«Συμπληρώνονται φέτος 83 χρόνια από το Ολοκαύτωμα της Βιάννου, τον μαύρο Σεπτέμβρη του 1943, ένα από τα ειδεχθέστερα εγκλήματα του Γ΄ Ράιχ σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη και το δεύτερο μεγαλύτερο Ολοκαύτωμα από πλευράς αριθμού θυμάτων στην Ελλάδα. Από τις 14-16.9.1943 ο τακτικός στρατός της ναζιστικής Γερμανίας δολοφόνησε άνανδρα και εν ψυχρώ, με βάση ένα καλά οργανωμένο σχέδιο, 401 άμαχους πολίτες (461 συνολικά τα θύματα στα χωριά της Βιάννου την περίοδο της Κατοχής). Μεταξύ αυτών παιδιά, γυναίκες, κατάκοιτους και ηλικιωμένους. Παράλληλα ο γερμανικός στρατός Κατοχής λεηλάτησε και στη συνέχεια κατέστρεψε τα χωριά της Βιάννου και της Δυτικής Ιεράπετρας».
(Από την ανακοίνωση της Ένωσης Θυμάτων Ολοκαυτώματος Δήμου Βιάννου, των εκδηλώσεων τιμής και μνήμης των 83 χρόνων από τα αποτρόπαια εγκλήματα του ναζιστικού και φασιστικού στρατού της Βέρμαχτ).
Την Παρασκευή 11 Σεπτεμβρίου 2026 ξεκίνησε η πορεία μνήμης και Δικαιοσύνης από το μνημείο πεσόντων Κεφαλοβρυσίου. Με ενδιάμεσο σταθμό την πλατεία του Αμιρά, οι συμμετέχοντες με επικεφαλής μαθητές του Γυμνασίου Βιάννου και του 5ου Γυμνασίου και 5ου Λυκείου Λάρισας κατευθύνθηκαν στον τόπο της μαζικής δολοφονίας των Βιαννιτών, στην τοποθεσία Αμπέλια του οικισμού Μελιανά.
Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε στην πλατεία του Αμιρά συζήτηση για τα Ολοκαυτώματα και τις γερμανικές αποζημιώσεις. Στη συζήτηση συμμετείχαν:
α) Ο Αρκάντιους Μούλαρτσικ, μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, πρώην αν. υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας και υπεύθυνος για τις γερμανικές αποζημιώσεις. Το θέμα της εισήγησής του ήταν «Η διεκδίκηση των γερμανικών οφειλών προς την Πολωνία».
β) Ο Δημήτρης Κούρτης, επίκουρος καθηγητής Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το θέμα της εισήγησής του ήταν «Νομικές οδοί και στρατηγικές κινήσεις για τα νικηφόρα διεκδίκηση των γερμανικών οφειλών».
γ) Ο Γεώργιος Καλογεράκης, διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου, δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Μινώα Πεδιάδας. Το θέμα της εισήγησής του ήταν «Η προσέγγιση του Ολοκαυτώματος της Βιάννου μέσα από τα έργα μαθητών Δημοτικών Σχολείων του νομού Ηρακλείου».
Στη συζήτηση που συντόνιζε ο δρ. Αριστομένης Συγγελάκης, πανεπιστημιακός και συγγραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Οφειλών της Γερμανίας προς την Ελλάδα, συμμετείχαν με παρεμβάσεις τους οι δήμαρχοι Ανωγείων Σωκράτης Κεφαλογιάννης, Ιεράπετρας Εμμανουήλ Φραγκούλης και Βιάννου Παύλος Μπαριτάκης.
