Η Κρήτη πέρασε σε νέα ενεργειακή πραγματικότητα: η μεγάλη διασύνδεση Κρήτης-Αττικής (HVDC, 1 GW) μπήκε σε λειτουργία, με έναρξη δοκιμαστικής λειτουργίας τον Μάιο του 2025, κλείνοντας οριστικά την εποχή της ηλεκτρικής απομόνωσης, σε συνδυασμό με τη «μικρή» διασύνδεση μέσω Πελοποννήσου.
Όμως, η τεχνική πρόοδος δεν είναι πολιτική νομιμοποίηση. Η κοινωνική άδεια για περισσότερες ΑΠΕ -που τώρα, με τις διασυνδέσεις, θα πιεστεί ξανά έντονα- δεν θα κριθεί από τα καλώδια. Θα κριθεί από το αν οι τοπικές κοινωνίες βλέπουν, καταλαβαίνουν και αναγνωρίζουν την ανταπόδοση στην καθημερινότητά τους.
Το ειδικό τέλος ΑΠΕ: ο όρος της συναίνεσης
Εδώ υπάρχει ένα θεσμικό γεγονός, που δεν επιτρέπεται να μένει «αόρατο»: η Ελλάδα έχει θεσμοθετημένο μηχανισμό ανταποδοτικότητας, το ειδικό τέλος ΑΠΕ, που αποδίδεται αφενός στους οικιακούς καταναλωτές των περιοχών εγκατάστασης (ως πίστωση στους λογαριασμούς), και αφετέρου στους Δήμους ως έσοδο για τοπικές παρεμβάσεις.
Σε εθνικό επίπεδο, για το 2023 έχουν δημοσιοποιηθεί ποσά της τάξης των 35 εκατ. ευρώ, με σαφή διάκριση ανάμεσα σε μείωση λογαριασμών και ενίσχυση Δήμων. Άρα, το πρόβλημα δεν είναι «αν υπάρχει εργαλείο». Το πρόβλημα είναι αν η τοπική διοίκηση το κάνει ορατό και άρα πολιτικά λειτουργικό.
Όταν δεν φαίνεται τίποτα, η δυσπιστία κερδίζει έδαφος
Ας το διατυπώσουμε καθαρά, χωρίς υπαινιγμούς και χωρίς φτηνό λαϊκισμό: όταν ο πολίτης ακούει για ΑΠΕ και δεν μπορεί να πάρει απάντηση στο απλό «τι γύρισε πίσω στον τόπο;», η δυσπιστία κερδίζει. Και τότε η συζήτηση παύει να είναι χωροταξική ή περιβαλλοντική (θεμιτή και σχεδόν πάντα τεκμηριωμένη) και γίνεται συζήτηση νομιμοποίησης: «μας ζητάτε να δεχθούμε έργα, αλλά δεν φαίνεται τίποτα». Αυτή η δυσπιστία δεν αντιμετωπίζεται με ανακοινώσεις. Αντιμετωπίζεται με λογοδοσία: εισροές-εκροές, έργα, δείκτες, σήμανση.
Η Κρήτη σε αριθμούς: η ζώνη ευθύνης των Δήμων
Στην Κρήτη, το ζήτημα είναι ήδη μετρήσιμο. Υπάρχει επίσημος «Πίνακας Επιμερισμού» για το έτος 2024, με ποσά ειδικού τέλους ΟΤΑ ανά Δημοτική Κοινότητα/Ενότητα. Αν αθροίσει κανείς τα ποσά ανά Δήμο, προκύπτει μια καθαρή «ζώνη ευθύνης» -ένα Top‑10 Δήμων που δεν έχει το άλλοθι της αοριστίας: εδώ υπάρχουν καταγεγραμμένοι πόροι, άρα υπάρχει και υποχρέωση να μετατραπούν σε δημόσια αξία.
