Ήταν Τρίτη 25 Μαΐου 1943 κατά την ώρα του δειλινού όταν έπεφτε νεκρός στην περιοχή Κορακόπετρα του Ψηλορείτη, το γενναίο παλικάρι από το χωριό Φωτεινού Ρεθύμνου Γιάννης Τζαγκαράκης, χτυπημένος από σφαίρα τουφεκιού που κρατούσε ο Πάτρικ Λη Φέρμορ.
Η σφαίρα είχε παραμείνει στη θαλάμη και με την αθέλητη εκπυρσοκρότηση του όπλου, καρφώθηκε στον μηρό του παλικαριού. Ο Γιάννης Τζαγκαράκης έχασε τη ζωή του τελικά από ακατάσχετη αιμορραγία. Για το δραματικό αυτό περιστατικό, σημειώνω τα εξής :
“Η γνωριμία μου με τον Ζαχαρία Ιωάννου Δραμουντάνη, αρχίζει στις 13 Ιουλίου 2004, στην κεντρική πλατεία των Ανωγείων, στην εκδήλωση για την 60η επέτειο από το Ολοκαύτωμα του χωριού. Εκείνη τη χρονιά, λόγω των Ολυμπιακών αγώνων, η επέτειος του Ολοκαυτώματος ορίστηκε έναν μήνα νωρίτερα.
Την κεντρική ομιλία έκανε στην πλατεία του Δημαρχείου, η αδελφή του Ζαχαρία Δραμουντάνη, Αγγλία. Όταν τελείωσε η τελετή, πήρα το θάρρος και πλησίασα την κ. Αγγλία Παπαδάκη – Δραμουντάνη.
Της ζήτησα ευγενικά να μου παραχωρήσει ένα αντίγραφο της ομιλίας της. Εκείνη κοίταξε τον άνδρα που στέκονταν δίπλα της (ήταν ο αδερφός της Ζαχαρίας) και του ανέφερε το αίτημά μου.
Ο Ζαχαρίας με κοίταξε ζυγιάζοντάς με, σηκώθηκε, πήρε το κείμενο της ομιλίας από τα χέρια της αδερφής του και μου το έδωσε, λέγοντάς μου: Έλα το Σάββατο το πρωί στο Ηράκλειο στα Λιοντάρια, στο καφέ (μου είπε την ονομασία του καφέ), να γνωριστούμε.
Έτσι κι έγινε. Τους μήνες Αύγουστο και Σεπτέμβριο του 2004, βρεθήκαμε πολλές φορές. Όλες οι συζητήσεις μας περιστρέφονταν γύρω από την κατοχή και την Αντίσταση, τον πατέρα του Στεφανογιάννη που ήταν Αρχηγός των Ανωγειανών τα χρόνια 1941-1944, την ίδρυση της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων Α.Ο.Α., τις δράσεις και τις αποστολές των αντρών της και τέλος τον ηρωικό του θάνατο.
Ο Ζαχαρίας, μου παρέδωσε σε αντίγραφα όλο το αρχείο της Ανεξάρτητης Ομάδας Ανωγείων που φυλάσσονται στο Δημαρχείο Ανωγείων, ένα προσωπικό φάκελο με έγγραφα της κατοχής, φωτογραφίες και αποκόμματα εφημερίδων για τη δράση του πατέρα του.
Τότε αποφάσισε και μου πρότεινε γα γράψω ένα βιβλίο αφιερωμένο στον πατέρα του. Μου είπε ακόμη ότι θέλει να παρακολουθεί την πορεία των γραφομένων.
Το βιβλίο ξεκίνησε τον Οκτώβρη του 2004 και τελείωσε το 2008. Η συνεργασία μου με τον Ζαχαρία ήταν συχνή και οι επαφές μας πολλές, σχεδόν μία φορά την εβδομάδα, όλα αυτά τα χρόνια. Και μετά τη συγγραφή του βιβλίου, συνεχίστηκαν οι σχέσεις μας ως τον θάνατό του. Ο τίτλος του βιβλίου είναι :
«Γιάννης Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης
Αρχηγός Ανωγείων και Άνω Μυλοποτάμου, 1941 – 13 Φεβρουαρίου 1944».
