Πριν από κάποιες μέρες, η εφημερίδα «ΠΑΤΡΙΣ», η μακροβιότερη εφημερίδα της Κρήτης, γιόρτασε την επέτειο των 80 της χρόνων. Ογδόντα χρόνια συνεχούς και αδιάληπτης παρουσίας στην περιφέρεια, ογδόντα χρόνια συνεχούς και αδιάληπτης προσφοράς στα προβλήματα της δημοσιογραφίας και της δημοκρατίας, στα προβλήματα της Κρήτης και της υπαίθρου γενικά.
Ιδρυτής και πρώτος διευθυντής της, ο ευπατρίδης Αθηναγόρας Μυκωνιάτης. Θεώρησα λοιπόν χρέος μου, με αφορμή αυτήν την επέτειο να αναφερθώ στο ιστορικό αυτό στέλεχος της περιφερειακής δημοσιογραφίας και στην προσφορά του επαρχιακού Τύπου εν γένει.
Ας αρχίσομε όμως από το τέλος, με ένα απόσπασμα από την ίδια την εφημερίδα «ΠΑΤΡΙΣ», η οποία την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου 1964, στο φύλλο 5.434 έγραφε:
«ΤΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΝ ΕΚΗΔΕΥΣΕΝ ΧΘΕΣ ΕΝΑΝ ΕΚΛΕΚΤΟΝ ΤΟΥ:
ΤΟΝ ΑΘΗΝΑΓΟΡΑΝ ΜΥΚΩΝΙΑΤΗΝ.
Την κηδείαν παρηκολούθησαν χιλιάδες δακρύοντος λαού. Βαρεία απώλεια δια την Δημοκρατίαν, την Δημοσιογραφίαν και την Κρήτην. Ο Αθηναγόρας Μυκωνιάτης, ο άνθρωπος, ο δημοσιογράφος, ο σεμνός αγωνιστής της δημοκρατίας, επορεύθη το ύστατον υπόλοιπον του γήινου δρόμου του (…). Οι τραγικοί γόγγοι της φιλαρμονικής του Δήμου εξέφρασαν όλο το μεγαλείο του σπαραγμού μιας πόλεως που εκήδευε έναν άξιόν της».
Και δεν είναι μόνο αυτά που διαβάζομε στις εφημερίδες. Καταθέτω και μια προσωπική μου μαρτυρία. Στο μακρινό 1972 ταξίδευα με τρένο από την πρωτεύουσα της τότε Δυτ. Γερμανίας Βόννη για τη Χαϊδελβέργη, όπου σπούδαζα στο συνώνυμο Πανεπιστήμιο της πόλης αυτής. Σε κάποια στάση κάθισε μαζί μου, στο ίδιο κουπέ, ένας ευγενέστατος κύριος.
Μετά από λίγο αρχίσαμε συζήτηση στα γερμανικά. Από κουβέντα σε κουβέντα, αποκαλύφθηκε ότι ο κύριος ήταν Έλληνας από τη Σμύρνη που έκανε καριέρα στην Ευρώπη ως μουσουργός. Κάναμε ευθύς κλικ στα ελληνικά. Με γοητεία μού μιλούσε για την πολυπολιτισμική Σμύρνη, για την άνεση με την οποία συμβίωναν διάφοροι και διαφορετικοί πολιτισμοί, για την κουζίνα της με τις υπέροχες μυρωδιές και τις γεύσεις, για τον πολιτισμό και τους Ανθρώπους της.
Και όταν του ανέφερα το Ηράκλειο πήρε φόρα. Συγγενής αγαπημένος και φίλος του καλός ο Αθηναγόρας Μυκωνιάτης. Μου μιλούσε γι’ αυτόν λες και ό,τι αξιοθαύμαστο είχε η Σμύρνη συμπυκνώθηκε διά μιας στο πρόσωπο του Αθηναγόρα.
Μερικά χρόνια αργότερα, σε μια καλοκαιρινή συντροφιά στο Ξενοδοχείο του Τάκη και της Λιάνας Καλουτσάκη στη Χερσόνησο, αφηγήθηκα όλα αυτά στον Αλέξανδρο Μυκωνιάτη, γιο του Αθηναγόρα και διάδοχό του στην εφημερίδα. Ο Αλέξανδρος κατάλαβε ποιος ήταν αυτός ο συγγενής και έκανε μεγάλη χαρά.
Ποιος ήταν λοιπόν αυτός ο λαμπρός ευπατρίδης Αθηναγόρας Μυκωνιάτης, για τον οποίο τα εγκωμιαστικά σχόλια; Γεννήθηκε στη Σμύρνη. Όπως ξέρουμε, τον ανέλαβε υπό την προστασία του ο Μέγας Πρωτοσύγκελος των Πατριαρχείων Αθηναγόρας, στην Κωνσταντινούπολη.