Δύο μαθητές και δύο μαθήτριες του Δημοτικού Σχολείου Βιάννου μετείχαν στην εκδήλωση της Παρασκευής 11 Σεπτεμβρίου 2026 στην πλατεία του Αμιρά, με τέσσερα ποιήματα για τις πυρπολήσεις, τις καταστροφές και τις ομαδικές δολοφονίες των κατοίκων των χωριών της Βιάννου και της Δυτικής Ιεράπετρας. Η Γεωργία Μπριντάκη, ο Γιώργος Ψαρολογάκης, η Άννα Πετράκη και ο Σωτήρης Ηλιόπουλος, συγκίνησαν με το ήθος και την παρουσία τους. Τα ποιήματα που απήγγειλαν ήταν τα εξής:
Αφιέρωμα στη Βιάννο
Αδέλφια σαν θα πάτε στης Βιάννου τα χωριά
μνήματα μην πατάτε, θα πάρουνε φωτιά.
Στα μνήματα εκείνα που τόσο λυπηρά
αδέλφια εταφήκαν για την ελευθεριά.
Μια μέρα του Σεπτέμβρη που ’λαμπε ο ουρανός,
μα στα χωριά της Βιάννου ήτανε σκοτεινός,
οι βάρβαροι επήγαν και βάλανε φωτιά,
του Γερμανού το βόλι αθώους δεν ψηφά.
Πολιτισμένη χώρα στσ’ Ευρώπης την κορφή
τους διεθνείς τους νόμους όλους τους εκτελεί.
Σκορπίσανε τον τρόμο, σωρέψανε νεκρούς,
‘Μιρά, Κεφαλοβρύση δεν ’φήκαν ζωντανούς.
Ανάθεμα τη χώρα, κατάρα στη φυλή
αιώνες να περάσουν να μη συχωρεθεί.
(Ευριπίδης Ν. Πλαγιωτάκης, Έμπαρος 1943)
………………………
Στη χαροκαμένη Βιάννο
Σκληρή ’τανε η κατοχή για όλη την Ελλάδα,
η Βιάννος όμως κάηκε σαν μια λευκή λαμπάδα.
Βιάννο μου, τις θυσίες σου όλος ο κόσμος ξέρει,
γιατί επάλεψες σκληρά εκείνο το Σεπτέμβρη.
Στης Βιάννου τις βουνοπλαγιές σταυροί είναι στημένοι
κι από το αίμα των νεκρών καλά ’ναι ποτισμένοι.
Γέμισαν τα βουνά κορμιά και τα λουλούδια αίμα
από της Βιάννου τα παιδιά τ’ αδικοσκοτωμένα.
Βιάννο, του Χίτλερ η οργή έπεσε εις Εσένα,
γιατί ’θελε ο μανιακός να σου το πιει το αίμα.
Πεύκο, Καλάμι, Αμιρά, Σύμη κι Άι-Βασίλη
χυμήξανε οι Γερμανοί σαν λυσσασμένοι σκύλοι.
Ακόμη καίνε και θρηνούν χαροκαμένες μάνες,
σαν ξημερώνει του Σταυρού κι ακούνε τις καμπάνες.
Πέρασαν χρόνια και καιροί από τη μέρα εκείνη,
μα μες στη σκέψη άσβηστη η ανάμνηση θα μείνει.
Βιάννο, για σένα ο Θεός υπόγραψε με πένα
στα άγιά σου χώματα μην ξαναστάξει αίμα.
(Θ. Μαγκουφάκης)
………………………
Στους σκοτωμένους μας
Αχός βαρύς ακούστηκε, βαριά τουφέκια πέσαν,
μήπως σε γάμο πέσανε, μήπως σε γλενοτοκόπι;
μήτε σε γάμνο πέσανε, μήτε σε γλεντοκόπι…
η ΒΙΑΝΝΟΣ πόλεμό ‘καμε στο Ναζισμό ενάντια
με άντρες, κόρες και υγιούς, παππούδες και γιαγιάδες
και μ’ όλα της τα σύνεργα, μπαρούτια και ντουφέκια.
