Στο χωριό Μαχαιρά Μονοφατσίου, την Κυριακή 24 Μαΐου 2026, οργανώθηκαν εορταστικές εκδηλώσεις για την επέτειο της Μάχης της Κρήτης. Φέτος συμπληρώθηκαν 85 χρόνια και οι εκδηλώσεις που διοργανώθηκαν από τον Δήμο Μινώα Πεδιάδας και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Μαχαιράς είχαν ένα ιδιαίτερο τόνο.
Την ιστορική προσέγγιση των γεγονότων της Μάχης της Κρήτης και τη συμμετοχή του χωριού Μαχαιρά στην Αντίσταση τα χρόνια 1941 – 1945, ανέλυσε στην ομιλία του ο Μαχαιριανός κ. Μαντιδάκης Μανόλης, συνταξιούχος Γυμνασιάρχης, λέγοντας τα εξής :
«Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ 20 Μαΐου 1941, ημέρα μνήμης και άπειρης ευγνωμοσύνης σ’ όλους εκείνους που έδωσαν το πιο λαμπερό, το πιο αποφασιστικό ΟΧΙ στο ναζισμό, η συντριβή του οποίου ξεκίνησε από τη Μάχη της Κρήτης.
Είναι ώρες Άνοιξης, και εκεί στους ανοιξιάτικους κάμπους και στις ανθισμένες πλαγιές, η «Κρήτη των Κελαϊδισμών» δίνει τη θέση της στην «Κρήτη των Αρμάτων», η αγάπη του Κρητικού για τη ζωή, μετατρέπεται σε άφοβο αντίκρισμα του θανάτου. Ήταν οι ώρες των Κρητικών! Αμύνονταν για την πατρίδα.
Σ’ αυτό το νησί, το μόνο ελεύθερο τμήμα της Ελλάδας, είχαν τις ελπίδες τους όλοι οι Έλληνες, όλοι οι σκλαβωμένοι λαοί. Και το νησί απάντησε! Φωτιά στη φωτιά! Δεν γινόταν διαφορετικά, εδώ βρίσκονταν τα Άγια του Έθνους.
Ας δούμε τη χρονολογική και ιστορική διάσταση του θέματος. Στη δεκαετία του 1930 η αμυντική ανάπτυξη της Γερμανίας υπήρξε ραγδαία, με τρομαχτική δύναμη πυρός σε στρατό, πυροβόλα, τανκς, θωρηκτά, αεροπλάνα και με μια τεχνολογία πολύ πιο ανώτερη των άλλων δυνάμεων.
Συγχρόνως με μια ιδεολογία ρατσιστική και επιθετική, απειλεί εμφατικά ότι αποσκοπεί σε μια παγκόσμια ηγεμονία 1000 ετών. Ένας διάχυτος τρόμος είχε απλωθεί στην Ευρώπη. Οι πρώτες επιθετικές ενέργειες έμοιαζαν περισσότερο με περίπατο παρά με πόλεμο. Το Μάρτιο του 1938, σε λίγες ώρες καταλαμβάνει την Αυστρία, και σε μια μέρα την Τσεχοσλοβακία. Το Σεπτέμβριο του 1939 έως τις 6 Οκτωβρίου καταλαμβάνεται η Πολωνία. Τ
ον Απρίλιο του 1940 σε μια μέρα καταλαμβάνει τη Δανία ενώ συγχρόνως εισβάλει στη Νορβηγία. Το Μάιο και Ιούνιο του 1940 καταλαμβάνει Ολλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο και Γαλλία. Στις 6 Απριλίου του 1941 οι Γερμανοί εισβάλλουν ταυτόχρονα στην Γιουγκοσλαβία και στην Ελλάδα.
Η Γιουγκοσλαβία καταλαμβάνεται σε 11 μέρες. Οι Ελληνικές δυνάμεις προβάλλουν ισχυρή αντίσταση στα Μακεδονικά Οχυρά, τα οποία όμως καταλαμβάνονται σε 4 μέρες. Οι γερμανοί συνεχίζουν την προέλασή τους προς το νότο, ενώ οι Ελληνικές και οι συμμαχικές δυνάμεις υποχωρούν αμυνόμενες, καταστρέφοντας ότι σημαντικό μπορούσε να χρησιμεύσει στον εχθρό. Τα πρώτα γερμανικά στρατεύματα μπαίνουν στην Αθήνα στις 27 Απριλίου του 1941.
Οι Γερμανοί συνεχίζουν την προέλασή τους και στις 29 Απριλίου φτάνουν στη νότια Πελοπόννησο. Έτσι η Ελλάδα, πλην της Κρήτης, καταλαμβάνεται σε 24 μέρες. Οι Γερμανοί έβλεπαν την Κρήτη ως ένα αεροπορικό και ναυτικό ορμητήριο. Αν την κατακτούσαν θα κυριαρχούσαν σε θάλασσα και αέρα στο Αιγαίο και στη Ν. Ανατολική Μεσόγειο, εμποδίζοντας έτσι τους Βρετανούς να ανεφοδιάζουν τις βάσεις τους στην Αίγυπτο.