Έτσι, μεγαλώνοντας κοντά στην Εκκλησία, είχε την ευκαιρία να σπουδάσει στη Μεγάλη του Γένους Σχολή, της οποίας η ποιότητα και το υψηλό κύρος είναι ιστορικά καταγεγραμμένα και αναμφισβήτητα.
Έλαβε μέρος στη μεγάλη ελληνική εκστρατεία της Μικράς Ασίας. Βίωσε τις λαμπρές νίκες και την υπερηφάνεια του νικητή στην αρχή, για να υποστεί αργότερα τις κακουχίες και την έσχατη ταπείνωση του Έλληνα στρατιώτη, αφού του έμελλε να πιαστεί αιχμάλωτος στους Τούρκους.
Μέσα από τις πληθυσμιακές ανακατατάξεις, τύχη αγαθή, βρέθηκε στο Ηράκλειο. Η ίδια ευνοϊκή μεταχείριση της μοίρας τον έφερε κοντά στον Ιωάννη Μουρέλλο, άνθρωπο των Κρητικών Γραμμάτων.
Κοντά του θήτευσε στη δημοσιογραφία. Μέσα από εμπειρίες της δημοσιογραφίας και με βασικό προσόν τη λαμπρή του παιδεία στη Μεγάλη του Γένους Σχολή, αναλαμβάνει τη Διεύθυνση Συντάξεως στη νέα εφημερίδα «ΠΑΤΡΙΣ», από το πρώτο της κιόλας φύλλο (Δευτέρα 24/6/1946), στην οποία αφοσιώθηκε επί 18 χρόνια, μέχρι την τελευταία του πνοή, 21 Οκτωβρίου 1964.
Κι εδώ ανακύπτει το ερώτημα: Τι προσφέρει σήμερα ο τοπικός Τύπος; Χρειάζεται αλήθεια; Μας είναι χρήσιμος και σε τι; Και εννοώ τον τοπικό Τύπο κάθε μορφής, από την εφημερίδα ως το ραδιόφωνο και την τηλεόραση.
Για να είμαι απολύτως ειλικρινής, επειδή είμαι περισσότερο της κουλτούρας του χαρτιού, η εφημερίδα με γοήτευε και με γοητεύει πάντα περισσότερο, χωρίς βεβαίως να υποτιμώ τη σημασία όλων των άλλων περιφερειακών ΜΜΕ.
Θέλω μάλιστα να τονίσω ότι, ενώ τα κείμενά μου γίνονταν και γίνονται πάντοτε δεκτά στις εφημερίδες των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης (Τα Νέα, Βήμα, Έθνος, Ελευθεροτυπία, Καθημερινή, κλπ.), τα τελευταία χρόνια γράφω σχεδόν μόνο σε εφημερίδες της περιφέρειας.
Μέσα από όλη αυτή την εμπειρία, έχω κατανοήσει ότι ο τοπικός Τύπος έχει ουσιαστική συμβολή στην ανάπτυξη, όχι μόνο της περιφέρειας, αλλά της κοινωνίας στο σύνολό της.
Αναφέρω παρακάτω μερικά από τα σημεία εκείνα, τα οποία θεωρώ ότι καταδεικνύουν τη σημασία του επαρχιακού Τύπου:
α. Για να αρχίσομε από τα πιο απλά και τα καθημερινά. Μια σημαντική αποστολή του τοπικού Τύπου είναι να κρατήσει σε επαφή με τη γενέτειρα όσους έχουν αποδημήσει σε άλλες περιοχές της Ελλάδας ή της αλλοδαπής.
Μέσα από τη πληθυσμιακές ανακατατάξεις της μεταπολεμικής περιόδου, η μισή Ελλάδα μετανάστευσε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη και η ύπαιθρος απογυμνώθηκε.
Όλοι αυτοί οι απόδημοι δεν επιθυμούν να αποξενωθούν από τον τόπο τους και ο τόπος τους δεν επιθυμεί επίσης να χάσει την επαφή μαζί τους. Σε αυτήν την αμοιβαία επιθυμία ο τοπικός Τύπος μπορεί να προσφέρει, και σίγουρα προσφέρει, μια καλή γέφυρα επικοινωνίας.
Και ας μην μας διαφεύγει το γεγονός ότι ο καλύτερος τρόπος να αντισταθούμε στην ισοπεδωτική επέλαση της παγκοσμιοποίησης είναι να ψηλαφήσομε τις ρίζες μας και να διατηρήσομε τα στοιχεία του πολιτισμού μας, όχι για να απομονωθούμε από τον κόσμο, αλλά για να ενταχθούμε στον κόσμο χωρίς να απωλέσομε την ιδιοσυστασία και την ιδιαιτερότητα της ταυτότητάς μας.