-Βιάννος, μην αντιστέκεσαι, αντάρτισσα κι αν είσαι
(βρυχήστη τ’ άγριο θεριό κι ευτύς τη θανατώνει…)
Κλάψετε, μάνες, τους υγιούς, παιδιά τους πατεράδες
γυναίκες τους συντρόφους σας, κοπέλες τους καλούς σας
κι εσείς της ρούγας τα πουλιά -που βόλι δεν σας βρήκε
κλάψτε τους λόγγους, τα βουνά, τα δέντρα, τα θυμάρια,
τα κατακάθαρα νερά, την ομορφιά του τόπου…
Κι αν βρείτε εις το δρόμο σας αποκαγό χορτάρι,
Μαζέψτε το και πλέξετε αντίς φλιά στεφάνι
Να το χαρίσετε σ’αυτό το ρημαγμένο τόπο,
Στα ματωμένα χώματα, στις πέτρες τις ψημένες,
που κρύβουν ήρωες πολλούς…ΠΡΩΤΟΥΣ ’ΠΟ ΚΑΘΕ ΠΡΩΤΟ!
Ακόμη στο τραγούδι σας, τη χαραυγή, το γιόμα
Δώσετε μέλος και ρυθμό, απού να του ταιριάζει
και ‘κει που το λαρύγγι σας γλυκόλαλα τραγούδια
θα ψάλλει για χαιρετισμό του ήλιου της ημέρας,
για μας αλλάχτε το σκοπό: Πέστε στους σκοτωμένους
ύμνους απού τους πρέπουνε, τραγούδια που ταιριάζουν,
μα εδώ κοντά στα μνήματα, απού να τα γροικούνε.
Τον ύπνο να ’χουν ελαφρό, τον ύπνο γιατρεμένο.
(στο μνημόσυνό τους, 14.9.1945)
………………………….
Η πυρπόληση των χωριών της επαρχίας Βιάννου και η άγρια σφαγή του άοπλου πληθυσμού
(αποσπάσματα)
Αγαπητοί μου χωριανοί κι επαρχιώτες όλοι,
όσοι τυχόν γλυτώσατε απ’ των εχθρών το βόλι.
Αμέσως μόλις γλίτωσα, είχα σκοπό να γράψω
ήταν μήνας Σεπτέμβριος, μήνας καταραμένος
(αλλά σε τι μας έφταιξε εκείνος ο καημένος;)
που εσφάξαν στο φυλάκιο δυο Γερμανούς στη Σύμη
και βρήκαν οι άτιμοι αφορμή κι άναψε το καμίνι.
Ήτανε μέρα Κυριακή, δώδεκα του Σεπτέμβρη,
που πήραν πέρα οι Γερμανοί, χωρίς κανείς να ξέρει.
Περάσαν πάνω απ’ το χωριό το δρόμο το μεγάλο.
Ένα μονάχα πιάσανε, Δημήτρη Παντουβάκη,
στη βρύση τον σκοτώσανε, μας πότισαν φαρμάκι.
Δυο Γερμανοί τον σέρνανε περνώντας απ’ τη βρύση
σημάδι τον εβάλανε και πριν να ξεψυχήσει,
με τα μαχαίρια οι άτιμοι πήγανε, τον τελειώσαν,
σπαράζοντας αιμόφυρτο χάμω τόνε ξαπλώσαν.
Όσος στρατός βρισκότανε απάνω εις την Κρήτη
στη Βιάννο τόνε στείλανε στο αίμα να την πνίξει.
Αυτούς απού του φταίξανε δεν πήγε να γυρέψει,
μα βάλθηκε τους άοπλους όλους να ξεπαστρέψει.
Στις δεκατρείς οι Γερμανοί στον Άη Βασίλη πήγαν
και με πολλήν ευγένεια αυτά σχεδόν τους είπαν:
-Όσους και ανέ βρίσκομε μέσα εις τα χωριά τους,
τίποτα δεν θα πάθουνε αυτοί και τα παιδιά τους.
Μόνο ο στρατός μας πολεμά, τον κόσμο προστατεύει
και για εξυπηρέτηση λίγο ψωμί γυρεύει…
Εις τη γραμμή τους είχανε, για να τους τουφεκίσουν,
κι έπειτα τους αφήκανε, για να προπαγανδίσουν.