Ο Ζαχαρίας Δραμουντάνης μου αφηγήθηκε πολλές λεπτομέρειες των κατοχικών χρόνων. Εκείνος γεννήθηκε το 1933 και όταν σκοτώθηκε ο πατέρας του, (13 Φεβρουαρίου 1944), ήταν έντεκα χρονών. Γράψαμε αρκετές μαγνητοταινίες, με την οδηγία του να μείνουν στο αρχείο μου χωρίς να τις δημοσιεύσω ως τον θάνατό του.
Θυμούμαι ότι ένα γεγονός, όταν το ανέσυρε από τη μνήμη του, μου είπε να κλείσω το μαγνητόφωνο. Ήταν βαρύ για τον Ζαχαρία, και όταν το επανέφερε στη μνήμη του, θάμπωσαν τα μάτια του.
Ήταν ο θάνατος του παλικαριού Γιάννη Τζαγκαράκη, στην Κορακόπετρα, στο μητάτο του πατέρα του και της Ανταρτικής Ομάδος Ανωγείων Α.Ο.Α. Δεν το ηχογραφήσαμε ποτέ και δεν το διηγήθηκε ξανά, όσες φορές κι αν του το ζήτησα.
-Μια φορά θα σου το πω, να το ξέρεις εσύ, μου είπε.
Σύμφωνα με τη διήγηση λοιπόν του Ζαχαρία, ο ίδιος γεννήθηκε το 1933. Όταν οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές στις 20 Μαΐου 1941 επιχείρησαν να καταλάβουν την Κρήτη, θυμάται τον πατέρα του να φεύγει για τη Νίδα στην αρχή και στο Λατζιμά στη συνέχεια. Θυμάται που τον φίλησε στο κούτελο ο πατέρας του φεύγοντας για το
Λατζιμά, (ο Ζαχαρίας ήταν οχτώ χρονών τότε), λέγοντάς του ότι αν δεν γυρίσει, να γίνει αυτός ο άντρας του σπιτιού. Η εποχή της ένοπλης αντίστασης που ακολούθησε ήταν μία ηρωική εποχή για τα παιδιά των Αρχηγών.
Καθημερινά, όπως και ο Ζαχαρίας, έβλεπαν επισκέψεις ένοπλων ανταρτών και Βρετανών αξιωματικών στο πατρικό του σπίτι. «Εκοίταζα τα τουφέκια και τα πιστόλια, και ζητούσα από τον πατέρα μου κι εγώ ένα», μου είπε.
-Όταν μεγαλώσεις θα έχεις το δικό σου, απαντούσε ο Στεφανογιάννης.
Και ο Ζαχαρίας, ο γιος του Αρχηγού Στεφανογιάννη, βίωνε την κατοχή με τον συνομήλικο ξάδερφό του Στεφανή, γιο του αδερφού του πατέρα του Στεφανογιώργη.
Πολλές φορές, ο Στεφανογιάννης έπαιρνε τα παιδιά, τον Ζαχαρία και τον Στεφανή, στο μητάτο τους στην Κορακόπετρα. Κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες, από τον Μάιο ως τον Σεπτέμβριο. Στην Κορακόπετρα ήταν το αρχηγείο της Ανωγειανής Ομάδας, ως τον θάνατο του Αρχηγού.
Πάντοτε υπήρχαν αντάρτες και επισκέπτες απ’όλη την Κρήτη στην Κορακόπετρα. Ο Ζαχαρίας και ο Στεφανής προσπαθούσαν να βρουν μία ευκαιρία να πιάσουν και να παίξουν με αληθινά τουφέκια. «Εκοιτάζαμε τα τουφέκια και τα καμαρώναμε», λέει ο Ζαχαρίας.