β. Είναι επίσης πολύ σημαντικό ότι ο τοπικός Τύπος είναι καλύτερα σε θέση να αναδείξει τα προβλήματα της περιοχής του και να επισημάνει τους τρόπους επίλυσής τους. Δεδομένου ότι ζούμε σε μια αθηνοκεντρική χώρα, όπου όλα αποφασίζονται από το κέντρο, σε μια χώρα όπου το κέντρο θεωρεί τον εαυτό του περισσότερο αρμόδιο να γνωρίζει και να επιλύει τα προβλήματα της περιφέρειας, η λειτουργία του τοπικού Τύπου αποκτά ιδιαίτερη σημασία, για την ανάδειξη και την επίλυση των προβλημάτων της περιοχής του.
Ο τοπικός Τύπος μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα σε αυτήν την επεκτατική τάση του κέντρου, να εκφράσει τη βούληση της τοπικής κοινωνίας και να υψώσει κραυγή αγανάκτησης, όποτε ήθελε παραστεί ανάγκη.
Με την έννοια αυτή μπορεί να συμπαρασταθεί στους τοπικούς παράγοντες, είτε αυτοί είναι σύλλογοι ή οργανώσεις, είτε θεσμικά πρόσωπα, όπως δήμαρχοι, βουλευτές, εκκλησιαστικοί παράγοντες, συνδικαλιστικοί φορείς, κ.λπ.
γ. Μια βασική λειτουργία που δεν είναι άμεσα ορατή, αλλά είναι επίσης σημαντική, είναι η πνευματική και η πολιτιστική καλλιέργεια του τόπου. Η τοπική εφημερίδα μπορεί να συμβάλει στην ανύψωση και την καλλιέργεια του πνευματικού επιπέδου μιας περιφερειακής περιοχής με αξιόλογες δημοσιεύσεις που δεν σπανίζουν στα περιφερειακά φύλλα.
Ας μου επιτραπεί να αναφέρω μόνο ότι αρκετά από τα κείμενά μου, που δημοσιεύθηκαν αρχικά στην εφημερίδα «ΠΑΤΡΙΣ», δημοσιεύθηκαν στη συνέχεια σε αθηναϊκές εφημερίδες κύρους, όπως «ΤΑ ΝΕΑ», «ΤΟ ΒΗΜΑ» ή «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», κ.λπ. Το γεγονός επίσης, ότι μια εφημερίδα δίνει συχνά χώρο έκφρασης κυρίως σε νέους λογοτέχνες που επιθυμούν να δοκιμάσουν τις ικανότητές τους, είναι σημαντικό.
Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που, από τις στήλες επαρχιακών εφημερίδων, αναδείχθηκαν λογοτέχνες που έγιναν αργότερα γνωστοί ή και διέπρεψαν ακόμη. Ας μην μας διαφεύγει το γεγονός, ότι ο μέγας Νίκος Καζαντζάκης από έντυπα της επαρχίας ξεκίνησε την λαμπρή πορεία του στα Γράμματα. Τα έντυπα της περιφέρειας είναι αυτά που του έδωσαν πρώτα την ευκαιρία να δοκιμάσει τις δυνάμεις του.
δ. Άφησα τελευταίο ίσως το πιο σημαντικό. Αφορά την ενημέρωση των πολιτών. Είναι κοινώς αποδεκτό ότι η πληροφόρηση του πολίτη από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ) αποτελεί ενημέρωση από δεύτερο χέρι.
Ο πολίτης δηλαδή δεν έρχεται ο ίδιος σε άμεση επαφή με την είδηση, το γεγονός ή το συμβάν. Ανάμεσα σε αυτόν και την πληροφορία διαμεσολαβούν τα ΜΜΕ. Και η διαμεσολάβηση αυτή συντελείται σε πολλαπλά επίπεδα.
Κατ’ αρχάς διαμεσολαβεί ο δημοσιογράφος. Έχει μεγάλη σημασία πού εστιάζει τον φακό του ο εικονολήπτης ή ποιο είναι το αφήγημα που συγκροτεί μέσα από την αναπαράστασή του ο δημοσιογράφος ή ο ρεπόρτερ.
Όλοι αυτοί δεν είναι αποστασιοποιημένοι, αμέτοχοι και ουδέτεροι από αυτό που επεξεργάζονται και απεικονίζουν. Δέχονται τις δικές τους «εσωτερικές» ή «εξωτερικές επιρροές» και μέσα από αυτές επεξεργάζονται την είδηση. Λέγοντας «εσωτερικές επιρροές» εννοούμε τις εσωτερικές διαθέσεις και στάσεις που το άτομο έχει διαμορφώσει μέσα από την παιδεία, τις κοινωνικές σχέσεις και τις συναναστροφές του. Αυτές οι εσωτερικές διαθέσεις ή στάσεις λειτουργούν ως οι διόπτρες μέσα από τις οποίες καθένας βλέπει τον κόσμο.
