Ο ερχομός του Ιψεν, γραφει ο Αγγελος Τερζάκης, αφήνει εμβρόντητη την Ευρώπη, ξαφνιάζει, σκανδαλίζει, σκορπάει τη σύγχυση. Ποιος είναι αυτός που μιλάει μια γλώσσα διαφορετική, κι όμως συνταραχτικά ανθρώπινη; Που βλέπει σε βάθος με ένα κοφτερό κρύο μάτι; Ποιος είναι αυτός που αναποδογυρίζει βωμούς; Που αντί να εξυμνεί τους θεσμούς τους περιγελάει; Που λέει φαρισαίο τον αξιότιμο πολίτη, άτιμο τον επίσημόν κοινωνικό ημίθεο.. Κι από τη βέβηλη τούτη επίθεση-να το πιο ακατανόητο, -αναδίνεται μια άχνα μυστηρίου ιερού, μια σεμνοπρέπεια άγνωστη, απρόσιτη στην αναγνωρισμένη τότε κοινωνική θρησκεία.
Ο Ιψεν δεν πείθεται από το καθιερωμένο μόνο και μόνο γιατί είναι καθιερωμένο. Μια ασυνήθιστη σε διορατικότητα ματιά, μια ηθική ανεξαρτησία γεμάτη βουβό θάρρος, μια προσωπική αγωνία που οδηγεί ολόισια στην καρδιά του δράματος, την κάνει δική του. Οι Γάλλοι κοινωνικοί δραματουργοί είναι, μπροστά του θεωρητικοί καθέδρας, επιχειρηματολογοι ευάλωτοι και ψυχροί. Τα δραματικά τους σχήματα έχουν αποδεικτική υφή. Και πίσω από την εμβρίθεια τους, μαντεύεις την αυταρέσκεια, το χουζούρι του ηθικολόγου, που βρίσκεται σε ασφάλεια μπροστά στην αμαρτία.
Νόμισαν τον Ιψεν «δασκαλο». Λάθος! Τους είχε ξεγελάσει η επίφαση του ανθρώπου, η προσεγμένη ευπρέπεια της περιβολής του, μια αυστηρότητα στην εμφάνιση κληρικού του Βορρά. Πίσω από αυτά, λαμπαδιάζει ένα ηφαίστειο, βροντάει μια συνείδηση αμήχανη, επαναστατημένη ως την αναρχία. Ο Ιψεν συμμετέχει στο δράμα, δεν το πραγματεύεται. Δεν προτείνει λύσεις -ο ίδιος το είπε. Γιατί η λύση είναι κατι πολύ εύκολο, δηλαδή συμβατικό, και το δράμα του ανθρώπου δεν είναι σχήμα, για να επιδέχεται γεωμετρική τελείωση.
Την ιερότητα λοιπόν που μάταια είχανε φιλοδοξήσει οι απολογητές της επίσημης θρησκείας, την περιβάλλεται αυτός, ο Ιερόσυλος. Πως; Με την ευλαβική, περίτρομη κάθοδο του στον εσωτερικό Άδη. Ο αναρχικός αυτός είναι ένας μυστικοπαθής.
Πυρπολειται από δέος μπροστά στο εσωτερικό μυστήριο του ανθρώπου. Δεν το επισκοπεί ατάραχος και δεν το περιγράφει: Μεταλαβαίνει από το μαρτυρικό αίμα του Είπανε τα πρόσωπα του απίθανα, εκκεντρικά, αινιγματικά, για δεκαετίες ολόκληρες τα ερμήνευαν -ακόμη και σήμερα τυχαίνει να τα ερμηνεύουν-σαν αντιπροσώπους ακατανόητους άλλου πλανήτη.
Κάθε τι που προχωρεί πέρα από την επιφάνεια , που φωτίζει ο,τι δεν έχουμε δει όλοι, το λέμε ερμητικό παράδοξο. Αντισταθμίζουμε έτσι την ταπεινωτική μας μυωπία. Αν λέγαμε ωστόσο πως οι ιψενικοι ήρωες δε είναι άνθρωποι ξεβαφθεί, της ρουτίνας, αλλα ποιοτικά εξαιρετικοί, θα βρισκόμασταν κοντύτερα στην αλήθεια. Κι ακόμα κοντύτερα αν λέγαμε πως έχουν προσωπικότητα, δεν είναι άψυχοι όπως οι οκτώ στους δέκα της καθημερινής συναναστροφής.
Όμως, ο Ιψεν παραμένει οραματιστής που δίδαξε στο ανώτερο άνθρωπο την ιερότητα του Δράματος. Είναι αυτός που σε καιρούς λιγόπιστους, παραπλανημενους, μακριά από το θεό, άναψε πάλι τη μυστική φωτιά στην παραμελημενη θυμέλη. Τα κληματόφυλλα που στεφανώνουν τον ιερέα αυτόν, που κατεβαίνει αργοπερπατητος, ψεκασμένος με χιόνι, από το Βορρα, είναι τα κληματόφυλλά της τρέλας του Ειλερτ Λέβμπορκ. (Ο Έιλερτ Λέβμποργκ είναι ένας από τους κεντρικούς και πιο σύνθετους χαρακτήρες στο παγκοσμίου φήμης θεατρικό έργο του Ιψεν Έντα Γκάμπλερ (1890).
Όμως σε τι διαφέρουν από του Διονύσου τα κληματόφυλλα;