ΠΛΑΙΣΙΟ 1-Top‑10 Δήμων Κρήτης (Ειδικό Τέλος ΟΤΑ, 2024)
- Σητείας: 538.707,42 €
- Γόρτυνας: 123.612,73 €
- Αγίου Βασιλείου: 104.710,20 €
- Κισσάμου: 101.589,55 €
- Αγίου Νικολάου: 76.199,49 €
- Μαλεβιζίου: 41.246,04 €
- Πλατανιά: 37.373,22 €
- Καντάνου-Σελίνου: 36.970,79 €
- Αρχανών-Αστερουσίων: 34.634,44 €
- Ηρακλείου: 33.209,00 €
Υποσημείωση/μεθοδολογία: Τα ποσά ανά Δήμο προκύπτουν από άθροιση όλων των εγγραφών του επίσημου «Πίνακα Επιμερισμού Ειδικού Τέλους ΑΠΕ έτους 2024», που αντιστοιχούν στις Δημοτικές Κοινότητες-Ενότητες κάθε Δήμου, στη στήλη «Ειδικό Τέλος ΟΤΑ».
Το Top‑10 δεν δείχνει απλώς «ποιος παίρνει». Δείχνει ποιος οφείλει να δείξει. Στη μεγάλη κλίμακα (Σητεία) δεν χωρά επικοινωνιακή διαχείριση: απαιτείται προγραμματισμός τύπου μικρού αναπτυξιακού προγράμματος. Στη μεσαία κλίμακα (Γόρτυνα, Άγιος Βασίλειος, Κίσσαμος, Άγιος Νικόλαος), το ποσό αρκεί για παρεμβάσεις με σαφή στόχευση μέσα σε ένα έτος.
Στη χαμηλότερη κλίμακα του Top‑10 (Ηράκλειο, Αρχάνες-Αστερούσια), το στοίχημα είναι οι «γρήγορες ωφέλειες»: λίγα έργα, εύκολα μετρήσιμα, με σήμανση, ώστε ο πολίτης να ταυτίζει την ανταπόδοση με κάτι που βλέπει.
Εδώ βρίσκεται και το πολιτικό πρόβλημα: ο μηχανισμός του τέλους είναι χωρικός -ακολουθεί την εγκατάσταση σταθμών και τον επιμερισμό ανά περιοχή.
Αυτό δεν είναι «αδικία», είναι η λογική της ανταποδοτικότητας. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η χωρική κατανομή δεν μεταφράζεται σε περιοχικά αναγνωρίσιμα έργα. Όταν η κοινότητα που «σηκώνει» την εγκατάσταση δεν βλέπει αντίστοιχη δημόσια παρέμβαση, τότε η ανταπόδοση γίνεται «αφηρημένη υπόσχεση».
Η «αορατότητα» δεν είναι ουδετερότητα, είναι επιλογή
Και τώρα το πιο οξύ σημείο, που αφορά ευθέως τις Δημοτικές Αρχές: η αορατότητα δεν είναι τεχνική δυσκολία. Είναι διοικητική επιλογή. Αν τα έσοδα μπαίνουν στον γενικό κορβανά χωρίς σήμανση, αν δεν υπάρχει δημόσια εικόνα εισροών‑εκροών, αν δεν συνοδεύονται τα έργα από δείκτες απόδοσης, τότε ο Δήμος -όποιος κι αν διοικεί-χάνει το δικαίωμα να ζητά «εμπιστοσύνη» για το επόμενο βήμα της μετάβασης. Το ειδικό τέλος δεν είναι «μπόνους». Είναι ο θεσμικός όρος συναίνεσης.
Υπάρχει, μάλιστα, και μια δεύτερη δυναμική που κάνει τη λογοδοσία ακόμη πιο αναγκαία: οι περιορισμοί έγχυσης ΑΠΕ. Όσο η συζήτηση γίνεται πιο τεχνική (δίκτυα, ευελιξία, αποθήκευση, κανόνες λειτουργίας), τόσο ο πολίτης δικαιούται να βλέπει με την ίδια καθαρότητα και το αντιστάθμισμα: «τι μπήκε» και «τι βγήκε» για τον τόπο. Αλλιώς, η δημόσια σφαίρα εγκλωβίζεται ανάμεσα σε τεχνικές εξηγήσεις που δεν ακουμπούν την καθημερινότητα και σε αντιδράσεις που τρέφονται από αίσθηση αδικίας.