Ώσπου ήρθες εκείνη η φοβερή ημέρα. Το απόγευμα εκείνης την μέρας, τα ξαδέρφια βρήκαν κάμποσα τουφέκια σε έναν πρίνο δίπλα στο μητάτο και άδραξαν την ευκαιρία να τα περιεργαστούν. Δίπλα στα τουφέκια υπήρχαν και πολλές σφαίρες. Έβαζαν κι έβγαζαν τις σφαίρες και οι αντάρτες δεν τα εμπόδιζαν. Και όπως διηγείται ο Ζαχαρίας, το δειλινό ακούστηκε ένας πυροβολισμός.
Ο ίδιος τρόμαξε και είδε τον νεαρό Γιάννη Τζαγκαράκη να πέφτει δίπλα στη φωτιά, κρατώντας το πόδι του. Οι αντάρτες έτρεξαν γύρω από τον Γιάννη. «Ο νονός της αδερφής μου, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, προσπαθούσε να του επιδέσει την πληγή». Η σφαίρα είχε χτυπήσει τον Γιάννη στο πόδι.
Ο Ζαχαρίας θυμάται έναν θείο του Δραμουντάνη που τον πήρε μαζί με τον Στεφανή και τους απομάκρυνε από τη φωτιά. Οι αντάρτες είχαν ανάψει μία φωτιά και κάθονταν τριγύρω, όπως και ο Γιάννης Τζαγκαράκης.
Τελικά ο Τζαγκαράκης πέθανε από αιμορραγία. Και ο Ζαχαρίας Δραμουντάνης, όταν ενηλικιώθηκε ως το τέλος της ζωής του, αναρωτιόταν αν ήταν αυτός υπεύθυνος για τον θάνατο του Τζαγκαράκη.
Αν η σφαίρα που χτύπησε τον Τζαγκαράκη κι ήταν μέσα στο όπλο που κρατούσε ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, την είχε βάλει αυτός με τον ξάδερφό του Στεφανή ή αν υπήρχε μέσα στο όπλο ξεχασμένη από κάποιον αντάρτη.
Αυτή τη στενάχωρη σκηνή της κατοχής, μου την διηγήθηκε μία και μόνο φορά ο Ζαχαρίας Δραμουντάνης. Θυμούμαι ότι ήταν πολύ στενοχωρημένος στη διάρκεια της διήγησης και δεν ήθελε να την κρατήσουμε σε μαγνητοταινία”.
………………
Η γερμανοϊταλική κατοχή της Κρήτης 1941-1945, έχει καταγραφεί ως μία ηρωική περίοδος με πολλαπλές δράσεις αντίστασης των Κρητών αλλά και εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας από τα ναζιστικά και φασιστικά στρατεύματα. Τα παιδιά των Αρχηγών και των ανταρτών, ζούσαν κι αυτά τις δικές τους ηρωικές στιγμές.
Ενδεικτική είναι η παρακάτω επιστολή, αντίγραφο της οποίας μας παραχώρησε ο Ζαχαρίας Δραμουντάνης, γιος του Αρχηγού Ανωγείων Στεφανογιάννη. Η πρωτότυπη επιστολή διασώζεται στο αρχείο της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων και φυλάσσεται στον Δήμο Ανωγείων.
«10 Δεκεμβρίου 1943 – Αγαπητέ μου Γιώργη
Έμαθα με μεγάλη χαρά ότι έγινες καλά εμείς εδώ είμεθα καλά δεν θέλω να σκέφτεσε τίποτε για μένα η κατάστασης του χωριού και της περιφερείας πάει πολύ καλά ίσως καλίτερα από ότι την άφισες
για το σπίτι σου να μη στενοχωριέσε φροντίζω πάντοτε τα παιδιά είνε πολύ καλά ο Στεφανής είνε θηρίο ως επείσης και η Σηδερούλα με την διαφορά πος της μαθένει ο Στεφανής κάθε μέρα κενούργια γιμνάσια η Ελλένη επείσης είνε καλά και μη ακούσης από ότι σου γράφω διότι αι γυναίκες έτσι γράφουν πάντοτε.