Αυτό το κόλπο έφαγε τον κόσμο εδώ πέρα
κι ήρθε και παραδόθηκε χωρίς σουγιά στη χέρα…
…………………………
Για τα γεγονότα της Βιάννου τον Σεπτέμβρη του 1943, ακολουθεί η μαρτυρία του Αρχιμανδρίτη Ευγένιου Ψαλλιδάκη στο Ειδικό Στρατοδικείο Εγκληματιών Πολέμου, στη δίκη των στρατηγών Μπρόγερ και Μίλερ. Η δίκη ξεκίνησε στην Αθήνα στην αίθουσα του Εφετείου και κράτησε σαράντα ημέρες. Από τις 31 Οκτωβρίου ως στις 9 Δεκεμβρίου 1946. Το Στρατοδικείο δίκασε και καταδίκασε τους Γερμανούς στρατηγούς σε θάνατο. Εκτελέστηκαν στην Αίγινα στις 20 Μαΐου 1947, ανήμερα της έκτης επετείου της Μάχης της Κρήτης. Το απόσπασμα των Πρακτικών της δίκης με τη μαρτυρία του Αρχιμανδρίτη Ευγένιου Ψαλλιδάκη αναφέρει τα εξής:
«Μεθ’ ο κατά διαταγήν του Προέδρου προσήλθεν εις μάρτυς, όστις ερωτηθείς περί της ταυτότητός του κ.λπ. απήντησεν ότι ονομάζεται Ψaλλιδάκης Ευγένιος του Εμμανουήλ, εγεννήθη εν Βουλισμένη Μεραμβέλλου Κρήτης και κατοικεί εις Ηράκλειον (εν Μοίραις), Επίσκοπος Μοιρών, ετών 33 και Χριστιανός Ορθόδοξος, ωρκίσθη επί τη ιεροσύνη του κατά τα άρθρα της Στρατ. Ποιν. Νομοθεσίας 121 και 891 της Κ. Π. Δικονομίας, εξετασθείς δε καταθέτει τα εξής: Πλην των όσων εν τη ενόρκω καταθέσει μου εν Κρήτη έχω καταθέσει εν συνεχεία εκείνων διεξοδικά, καταθέτω και τα εξής κατά χρονολογικήν σειράν. 1) Αναφέρομεν εις την τραγωδία της Βιάννου, ήτις εγένετο την ημέραν της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού και κατά την οποίαν εξετελέσθησαν περί τα 300 πρόσωπα εις την ανωτέρω περιοχήν. Προηγουμένως είχε γίνει μία συμπλοκή μεταξύ ανταρτών της ομάδος Παντουβά εφ’ ενός και Γερμανών στρατιωτών εφ’ ετέρου και κατά την οποίαν συνελήφθησαν αρκετοί Γερμανοί.
Αποτέλεσμα της τοιαύτης συμπλοκής ήτο ο Μύλλερ να διατάξη την εκτέλεσιν όλων των Βιαννιτών της περιοχής, παρ’ ότι ούτοι δεν εχρησιμοποιήθησαν εις την Μάχην. Ο Μύλλερ διά να φοβήση τους κατοίκους της περιοχής ταύτης, διέταξε την εκτέλεσιν μεγάλου αριθμού ατόμων, ως και την σύλληψιν 1.000 περίπου πολιτών της περιοχής ταύτης. Μεταξύ των εκτελεσθέντων κατά τη χρονικήν ταύτην περίοδον συγκαταλέγονται υπερήλικες, δηλ. άνω των 70 ετών, εις ιερεύς και εις ιερομόναχος, ως επίσης και γυναίκες μεταξύ των οποίων και έγκυοι, μιας δε, εφαίνετο και αυτό τούτο το έμβρυον. Εξετελέσθησαν ασθενείς εις τα κρεββάτια των, ως επίσης ενθυμούμαι ότι εξετελέσθη και εις παράλυτος επί της κλίνης του εις το χωρίον Κεφαλοβρύση. Ως προς τον τρόπον ενεργείας των Γερμανών στρατιωτικών