Το σχέδιο για την κατάληψη της Κρήτης είχε την ονομασία Ερμής’ με αρχικό στόχο την κατάληψη των αεροδρομίων Μάλεμε, Ρεθύμνου και Ηρακλείου. Τα αεροδρόμια θα τα καταλάμβαναν αλεξιπτωτιστές, για να χρησιμοποιηθούν μετά ως βάσεις μεταφοράς ενισχύσεων και πολεμικού υλικού. Οι γερμανικές δυνάμεις για την επιχείρηση αυτή, ήταν 22.000 άνδρες από τους οποίους οι 14.000 περίπου ήταν αλεξιπτωτιστές.
Για την επιχείρηση ετοιμάστηκαν και πρόχειρα αεροδρόμια στα Μέγαρα, στο Τατόι και στην Κόρινθο. Τα γειτονικά νησιά, Κύθηρα και Αντικύθηρα, έγιναν βάσεις αντιαεροπορικού πυροβολικού, η Κάρπαθος βάση για τα αεροπλάνα καθέτου εφορμήσεως, τα Στούκας.
Για την επιχείρηση χρησιμοποιήθηκε ένας τεράστιος αριθμός αεροπλάνων, 1.300 αεροπλάνα μεταγωγικά, βομβαρδιστικά και καταδιωκτικά. Η διοίκηση είχε ανατεθεί στον στρατηγό Λερ. Οι συμμαχικές δυνάμεις ήταν περίπου 27.000 Βρετανοί, Νεοζηλανδοί και Αυστραλοί με ελαφρύ οπλισμό, γιατί ο βαρύς οπλισμός και τα μηχανοκίνητα μέσα είχαν εγκαταλειφθεί στην ηπειρωτική Ελλάδα κατά την υποχώρησή τους.
Οι Ελληνικές δυνάμεις τακτικού στρατού ήταν 11.000, από τους οποίους οι μισοί περίπου ήταν νεοσύλλεκτοι με ολιγοήμερη υποτυπώδη εκπαίδευση και ανεπαρκή οπλισμό. Δυστυχώς απουσίαζε η ισχυρότατη 5η Μεραρχία Κρητών που είχε σταλεί στο αλβανικό μέτωπο και η ευθύνη ασφάλειας του νησιού είχε ανατεθεί στη Βρετανία από την ελληνική κυβέρνηση. Η 5η Μεραρχία τώρα είναι εγκλωβισμένη στην ηπειρωτική Ελλάδα μετά τη συνθηκολόγηση του Τσολάκογλου και την οπισθοχώρηση.
Μαζί με τον τακτικό στρατό πολεμούσαν με ακαταμάχητη αποφασιστικότητα ένοπλοι πολίτες με δικά τους παλιά όπλα. Η αμυντική θωράκιση του νησιού από τους Βρετανούς ήταν ανεπαρκής. Η διοίκηση των δυνάμεων είχε ανατεθεί στον Νεοζηλανδό στρατηγό Φράυμπεργκ. Το πρωί της 20ης Μαΐου του 1941, ξεκινάει η επίθεση των Γερμανών στην Κρήτη.
Τα αεροδρόμια Μάλεμε, Ρεθύμνου και Ηρακλείου βομβαρδίζονται ανηλεώς και μετά ακολουθούν εκατοντάδες μεταγωγικά αεροσκάφη που διασκορπίζουν αλλεπάλληλα κύματα αλεξιπτωτιστών στον ουρανό της Κρήτης. Στρατός και λαός συναγωνίζονται σε πράξεις άφθαστου ηρωισμού.
Άνδρες, γέροι, γυναίκες και αμούστακα παιδιά όρμησαν στο θρασύτατο εισβολέα. Τουφέκια παλιά, μαχαίρια, δρεπάνια, μαγκούρες και πέτρες έγιναν εκείνες τις στιγμές αστροπελέκια στα χέρια των άμαχων χωρικών, που αφού φόνευαν τους γερμανούς εισβολείς, αποκτούσαν μετά τον οπλισμό τους. Αυτή η αυθόρμητη συμμετοχή του άμαχου πληθυσμού στις μάχες, ήταν το κορυφαίο σημείο της μάχης της Κρήτης.
Γερμανός αξιωματικός γράφει : Στην Κρήτη, μόνο οι πέτρες δεν σηκώνονται από μόνες τους να μας κτυπήσουν. Κάθε έμψυχο μας πολεμούσε, και μας πολεμούσε μέχρι την τελευταία του πνοή. Οι απώλειες των αλεξιπτωτιστών τις πρώτες μέρες ήταν βαρύτατες, μέχρι που η γερμανική ηγεσία προσανατολιζόταν να σταματήσει τις επιχειρήσεις. Όμως άλλαξε γνώμη και επικεντρώθηκε στην κατάληψη αρχικά μόνο του αεροδρομίου Μάλεμε.