Τον χαμόν του ατυχούς Γιανάκο σου γράφω, λεπτομέρειες θα σου πουν οι φίλοι μας ος επείσης μαζί με αυτόν εχάθη και ο Γιώργης του Σμπωκομανόλη ο Ατζαροθωδορής ο Κουναλομιχάλης ο Κουναλοβασίλης ο Γιαρουμπής του Πασβάνη ο γιος του Βρεντζοβασίλη δύο του γιοι χωριανοί.
Αλά νε μεν ος συγγενής μας θα τους λειπηθούμε αλά πρέπει και να γνορίζομεν ότι ο αγώνας θέλει και απετεί θισίες και γιαυτό πρέπει να μη μας κλονίζη τίποτε. Και κανένα άλο ζήτημα διότι υπεράνω όλων είνε η Πατρίς.
δεν έχω να σου γράψω άλο τίποτε χαιρετισμούς πολλούς εις όλους τους φίλους μας εάν συναντίσης τον Μιχάλην του δώσε πολλούς χαιρετισμούς.
Έχεις πολλούς χαιρετισμούς από την Χαρίκλειαν Ζαφειρένια από την Μητέρα από τα παιδιά από ένα ένα χωριστά και σου φιλούν το χέρι του Ζαχάρι και του Στεφανή να στείλη πιστόλια γιατί μου δηλόνουν ότι θα σκοτόσουν τους προδότες και τους Γερμανούς.
Σε φιλώ
Ο Φρουδάς σε χαιρετά και σου στέλνει (60) δρ. να φουμάρης Ναργιλέ
Γιάννης».
Σχολιασμός επιστολής : Αποστολέας είναι ο Αρχηγός Στεφανογιάννης (Γιάννης Δραμουντάνης) και παραλήπτης ο αδερφός του Γιώργης Δραμουντάνης – Στεφανογιώργης που έχει καταφύγει στη Μέση Ανατολή. Ο Στεφανογιάννης τον ενημερώνει για την κατάσταση του χωριού και της περιφέρειάς τους. Του γράφει τα νέα για τα παιδιά του Στεφανή και Σιδερούλα καθώς και για τη γυναίκα του Ελένη.
Ο Στεφανογιάννης αναφέρεται στον Γιαννάκο Μανουρά, πρώτο τους ανιψιό και παιδί της αδερφής τους Μαρίας. Το όνομα του Γιαννάκου υπάρχει και στο πρώτο πρακτικό της Ανωγειανής Οργάνωσης, (15 Αυγούστου 1941), ως αγγελιοφόρος.
Ο Γιαννάκος, μαζί με τους άλλους συγχωριανούς του που γράφει ο Στεφανογιάννης, πιάστηκαν από τους Γερμανούς στην εξερεύνηση του Ψηλορείτη που άρχισε στις 22 Αυγούστου 1943 και τέλειωσε μετά από αρκετές ημέρες.
Οι συλληφθέντες οδηγήθηκαν από τους κατακτητές στην Αγυιά Χανίων και αργότερα επιβιβάστηκαν σε πλοίο που βούλιαξε στη διαδρομή Χανιά – Πειραιά, (ίσως από συμμαχικό υποβρύχιο) και πνίγηκαν.
