Ομολογώ ότι δεν γνωρίζω ιδιαίτερα την ιστορία και τη λογοτεχνία της Ουγγαρίας. Γι’ αυτό με χαρά δέχτηκα την πρόταση της συντονίστριας της λέσχης φιλαναγνωσίας Αρχανών να διαβάσουμε και να συζητήσουμε το έργο «Πόλεμος και Πόλεμος» του Λάσλο Κρασναχορκάι.
Ο συγγραφέας με σπουδές στα νομικά και τη φιλολογία θεωρείται από τους σπουδαιότερους στη χώρα του, έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία και το 2025 με το Βραβείο Νόμπελ. Στη χώρα μας κυκλοφορούν έξι μυθιστορήματά του από τον εκδοτικό οίκο «Πόλις», που είναι γνωστός για την υψηλή ποιότητα των εκδόσεών του και ιδιαίτερα για την εγκυρότητα των μεταφράσεων.
Τη μετάφραση του έργου αυτού έχει κάνει η Ιωάννα Αβραμίδου που προσπάθησε να διατηρήσει το ύφος και τη δύσκολη γραφή του συγγραφέα, διατηρώντας την προφορικότητα με μεγάλες παραγράφους που συχνά υπερβαίνουν τη σελίδα και μας θυμίζουν τον Μαρσέλ Προυστ.
Η μεταφράστρια σέβεται τη γλώσσα μας και με σαφήνεια μεταφέρει τον λόγο του συγγραφέα, ενσωματώνοντας αρκετές αγγλικές λέξεις και τοπωνύμια που ερμηνεύονται στις σημειώσεις.
Το έργο αρθρώνεται σε οκτώ κεφάλαια και ένα καταληκτικό που φωτίζει το περιεχόμενο και τον στόχο του συγγραφέα. Ο κεντρικό ήρωας είναι ο Κόριμ, ένας συμπαθητικός καλοκάγαθος και ταλαίπωρος ανθρωπάκος, που εργάζεται στα αρχεία μιας επαρχιακής πόλης.
Έχει γοητευτεί με τη λατρεία του Ερμή που εκτός από αγγελιαφόρος των θεών ήταν και ψυχοπομπός και οδηγούσε τις ψυχές στον Άδη. Τυχαία, καθώς μελετά τους φακέλους, ανακαλύπτει ένα χειρόγραφο που αδυνατεί να κατατάξει και γοητεύεται τόσο, ώστε αλλάζει η ζωή του, νοηματοδοτείται και οραματίζεται να το απαθανατίσει κερδίζοντας και ο ίδιος μια μορφή αθανασίας.
Η σύγχρονη τεχνολογία των υπολογιστών του το επιτρέπει, γι’ αυτό πουλά όλα του τα υπάρχοντα, για να έρθει στη Νέα Υόρκη που είναι το κέντρο του κόσμου. Τυλίγεται στο παλτό του, όπου κρύβει το χειρόγραφο και τα λεφτά του, αλλά και ένα υποτυπώδες αγγλικό λεξικό.
Η περιπέτεια του ταξιδιού του, οι εμπειρίες του, οι εντυπώσεις του, οι άνθρωποι που συναντά, η αθωότητά του και η αφέλειά του είναι στο πρώτο επίπεδο. Εδώ μας δίδεται με εξαιρετικό τρόπο μια εικόνα της σύγχρονης κοινωνίας με τη διαφθορά και τη χυδαιότητα που διατρέχει την κοινωνία, καθώς λαδώνει τους υπαλλήλους, για να εξασφαλίσει τα έγγραφα που απαιτούνται για να μεταναστεύσει.
Περιμένοντας στο αεροδρόμιο θα μας χαριστούν κάποιες σελίδες, όπου υμνείται η γυναικεία ομορφιά μιας αεροσυνοδού που και εκείνη περιμένει και δέχεται τον λόγο του, κουβεντιάζει μαζί του για να ακολουθήσουν μετά τα κουτσομπολιά και τα σχόλια όσων παρακολουθούσαν.
«Η νεαρή αεροσυνοδός δίπλα του ήταν τόσο όμορφη με το χαμόγελο και τα δυο λακκάκια της… Οι ρώγες του στήθους της προεξείχαν ελαφρώς κάτω από το ζεστό λευκό ύφασμα, το βαθύ ντεκολτέ άφηνε ακάλυπτη τη μεγαλοπρεπή και ντελικάτη γραμμή του λαιμού της, την ευγενή καμπύλη των ώμων, το γεμάτο και σφιχτό σχήμα των δυο παλλόμενων μαστών της, αυτά ήταν που ανάγκαζαν όλα τα βλέμματα να στρέφονται συνεχώς προς το μέρος της, αλλά κανείς δεν θα μπορούσε να πει, αν ήταν αυτά που ανάγκαζαν κάθε τόσο όλα τα βλέμματα να στρέφονται κατά πάνω της ή η κοντή μπλε μαρέν φούστα που έσφιγγε τη μέση της, τόνιζε τους γοφούς της και συγκρατούσε τους δυο μηρούς της κολλημένους τον ένα με τον άλλο ή, ακόμα τα πλούσια και λαμπερά μαύρα μαλλιά της που έπεφταν στους ώμους της, το μεγάλο και λείο της μέτωπο, το θαυμάσιο σμιλευμένο πηγούνι της, τα μεγάλα σαρκώδη χείλη της, η ελαφρώς ανασηκωμένη μύτη της ή τέλος τα μάτια της που στο βάθος τους έλαμπαν δυο μαργαριτάρια πυρακτωμένης φωτεινότητας».