αναφέρω και το εξής χαρακτηριστικόν. Εις το χωρίον Αμιρά οι Γερμανοί, αφού περιεκύκλωσαν το χωρίον, υπεσχέθησαν εις τους κατοίκους ότι ουδείς έχει να υποστή το παραμικρόν και να μην φοβηθούν, πλην όμως ευθύς ως εισήλθον εις το χωρίον τούτο, αφού συνέλαβον άπαντας τον άρρενα πληθυσμόν, εξετέλεσαν περί τους 100. Αι εκτελέσεις εγένοντο διά τυφεκισμών. Κατά τας ανωτέρω επιχειρήσεις εκινητοποιήθησαν και εχρησιμοποιήθησαν αι Στρατιωτικαί Δυνάμεις Ηρακλείου, διοικητής των οποίων ήτο ο κατηγορούμενος Φρειδερίκος Μύλλερ, μέρος δε της δυνάμεως ταύτης συνεπλάκη με την ομάδα του Καπετάν Παντουβά, συνελήφθησαν δε κατά τη συμπλοκήν ταύτην 12 Γερμανοί. Η συμπλοκή αύτη εγένετο εις τας 13 Αυγούστου, αι δε εκτελέσεις την 14ην Αυγούστου.
Τα χωρία τα οποία υπέστησαν καταστροφάς και εκτελέσεις είναι τα εξής: Πεύκος, Απάνω και Κάτω Σύμη, Κρεββατάς, Βαχός, Συκολόγος και Άγιος Βασίλειος. Μετά δε τας εκτελέσεις ταύτας, 1.000 περίπου όμηροι εκ των ανωτέρω χωρίων συνεκεντρώθησαν εις Άνω Βιάννον. Εγώ επεκοινώνησα και με την ομάδα Παντουβά διά να αφήση ελευθέρους τους Γερμανούς, εις σχετικάς δε ενεργείας μου προς αυτόν τούτον τον Μύλλερ, ούτος μου εδήλωσε ότι αν οι 12 Γερμανοί δεν αφεθούν ελεύθεροι, θα καταστρέψη τα χωριά και θα φονεύση τους ομήρους. Κατά την εποχήν ταύτην των εκτελέσεων της Βιάννου, διοικητής φρουρίου Κρήτης ήτο ο έτερος των κατηγορουμένων Μπρούνο Μπρόγερ. Οι 12 Γερμανοί στρατιώται αφέθησαν ελεύθεροι, ομοίως δε αφέθησαν ελεύθεροι και οι όμηροι, αλλά τα χωρία κατεστράφησαν και εκάησαν όπως η Σύμη, ο Κρεββατάς, η Κεφαλοβρύση και άλλα. Διά την τοιαύτην ενέργειαν του Μύλλερ παρεπονέθη γραπτώς προς αυτόν, διότι παρ’ ότι οι Γερμανοί αφέθησαν ελεύθεροι, ούτος δεν ετήρησε τον λόγον του και κατέστρεψε τα ανωτέρω χωρία.
Εις τα ανωτέρω εγγράφως διατυπωθέντα παράπονά μου, απήντησεν ότι οι κάτοικοι της Βιάννου διέτρεφον τους αντάρτας και διά λόγους ασφαλείας εγένετο το κάψιμο των χωρίων. Κατά τη συνάντησίν μας δε εκείνην, μου είπε επί λέξει: Εγώ θα κάμω τους Κρητικούς να φοβούνται περισσότερον τους Γερμανούς από τους αντάρτας. Λέγεται ότι τας επιχειρήσεις της Βιάννου διηύθυνεν αυτός ούτος ο Μύλλερ, πιθανώς όμως τότε να ήλθεν εις Βιάννον διά να συναντηθούμεν. Ενθυμούμαι ότι τότε οι 12 ως άνω συλληφθέντες υπό των ανταρτών Γερμανοί είχον στείλει επιστολήν εις τον Ερυθρόν Σταυρόν, εν τη οποία ανέφερον τα εγκλήματα της Βιάννου».
*Ο Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου