Σίγουρα μια από τις καλύτερες πηγές της ιστορίας μας είναι τα πρωτοσέλιδα της εφημερίδας «Νέα Εφημερίς», Ηράκλειο 6 Σεπτεμβρίου 1922. Όπως μας ενημερώνει η προαναφερόμενη εφημερίδα, ένας ξένος φθάνει στη Χίο, αφιχθείς από τη Σμύρνη και αναφέρεται στα γεγονότα που διαδραματίσθηκαν εκεί, από την 31η Αυγούστου μέχρι την 3η Σεπτεμβρίου.
Η αφήγησή του είναι μοναδική και τόσο ζωντανή: «Τα τρία τέταρτα της Σμύρνης καίγονται. Η πυρκαγιά άρχισε από την αρμενική συνοικία το πρωί της 31ης Αυγούστου. Τα σπίτια επυρπολήθηκαν παρά των Τούρκων, αφού πρώτα ελεηλατήθηκαν. Και άλλη πυρκαγιά έβαλαν οι Τούρκοι στη συνοικία Γενή Τσαρέ, η οποία μεγάλωσε και στη συνέχεια, αφού ενώθηκε με την πυρκαγιά της αρμένικης συνοικίας, σαρώνοντας κυριολεκτικά μεγάλο τμήμα της Σμύρνης μέχρι την Μπέλλα-Βίστα.
Οι αποθήκες και οι εγκαταστάσεις της εταιρείας προκυμαίων, σύμφωνα με πληροφορίες αυτού του ξένου, κάηκαν μέχρι του Χομπέτ, επίσης κάηκαν οι οικοδομές από το ξενοδοχείο «Κραίμερ» μέχρι την Κλινική Ψαλτώφ. Αποτεφρώθηκαν το Αμερικανικό, το Γαλλικό και το Αγγλικό Προξενείο, καθώς και εκκλησίες. Ακολούθησε η σφαγή του Έλληνα Μητροπολίτη στη συνέχεια. Οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι ξένοι υπήκοοι συγκεντρώθηκαν στην προκυμαία.
Πολλοί από αυτούς έπεσαν στη θάλασσα, μήπως και διασωθούν από τα ξένα πολεμικά πλοία. Στα προάστια Μπουρνόβα και Μπουτζά ελεηλατήθηκαν όλες οι ελληνικές και αγγλικές επαύλεις. Ο στρατιωτικός διοικητής της Σμύρνης, Νουρρεδίν πασάς, άλλοτε πολιτικός διοικητής της πόλης, δήλωσε ότι αδυνατεί να εμποδίσει την καταστροφή της πόλεως στους ξένους προξένους, λέγοντας ότι τον ενδιαφέρει η στρατιωτική κατάσταση αφενός, και αφετέρου η καταδίωξη του υποχωρούντος ελληνικού στρατού.
Ο ίδιος αυτός ξένος προσέθεσε ότι οι ξένοι προστατεύονται από τους Τούρκους. Αντίθετα οι Αρμένιοι υπέστησαν κατά προτίμηση τη λύσσα του τουρκικού λαού και στρατού.
Σύμφωνα με άλλες πληροφορίες Ελλήνων που ήδη ανεχώρησαν, η κατάσταση παρουσιάζεται τραγική και ότι κατέπλευσε το πολεμικό «Δάφνη», γεμάτο πρόσφυγες από τα Βουρλά. Η τουρκική συνοικία της Σμύρνης, βέβαια, δεν έπαθε το παραμικρό. Η «Νέα Εφημερίς» έχει επίσης ανταποκρίσεις από διάφορα μέρη, τις οποίες και παραθέτω: Χίος, 3η Σεπτεμβρίου, ιδιαίτερη υπηρεσία «έθνους» θέμα: φρικαλεότητες:
«Είναι απίστευτοι οι συντελούμεναι φρικαλεότητες εν Σμύρνη. Τα σμήνη των γυναικοπαίδων τρέχουν εν αλλοφροσύνη εις την προκυμαίαν. Γυμνοί, τρελλοί, ξυπόλητοι. Και εκεί οι Τούρκοι πυροβολούν, σφάζουν, ακρωτηριάζουν όλους.
Άνδρας, γυναίκας, παιδιά, βρέφη, γέρους. Πολλούς τους έρριψαν εις τη φωτιά.
Στοιβάζουν άπειρα τα γυναικόπαιδα εις μαούνες και είτα τας βυθίζουν. Αρπάζουν παιδιά από την αγκαλιά των μητέρων και τα σκοτώνουν. Ό,τι φρικτό φανταστεί κανείς γίνεται. Είναι μεθύσι αίματος και σκληρότητος. Και από τα πλήθη εξέρχεται μία κραυγή απογνώσεως. Έλεος! Κατάρα… Ό,τι αφήνει η φωτιά το αποτελειώνει η μάχαιρα και η σφαίρα».
Οξφόρδη, 3η Σεπτεμβρίου, ιδιαίτερη ραδιοφωνική υπηρεσία. Θέμα: Τι καταγγέλλει ο Αγγλικός Ασύρματος:
«Ένορκοι καταθέσεις Αμερικανών, οίτινες υπήρξαν αυτόπται μάρτυρες της τραγωδίας της Σμύρνης, θέτουν εκτός πάσης αμφιβολίας το γεγονός ότι η τρομερή πυρκαγιά, ήτις κατέστρεψεν ολόκληρον την αρμενικήν και ελληνικήν συνοικίαν, ήτο εσκεμμένον έργον του τακτικού τουρκικού στρατού, επηκολούθησε δε τρομερά σφαγή των Ελλήνων και των Αρμενίων».