Το τεστ λογοδοσίας: μεταρρύθμιση 90 ημερών
Η λύση είναι θεσμικά απλή, και γι’ αυτό δεν συγχωρείται η αδράνεια. Κάθε Δήμος του Top‑10 μπορεί (και οφείλει) να εφαρμόσει μια μικρή μεταρρύθμιση 90 ημερών:
- Διακριτός κωδικός στον προϋπολογισμό για τα έσοδα/δαπάνες του ειδικού τέλους, ώστε να μην «χάνεται» η ιχνηλασιμότητα.
- Δημόσια σελίδα (διαδίκτυο) -ακόμη και μια απλή ανάρτηση- με εισροές‑εκροές, έργα, στάδιο υλοποίησης και δείκτες.
- 2-3 έργα-«σημαία» υψηλής ορατότητας, με πινακίδα επί τόπου: «Χρηματοδότηση από ειδικό τέλος ΑΠΕ».
- Ετήσιος απολογισμός στο Δημοτικό Συμβούλιο και δημόσια ανάρτηση.
Αν αυτό δεν μπορεί να γίνει σε 90 ημέρες, τότε το πρόβλημα δεν είναι «γραφειοκρατία». Είναι διοικητική ανεπάρκεια και πολιτική αποφυγή.
Έργα-«σημαία»: ορατή ανταπόδοση με μετρήσιμο αποτέλεσμα
Τι σημαίνει έργα-«σημαία»; Όχι μεγάλα και αργά. Αλλά παρεμβάσεις χαμηλού ρίσκου, υψηλής ορατότητας και μετρήσιμου οφέλους: σε σχολεία και δημοτικά κτήρια (LED, σκίαση, αντικατάσταση εξοπλισμού) με kWh/έτος και ευρώ εξοικονόμησης. Δημοτικός φωτισμός με έξυπνη διαχείριση σε επικίνδυνα σημεία. Νερό‑ενέργεια (τηλεμετρία, αντλιοστάσια, μείωση απωλειών) με μετρήσιμα αποτελέσματα. Αυτά είναι έργα που «γράφουν» στην πόλη και στο χωριό, και άρα παράγουν εμπιστοσύνη.
Ηράκλειο: πρότυπο διαφάνειας ή προηγούμενο καχυποψίας
Ο Δήμος Ηρακλείου, ειδικά, έχει έναν πρόσθετο ρόλο: όχι επειδή είναι ο μεγαλύτερος ωφελούμενος, αλλά επειδή διαθέτει διοικητική ικανότητα και δημόσια σφαίρα που επηρεάζει τον συνολικό διάλογο. Όταν ο μεγαλύτερος αστικός Δήμος τυποποιεί τη διαφάνεια (κωδικοί, πίνακες εισροών‑εκροών, έργα‑σημαία, δείκτες), δημιουργεί πρότυπο. Όταν δεν το κάνει, δημιουργεί προηγούμενο καχυποψίας.
Συμπέρασμα: χωρίς λογοδοσία δεν υπάρχει συναίνεση
Το στοίχημα, λοιπόν, δεν είναι τεχνικό. Είναι πολιτικό, με την πιο αυστηρή έννοια: αφορά το αν οι Δημοτικές Αρχές -ιδίως εκείνες με τις μεγαλύτερες εισροές- θα μετατρέψουν το ειδικό τέλος σε ορατή δημόσια αξία ή θα το αφήσουν να εξατμιστεί στον γενικό προϋπολογισμό. Τα ποσά είναι καταγεγραμμένα. Οι δυνατότητες υπάρχουν. Η λογοδοσία είναι επιλογή. Και χωρίς λογοδοσία, δεν υπάρχει συναίνεση.
Ο Χαράλαμπος Γ. Κουτρούλης είναι ηλεκτρολόγος μηχανικός MSc, δ/ντής Τεχνικής Υπηρεσίας Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου, π. πρόεδρος Αντιπροσωπείας ΤΕΕ Ανατ. Κρήτης και π. πρόεδρος Συλλόγου Μηχανολόγων Ηλεκτρολόγων Ανατ. Κρήτης