Στην επιστολή του Στεφανογιάννη προς τον αδερφό του Στεφανογιώργη, ακολουθεί η φράση : …πρέπει και να γνορίζομεν ότι ο αγώνας θέλει και απετεί θισίες και γιαυτό πρέπει να μη μας κλονίζη τίποτε. Και κανένα άλο ζήτημα διότι υπεράνω όλων είνε η Πατρίς…
Υπεράνω όλων λοιπόν για τους αγωνιστές Αρχηγούς και αντάρτες της Κρητικής Αντίστασης είναι η πατρίδα, η οποία θέλει και απαιτεί θυσίες. Μία εμβληματική φράση από έναν καταξιωμένο Αρχηγό, που έδωσε και ο ίδιος το αίμα του για την πατρίδα στις 13 Φεβρουαρίου 1944, όταν δολοφονήθηκε πισώπλατα από τους άντρες της Βέρμαχτ.
Ο Μιχάλης, που στέλνει τους χαιρετισμούς του ο Στεφανογιάννης, είναι ο σύντεκνός του Πάτρικ Λη Φέρμορ ή Μιχάλης ή Φιλεντέμ, που βάφτισε το τελευταίο του παιδί και το ονόμασε Αγγλία.
Η επιστολή καταλήγει με αναφορά στα παιδιά τους Ζαχαρία και Στεφανή, όπου χαριτολογώντας ο Στεφανογιάννης, γράφει στον αδερφό του να τους στείλει πιστόλια γιατί οι εντεκάχρονοι νεαροί θέλουν μ’αυτά να σκοτώσουν τους προδότες και τους Γερμανούς.
Στο υστερόγραφο της επιστολής, ο Στεφανογιάννης γράφει στον αδερφό του ότι ο Εμμανουήλ Σκουλάς ή Φρουδάς, του στέλνει 60 δραχμές να «φουμάρει ναργιλέ».
………………
Ο Ρεθύμνιος Λευτέρης Καλλιτσουνάκης, μέτοχος της Εθνικής Αντίστασης Κρήτης με σπουδαία δραστηριότητα και σοβαρές αποστολές, ήταν μπροστά στην τραγωδία που εκτυλίχτηκε στην περιοχή Κορακόπετρα του Ψηλορείτη όπου βρήκε τραγικό θάνατο το γενναίο παλικάρι, ο Γιάννης Τζαγκαράκης.
Ο Λευτέρης Καλλιτσουνάκης στον Δημοτικό Κήπο του Ρεθύμνου, το Σάββατο 2 Αυγούστου 2008, διηγείται το περιστατικό ως εξής :
«…στο λημέρι στην Κορακόπετρα εγίνηκε κι ένα επεισόδιο. Εσκοτώθηκε ο Γιάννης ο Τζαγκαράκης. Την ώρα που μούχλιαζε έγινε, μεταξύ μέρας και νύχτας. Στο λημέρι είχε έρθει κάποιος Λεωνίδας Τζαγκαράκης ο οποίος ήτανε ανιψιός του σκοτωμένου από τσι Αλώνες της Ρεθύμνης.
Ο Λεωνίδας είχε έρθει βράδυ βράδυ από τα Ρεθεμνιώτικα κι έσερνε μερικούς για να φύγουνε στη Μέση Ανατολή. Ο κακομοίρης ο Γιάννης Τζαγκαράκης ήτονε δρωμένος και πήγε κοντά στη φωτιά που εψήναμε το φαγητό. Κι έκατσε κουκουβιστά. Έρχεται ένας και μας ε λέει Γερμανοί έρχουνται. Ένας βοσκός από τα Ανώγεια, θαρρώ πως ήτανε Δραμουντάνης.
Ο Νικολής ή ο Κωστής. Εμείς ήντα να κάνομε, αρπάξαμε να χώσομε τον ασύρματο και τον οπλισμό μας. Κι είχαμε σ’ένα πρινάρι καμιά δεκαριά όπλα κι ένα οπλοπολυβόλο. Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ επήγε στο πρινάρι και επέτανε τα όπλα αποπάνω και τα’παιρνε ο ένας και τα’δινε τ’αλλουνού να πάμε να τα κρύψομε.