Οξφόρδη, 3ην Σεπτεμβρίου, ιδιαίτερη ραδιοφωνική υπηρεσία.
Θέμα: Άπειρα τα θύματα:
«Νεώτεραι πληροφορίαι εκ Σμύρνης αγγέλλουν ότι όλαι αι οδοί της πόλεως γέμουσι πτωμάτων. Ο ακριβής αριθμός των δολοφονηθέντων και των εις τας φλόγας απολεσθέντων δεν είναι δυνατόν εισέτι να υπολογισθεί, αλλά πιστεύεται ότι είναι μέγιστος. Αγγέλλεται ότι Άγγλοι, τινές υπήκοοοι απωλέσθησαν, αλλ’ οι πλείστοι εξ αυτών μετεφέρθησαν ασφαλώς και τινές αφίκοντο εις Μάλταν».
Οξφόρδη, 3η Σεπτεμβρίου, ιδιαίτερη ραδιοφωνική υπηρεσία. Θέμα: Εξακολουθεί: «Κατ’ ειδήσεις εκ Σμύρνης, η πυρκαγιά της πόλεως εξακολουθεί».
Μπορντώ, 3η Σεπτεμβρίου, ιδιαίτερη ραδιοφωνική υπηρεσία. Θέμα: Οι Γάλλοι υπήκοοι:
«Ο κ. Γκραγέ, πρόξενος της Γαλλίας εν Σμύρνη, τηλεγραφεί ότι τα πλείστα μέλη της γαλλικής παροικίας επεβιβάσθησαν εις τα πλοία, μετά την πυρκαϊάν της πόλεως».
Ρώμη, 3η Σεπτεμβρίου, ιδιαίτερη ραδιοφωνική υπηρεσία. Θέμα: Εκατόν χιλιάδες τα θύματα:
«Κατά το βήμα του Σικάγου αι εκ της πυρκαϊάς της Σμύρνης προξενηθείσαι ζημίαι ανέρχονται εις πολλά εκατομμύρια τουρκικών λιρών. Τα θύματα υπερβαίνουν τας εκατό χιλιάδας, οι δε άστεγοι εις εβδομήντα χιλιάδας. Ο Ιταλός ναύαρχος Πέπε ετηλεγράφησε διά του ασυρμάτου εις τα εν τη Ανατολική Μεσογείω πλέοντα ιταλικά ατμόπλοια, όπως μεταβούν αμέσως εις Σμύρνην και παραλάβουν τους Ιταλούς πρόσφυγας, οίτινες ανέρχονται εις δεκαπέντε χιλιάδας. Η ελληνική Κυβέρνησις εζήτησεν εκ νέου παρά των Δυνάμεων την αποστολήν πλοίων προς διάσωσιν των χριστιανών προσφύγων».
Τέλος, η «Νέα Εφημερίς» κάνει αναφορά για ένα ιαπωνικό πλοίο, καθώς και στους ανθρώπους του πλοίου και του κυβερνήτη, για τη συμπεριφορά τους προς τους πρόσφυγες: «Διά του «Τάκεϊ-Μαρού» μετεφέρθησαν εις Πειραιά 325 πρόσφυγες, γυναίκες και παιδιά κατά το πλείστον.
Ούτοι μετεφέρθησαν δωρεάν, τοις παρεσχέθη δε πάσα περιποίησις από τον κυβερνήτην του «Τάκεϊ Μαρού» και του αντιπροσώπου της ιαπωνικής ατμοπλοΐας κ. Λου. Η επιβίβασις των προσφύγων έγινεν υπό τας τραγικωτέρας των περιστάσεων. Ως μας αφηγήθησαν, είχον συγκεντρωθεί εις σημείον τι της παραλίας, εξελιπάρουν δε τη σωτηρίαν, τείνοντες ικέτιδας χείρας προς την παραλίαν.
Ο κυβερνήτης του «Τάκεϊ-Μαρού» συνεκινήθη και έστειλε λέμβους και απόσπασμα εκ των πληρωμάτων προς παραλαβήν των. Προσέτρεξαν όμως προς της πλήρους επιβιβάσεως εις τας λέμβους Κεμαλικοί αξιωματικοί, οίτινες εζήτησαν την παράδοσίν των. Ο Ιάπων αντετάχθη, ειδιοποίησε δε τον κυβερνήττην.
Ούτος διεμήνυσε τότε εις τους Τούρκους ότι επ’ ουδενί λόγω εννοεί να παραδώσει ανθρώπους, τεθέντες υπό την προστασίαν της ιαπωνικής σημαίας, είναι δε έτοιμος να αντισταθεί δι’ όπλων, απευθυνόμενος συγχρόνως προς την Κυβέρνησίν του διά την προσβολήν. Προ της τοιαύτης στάσεως του Ιάπωνος κυβερνήτου, οι Κεμαλικοί υποχώρησαν».
Σμύρνη 1922… τέτοιες μέρες… Μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες του Ελληνισμού, ίσως η μεγαλύτερη!