Ο Λεονάρδος, γράφει ο Τζοβάνι Πανίνι, αντιπροσωπεύει για μένα τον άνθρωπο που τείνει να δαμάσει πραγματικά τον εαυτό του, για αυτό και κατορθώνει να κατακτήσει τον κόσμο με την τέχνη και τον στοχασμό του.
Το παράγγελμα του Ιψεν : «Να είστε ο εαυτός σας» είναι γελοίο. Ο καθένας, είτε το θέλει είτε όχι, είναι ο εαυτός του κι όταν ο ένας αντιγράφει τον άλλο, σημαίνει πως το μιμητικό ένστικτο, δεσπόζει. Μα ο Λεονάρδος μας χαρίζει όχι ένα παράγγελμα, μα κάτι πολύ ανώτερο: ένα πρότυπο. Το ξακουστό πρότυπο μιας ζωής ωραίας, με πλούσιο περιεχόμενο, μυστικοπαθής, που την κάθε στιγμή προσπαθεί να ξεπεράσει τον εαυτό της, να γίνει βαθύτερη, πιο προσωπική, πιο εκπνευματισμένη. Χάρη σε αυτόν τον Λεονάρδο, τον εραστή των ωραίων μορφών, που έκρυψε ο,τι αγάπησε κι ανακάλυψε, μπορούμε να ευαγγελιστούμε τη νέα εποχή του πνεύματος, αυτήν που και άλλοι, λιγοστοί αδερφοί, προετοιμάζουν στον κόσμο.
Πάνω από τον δημόσιο στίβο, μακριά απο τον όχλο που δεν ακούει, πέρα από τον περίβολο, το στενό και αποπνιχτικό, όπου οι άνθρωποι αναζητούν τα μέσα της ζωής , ας τείνουμε την ψυχή μας στην αυθεντία της φωτοσκίασης και του χαμόγελου.
Ο Λεονάρδος ανέβηκε ως τη θεία εκείνη ψυχική κατάσταση, όπου η κάθε σκιά εχει φωτιστεί και η κάθε μικρότητα έχει εξοριστεί. Είναι η πιο τέλεια κατάσταση, που μόνο λίγοι άγιοι, λιγοστοί καλλιτέχνες και μερικοί φιλόσοφοι, μπόρεσαν να πετύχουν χάρη στις επίμονες προσπάθειες για ψυχική ανάταση.
Όπως όλοι οι μεγάλοι, ετσι και ο δικός μου Λεονάρδος, τείνει να κάμει την ίδια του τη ζωή ένα αριστούργημα, και οι δημιουργίες του δεν είναι παρα τα ίχνη της πορείας του, λιθάρια που ο Διδάσκαλος έριξε, για να δείξει το δρόμο του, μα που οι μεταγενέστεροι τα νόμισαν τέρματα του μόχθου του.
Ο Λεονάρδος είναι ένας από κείνους τους σπάνιους ανθρώπους που αρκούνται στον εαυτό τους, που θέλουν να ασχολούνται με τους άλλους, και δεν αφήνουν να μπει στην ψυχή τους, την κλειστή και ασίμωτη, λες και φορεί θώρακα, παρά μόνο κάποιο σπάνιο συγγενικό πνεύμα.
Αυτός είναι για ολοκληρώσω το μυστικό του, ένας ειδωλολάτρης ασκητής, ένας μυστικοπαθής εξαϋλωμένος, που πήρε, για να ανεβεί ως την κορυφή της πιο εκπνευματισμένης έκστασης, τους μεγάλους δρόμους της τέχνης και της επιστήμης. Οι πίνακες του δεν είναι παρά οι θύμησες από τις εξαίσιες οπτασίες του, που ήθελε να τις απαθανατίσει με τα χρώματα, για να ανεβεί ακόμη πιο ψηλά. Όλες οι παρατηρήσεις και οι θεωρίες του, δεν ήταν παρά προσπάθειες για την αποκάλυψη των μυστικών της ζωής και της φύσης, για να νιώσει σε όλες τις εκδηλώσεις του κόσμου, τον παλμό τους που τον διαισθανόταν, κι έτσι να ικανοποιεί τις επιθυμίες του, αυτόν τον αδιάκοπον οίστρο των ψυχών, όταν αναζητούν τη λύτρωση.
Περιοδικό Νεα Εστία, τεύχος 939, Αύγουστος 1966
*Από το αρχείο του Κώστα Φασουλά