Και είναι δεδομένο ότι τις διόπτρες αυτές δεν είναι εύκολο να τις αδρανοποιήσει ο δημοσιογράφος ή ο εικονολήπτης. Αυτές είναι ενσωματωμένες μέσα του και είναι δύσκολο να απαλλαγεί από αυτές, ακόμη και όταν το επιδιώκει ο ίδιος συνειδητά.
Το ακόμη χειρότερο -και φυσικά ανήθικο- συμβαίνει όταν υποκύπτει κανείς στις «εξωτερικές επιρροές» για να υπηρετήσει τα μεγάλα συμφέροντα, όπως ενδέχεται να του υποδεικνύει το δικό του συμφέρον, ο εργοδότης του ή άλλος παράγων.
Και επειδή σήμερα ζούμε σε κοινωνία συμφερόντων και όχι σε κοινωνία αξιών, ειδικά τα κεντρικά ΜΜΕ υπηρετούν συχνά μεγάλα συμφέροντα και όχι την αλήθεια και το ήθος, όπως έχουν χρέος να πράξουν.
Για τους λόγους αυτούς, τα κεντρικά ΜΜΕ γίνονται συχνά αναξιόπιστα και έχουν χάσει εν πολλοίς την εμπιστοσύνη του κόσμου. Ως προς τούτο, τα περιφερειακά ΜΜΕ φαίνονται πολύ πιο αξιόπιστα. Όχι πως ο τοπικός Τύπος δεν απειλείται από τέτοιου είδους πιέσεις και επιρροές.
Έχει κι εκείνος να αντιμετωπίσει τις ιδιαιτερότητες της τοπικής κοινωνίας, με όλες τις μικροκακίες και τον φθόνο που συχνά υπερπερισσεύει στις κοινωνίες αυτές. Όμως εδώ, στις μικρές κοινωνίες, όλα αυτά γίνονται πιο εύκολα αντιληπτά και ο τοπικός Τύπος είναι αναγκασμένος να προσέχει και να τα αποφεύγει περισσότερο αν θέλει να διασώσει την εγκυρότητά του.
Αυτοί είναι ακριβώς οι λόγοι για τους οποίους θεωρώ ότι ο τοπικός Τύπος κερδίζει διαρκώς έδαφος στη συνείδηση του αναγνώστη. Θεωρώ, μάλιστα, ότι είναι πλέον καιρός ο τοπικός Τύπος να κερδίσει έδαφος και στη συνείδηση της Πολιτείας.
Πρέπει επιτέλους η Πολιτεία να αντιληφθεί ότι η ανάπτυξη μιας χώρας, χωρίς σύμμετρη ανάπτυξη της περιφέρειας, δεν μπορεί να υπάρξει. Συνεπώς, η Πολιτεία οφείλει να μην αγνοεί πλέον τον τοπικό Τύπο.
Είναι καιρός να του αποδώσει τη σημασία που του ανήκει και να μην τον εγκαταλείπει στην τύχη του, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Εμείς ευχόμαστε η Πολιτεία να σπεύσει αρωγός στον τοπικό Τύπο. Είναι καιρός να το καταλάβει.
Και για να επανέλθω ξανά στην εφημερίδα «ΠΑΤΡΙΣ». Είναι γνωστό ότι η εφημερίδα έχει αλλάξει χέρια. Είμαι βέβαιος ότι ο νέος εκδότης και διευθυντής, Κώστας Ξυλούρης και οι αξιόλογοι συνεργάτες του, έχουν κατανοήσει την ευθύνη που επωμίζονται, αναλαμβάνοντας τη μακροβιότερη εφημερίδα της Κρήτης.
Σε μια εποχή κενή από αξίες και αρχές, σε μια εποχή αστάθειας και ρευστότητας, σε μια εποχή διαρκούς διακινδύνευσης, θεωρώ ότι απαιτείται διαρκής εγρήγορση και σταθερή προσήλωση σε ένα επίσης σταθερό και δοκιμασμένο σύστημα αξιών. Τους εύχομαι να επιτύχουν. Η ιστορική ευθύνη που φέρει μαζί της μια μακρόβια εφημερίδα το επιβάλλει. Εμείς το ευχόμαστε! Και το περιμένομε.
Ο Ι. Ε. Πυργιωτάκης είναι ομότιμος καθηγητής-πρ. αντιπρύτανης Πανεπιστημίου Κρήτης, επίτιμο μέλος του αρχαιότερου Φιλολογικού Συλλόγου «ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ», μέλος του Δ.Σ. της Εθνικής Εταιρείας των Ελλήνων Λογοτεχνών