Για να φύγομε κι εμείς να μη μας πιάσουνε οι Γερμανοί. Ο Λεωνίδας ο Τζαγκαράκης όταν ήρθε μου λέει είμαι κουρασμένος. Και του λέω πάρε μια κουβέρτα κι έλα να πάμε εις το κατάλυμα πέρα πέρα που μένω κι εγώ να μείνεις.
Κι εκοιμάτονε και δεν ήτανε εκειά. Είμαστε εγώ, ο Λη Φέρμορ, ο Στόκμπρτιζ, ο Γιάννης Τζαγκαράκης, ο Στάνλεϋ, καμιά δεκαριά νομάτοι. Ήτανε κι ένα δυο βοσκοί και μας εβοηθούσανε να πετάξομε τα πράματα να μη μπλέξομε. Ήτονε και του Στεφανογιάννη τα παιδιά εκεί, ο Γιώργης και ο Ζαχαρίας, μικρά κι εβαστούσανε όλη την ώρα τα τουφέκια, τα γεμίζανε, τα αδειάζανε.
Εγώ με το περιστατικό το δικό μου είχα καεί. Και τον είχα πει πολλές φορές μην αφήνετε τα παιδιά στα τουφέκια γιατί κι εγώ έχω καεί. Έχω σκοτώσει ένα συγγενή μου μ’αυτές τις μπουταλές. Γι’αυτό μην αφήνετε στα παιδιά τα τουφέκια. Είχανε γεμίσει το όπλο, ένα γερμανικό δαχτυλιδάτο, ανάθεμά το.
Ο Λη Φέρμορ έπιασε το όπλο να το πετάξει στον άλλο, και που πήγε η χέρα του, στη σκανδάλη, και θέτει ένα βρόντο κι έτσι που κάθουντανε κουκουβιστά ο Τζαγκαράκης του πιάνει το πόδι και το μηρό και του’κοψε τη κεντρική αρτηρία. Και εμουντάραμε εμείς να τόνε βοηθήσομε αλλά πέντε λεπτά δεν έζησενε. Δεν είπε τίποτα, τι να πει ο παντέρμος. Ένας καλός άνθρωπος, ο Γιάννης ο Τζαγκαράκης.
Δεν είπε τίποτα στο Φιλεντέμ, μου φταις δηλαδή και τέτοια, πάνω από πέντε δέκα λεπτά δεν έζησενε. Του χύθηκε το αίμα. Εκειά στο πρινάρι που σκοτώθηκε τόνε θάψαμε κιόλας. Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ εστεναχωρήθηκε πάρα πολύ. Ίσως φταίει κι αυτό που δεν έμεινε στην Κρήτη. Θα σου πω γιατί. Μετά την απελευθέρωση ήτονε ένας συγγενής του Τζαγκαράκη κι είχανε πιστέψει αυτοί ότι ο Πάτρικ τόνε σκότωσε επίτηδες.
Και του’κανε μια επίθεση στσ’Αλώνες απ’έξω. Κάποιος Ψυχουντάκης τον συνόδευε το Φιλεντέμ, τον είχε ο Πάτρικ σαν τον ιδιάιτερό του και μεταξύ τω χωριώ που πήγανε μετά την απελευθέρωση πήγαν και στσ’Αλώνες.
Από κει ήτονε η καταγωγή του Τζαγκαράκη. Και ένας του ανιψιός του μπήκενε. Του’πε κερατά εσύ εσκότωσες το μπάρμπα μου και τα λοιπά, γίνηκε δηλαδή τση κακομοίρας.
Και μπορεί να’τονε αυτό αιτία και πήγε κι έμεινε αργότερα στη Καρδαμύλη στη Μάνη. Τα οστά του μετά τα πήρανε οι συγγενείς του από τη Κορακόπετρα. Ή στου Φωτεινού θα τα’χουνε πάει ή στσ’Αλώνες. Είχε μια αδερφή στου Φωτεινού και μάλλον εκεί θα τα’χουνε…».
O Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι Δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου