. Ίσως κάποτε οι Έλληνες -αν επιζήσουν από την υπογεννητικότητα, τα τροχαία, τα πατίνια, τη βία, τις ψυχικές διαταραχές- να σκύψουν και να μελετήσουν την Ιστορία τους, για να μάθουν πως οι επαναστάσεις γίνονται όταν οι λαοί πιέζονται τόσο που αψηφούν τη ζωή τους, γιατί δεν μπορούν να πεθαίνουν κάθε στιγμή (βλ. τσαρικό καθεστώς), και παίρνουν κουράγιο και όταν κάπου στον κόσμο μια Επανάσταση πετυχαίνει. Η Επανάσταση του 1917 επηρέασε τον κόσμο όλο και την Ελλάδα, κυρίως κατά τον Μεσοπόλεμο, αλλά και αργότερα. Ας δούμε την τραγική κατάληξη της ηρωικής Επανάστασης 1918-1923 στη Γερμανία με τον ερχομό του ναζισμού.
Οι πολιτικοί κρατούμενοι του Μεταξά μπορούσαν με μια «δήλωση» να πάνε στα σπίτια τους, αφού πρώτα το καθεστώς θα σπίλωνε την τιμή και την υπόληψή τους και θα τους έκανε αντιηρωικά αντιπρότυπα φόβου και απογοήτευσης.
Αλλά δεν ήταν τυχαίοι οι συλληφθέντες. Ήταν ηγέτες του συνδικαλισμού έμπειροι και -μεταξύ τους- σπουδαίοι διανοούμενοι, που έγιναν ένα με πολλούς συνδικαλιστές που είχαν μόνον εμπειρία και πολιτική Παιδεία ή με τους συνειδητοποιημένους εργάτες.
Ήταν για μένα σοβαρή εμπειρία μια κουβέντα μας το 1990 με τον συνδικαλιστή Θεόδωρο Πάγκαλο ή Παπάζογλου, αντιπρόσωπο των Τσαγκαράδων στο ΕΚΗ (Εργατικό Κέντρο Ηρακλείου) και από 15-7-1935 πρόεδρό του (βλ. ηρακλειώτικος Τύπος της εποχής).
Μεταξύ άλλων, μου είπε ο Πάγκαλος: «Στους μεγάλους αγώνες και στις πετυχεμένες απεργίες του 1935, 1936 και 1945, ήμουνα εμπνευστής και καθοδηγητής τους, ως πρόεδρος του ΕΚΗ και γραμματέας της Απεργιακής Επιτροπής. Με τον νόμο 4229 «περί ιδιονόμου αδικήματος» που η Βουλή ψήφισε το 1929, εκατοντάδες Έλληνες ρίχνονταν στις φυλακές και στις εξορίες για να εξοντωθούν, όπως ο Ηρακλειώτης Δημ. Λαθουράς. Θα σου πω άλλη φορά για τη φυλάκισή του στην Κεφαλλονιά, απ’ όπου γύρισε φυματικός και πέθανε.
Από το 1930 ως το 1935, με τον νόμο αυτόν φορτώθηκα 5,5 χρόνια φυλακή και εξορία. Μετά την απεργία του 1936, αλληλέγγυα στην απεργία της Θεσσαλονίκης (9-5-1936), όπου σκότωσαν κι αυτούς, όπως κι εμάς τους Ηρακλειώτες πριν 8 μήνες, δηλ. τον Αύγουστο του 1935. Τον Απρίλιο του 1941, παραδοθήκαμε 620 Έλληνες φυλακισμένοι στην Ακροναυπλία στους Γερμανούς από την ελληνική Κυβέρνηση.
Από τα μέσα του 1947 ως το 1962, έζησα 15 χρόνια εξορία με φρικτές συνθήκες και φρικτά βασανιστήρια και στην τελευταία δικτατορία 4 χρόνια φυλακίστηκα, εξορίστηκα, βασανίστηκα. Έγινα ένα σαράβαλο. Μια ζωή φυλακή και εξορία, γιατί πάλεψα για τα συμφέροντα των Ελλήνων εργαζόμενων».
Έτσι μου είπε ο Θοδωρής Πάγκαλος, που τον είχα «συναντήσει» πολλές φορές σε αφηγήσεις της ηρωικής οικογένειας της γυναίκας του στο χωριό Λιγόρτυνος.
Οι εργατικές και αγροτικές κινητοποιήσεις του Μεσοπολέμου στο Ηράκλειο, που σχετίζονται με την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών, θεριεύουν (κορυφαία έκφραση το 1935) στη δεκαετία του 1930-40, ενώ η πόλη προσπαθεί να αντιμετωπίσει τα εκρηκτικά προβλήματα της στέγασης, της ύδρευσης και της υγείας.
Ασχολείται το Ηράκλειο με την κατασκευή του λιμανιού του, την έλλειψη των υποδομών και υπηρεσιών, το αεροδρόμιό του, την παιδαγωγική Ακαδημία, το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο, το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο, τους τρεις ορόφους στα Αχτάρικα, με τον αγώνα του για τη βιομηχανική και εμπορική του ανάπτυξη (εξαγωγή σταφυλιού και σταφίδας), με το σχέδιο πόλης εκτός των τειχών κ.λπ.
Παράλληλα, η πνευματική ανάπτυξη της πόλης προοδεύει. Οι παρέες στο Κράσι των Αλεξίου, του Καζαντζάκη και των φίλων τους, η τόνωση από τους Ελλαδίτες πνευματικούς ανθρώπους, η έκδοση περιοδικών, η δημιουργία του φιλολογικού ομίλου Νέων (1930), της Λέσχης Επιστημόνων (1932), της Εταιρείας Φίλων του Μουσείου Ηρακλείου (1937) είναι μόνο κάποια παραδείγματα.
Αλλά τι γίνεται τότε στην Ευρώπη; Στην Ευρώπη μαγειρεύονται πολιτικές επικίνδυνες. Η ηρωική γερμανική Επανάσταση (1918-1923) είχε τραγική κατάληξη. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης τελείωσε και ήρθε ο ναζισμός. Το 1933 ο Χίτλερ πήρε την εξουσία. Από το 1940 και 1941 θα τον γευτούμε και εμείς. Κορύφωση της βαρβαρότητας του ναζισμού, η εκτέλεση των 200 ηρώων την Πρωτομαγιά του 1944.
Αλήθεια… πότε θα δούμε οι Έλληνες και τις υπόλοιπες ιστορικές φωτογραφίες της εκτέλεσης των 200;