Είναι η πιο τρυφερή και χαριτωμένη σκηνή σε όλο το έργο, όπου κυριαρχεί το κυνήγι του κέρδους και η εκμετάλλευση. Το περιεχόμενο του πολύτιμου χειρογράφου θα το γνωρίσουμε, καθώς ο ίδιος το αφηγείται στη σιωπηλή σύντροφο ενός Ούγγρου διερμηνέα που γνωρίζει στη Νέα Υόρκη. Εκείνη ασχολείται με την κουζίνα και εκείνος, καθώς αποτυπώνει στον υπολογιστή το έργο, της διηγείται με συχνές επαναλήψεις όσα γράφει.
Η ζωή του θα τελειώσει κάπου στην Ελβετία, όπου επισκέπτεται ένα μουσείο, για να δει ένα μεγάλο καλλιτεχνικό έργο. Παρακολουθώντας αποσπασματικά την αφήγηση του χειρογράφου, μαθαίνουμε ότι τέσσερις παράξενοι άνθρωποι που μπορεί να είναι άγγελοι ενός άλλου κόσμου ταξιδεύουν στην Κρήτη, στη Βενετία, την αρχαία ρωμαϊκή αυτοκρατορία, χώρες όπου αναπτύχθηκε ο πολιτισμός και επικράτησε για κάποιο διάστημα η περίφημη ειρήνη.
Υπάρχουν επί μέρους κεφάλαια που υπηρετούν την αφήγηση με ένα τρόπο δυσνόητο, τελικά όμως φωτίζουν και διευρύνουν την ανθρώπινη αγωνία, ώστε να κατακτήσουμε μια υπερουράνια αρμονία και ελευθερία. Καθώς μεταφερόμαστε από τη μια εποχή στην άλλη και διατρέχουμε την ανθρώπινη ιστορία, μας δίδει ο συγγραφέας έμμεσα τις βασικές φιλοσοφικές και κοινωνικές απόψεις χωρίς διδακτισμούς και κάποτε εντάσσει και σκέψεις αυτοαναφορικές σχετικά με τη λογοτεχνική γραφή.
«Ο συγγραφέας δεν έμπαινε στον κόπο να συμμορφωθεί, τουλάχιστον με τις απαιτήσεις που επιβάλλει κάθε λογοτεχνικό έργο, και αν δεν επρόκειτο για λογοτεχνικό έργο και αυτή ήταν η περίπτωσή του, τότε τι ήταν;
Και γιατί ο συγγραφέας κατέφυγε σε τόσα λογοτεχνικά τεχνάσματα χωρίς τον παραμικρό φόβο να θεωρηθεί ερασιτέχνης; και γενικότερα, γιατί -η έξαψη διαβαζόταν στο βλέμμα του Κόριμ- περιγράφει με τόση ακρίβεια τέσσερις ήρωες και τους τοποθετεί σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο».
Το έργο αυτό δεν είναι εύκολο ιδιαίτερα, αλλά μας αποζημιώνει έστω κι αν απαιτεί κάποιες φορές να ξαναδιαβάσουμε τις σελίδες του. Ο λόγος του μού υπενθυμίζει μια ιαπωνική τεχνική που κατορθώνει να ανασυνθέσει κάποια πολύτιμα αγγεία που έχουν σπάσει και τότε είναι πιο ακριβά.
Μοιάζει επίσης η σύνθεση του έργου με την Γκερνίκα του Πικάσο, όπου αποτυπώνονται δραματικές σκηνές από την ισπανική πόλη που βομβάρδισαν οι Γερμανοί και στη μέση υψώνεται μια αχτίνα φωτός και ελπίδας με μια λάμπα, ενώ γύρω έχουμε κατεστραμμένα μέλη ανθρώπων και αλόγων. Με τον τρόπο αυτό, όμως, δίδεται μια εικόνα του σημερινού κόσμου που ούτε οικονομολόγοι, ούτε κοινωνιολόγοι, ούτε ιστορικοί μπορούν να αποτυπώσουν.
Ευτυχώς μέσα από το σύγχρονο μυθιστόρημα αποκτούμε μια σαφέστερη εικόνα του κόσμου και του εαυτού μας. Ο ήρωάς μας βρήκε το νόημα της ζωής του με δικό του τρόπο. Εμείς ταξιδεύοντας με το βιβλίο του καλούμαστε να συγκροτήσουμε το δικό μας νόημα, να απολαύσουμε τη ζωή που μας χαρίστηκε έχοντας την αίσθηση της ευθύνης μας.
Ο Ζαχαρίας Καραταράκης είναι φιλόλογος