Το αεροδρόμιο κατελήφθηκε, ίσως επειδή ο Νεοζηλανδός διοικητής δεν χρησιμοποίησε όλες του τις δυνάμεις, αλλά άφησε σημαντικές δυνάμεις ως εφεδρεία για να αποκρούσει πιθανή επίθεση από τη θάλασσα. Με τον έλεγχο του αεροδρομίου Μάλεμε, η κατάληψη της Κρήτης ήταν πλέον θέμα χρόνου. Στις 27 Μαΐου καταλαμβάνουν τα Χανιά και το Ρέθυμνο και στις 30 Μαΐου το Ηράκλειο. 12 ημέρες αγώνα, γενναιότητας και αυτοθυσίας.
Η Μάχη της Κρήτης ονομάστηκε «νεκροταφείο των Γερμανών Αλεξιπτωτιστών», αφού χάθηκαν 7.000 επίλεκτοι αλεξιπτωτιστές. Από την 1η Ιουνίου απλώθηκε στο νησί μας η βαριά σκιά της κατοχής. Η Μάχη της Κρήτης αποτελεί σημείο καμπής του πολέμου γιατί καθυστέρησε την εισβολή των Γερμανών στην Σοβιετική Ένωση με αποτέλεσμα να τους βρει ο χειμώνας και να σταματήσουν μπροστά στη Μόσχα.
Οι Γερμανοί κατέκτησαν το έδαφος της Κρήτης, όχι όμως και το λαό της. Η φλόγα της Εθνικής Αντίστασης άναψε αμέσως σ’ όλες τις πόλεις και τα χωριά της Κρήτης, για να ξαναβρεί ο λαός τη λευτεριά του. Οι Κρητικοί ξεχύθηκαν από παντού, στα βουνά και τους κάμπους και με ατσάλινη θέληση και επιμονή μαζί με τους οπλαρχηγούς τους, επέφεραν σημαντικά πλήγματα στους Γερμανούς, γράφοντας λαμπρές σελίδες ιστορίας.
Τα θύματα όμως της εκδικητικής μανίας των ναζιστών ήταν αμέτρητα. Δεκάδες τα κατεστραμμένα ή ισοπεδωμένα χωριά μας, όπως η Κάνδανος, ο Σκηνές, το Κουστογέρακο, τα Ανώγεια, τα χωριά της Άνω Βιάννου και του Αμαρίου. Αμέτρητα τα μαρτύρια, αβάστακτη η πείνα του κρητικού λαού, μέχρι να φέξει η μέρα της λευτεριάς.
Από την έναρξη της Μάχης της Κρήτης και κατά τη διάρκεια της κατοχής, στο Ηράκλειο και όχι μόνο, πρωταγωνιστούν τρεις βασικοί οπλαρχηγοί, ο Εμμανουήλ Μπαντουβάς, ο Γεώργιος Πετρακογιώργης, και ο Αντώνιος Γρηγοράκης. Η Μαχαιρά, το χωριό μας, είχε ενεργό ρόλο στην εθνική αντίσταση κατά των ναζιστών. Οι κάτοικοι ανταποκρίθηκαν άμεσα στο προσκλητήριο σάλπισμα της πατρίδας.
Οι πόρτες των σπιτιών ανοιχτές και οι άνθρωποι πρόθυμοι να αγκαλιάσουν οπλαρχηγούς, στελέχη και άλλους αγωνιστές της εθνικής αντίστασης και να συνεργαστούν μαζί τους. Στη μεγάλη κύκλωση του χωριού από τους Γερμανούς, μέσα στο χωριό βρίσκονταν, ο Γιάννης Μπαντουβάς στο σπίτι της Χαρκιάδενας και ο Χρήστος Μπαντουβάς στο σπίτι του Νικολάου Κορνηλάκη. Οι οπλαρχηγοί ειδοποιήθηκαν εγκαίρως και με τη βοήθεια των χωριανών κατέφυγαν στο μοναστήρι των Αγίων Αποστόλων στα Καστελλιανά.
Το χωριό Μαχαιρά επισκεπτόταν συχνά και ο γενναίος καπετάνιος Αναστάσιος Μπουτζαλής, γιατί στην ομάδα του υπήρχαν αντάρτες από το χωριό. Μέλη των οικογενειών των παραπάνω οπλαρχηγών, καθώς και του εθνομάρτυρα Κωνσταντίνου Μπαντουβά φιλοξενήθηκαν στη Μαχαιρά. Στο σπίτι του Νικολάου Κορνηλάκη διέμενε η δασκάλα Ζωή Μπαντουβά μαζί με την κόρη της Ειρήνη Μελά Μπαντουβά.
Η παρουσία και η οργανωτική δράση της Ζωής στον εθνικό αγώνα ήταν σημαντική. Η Μαχαιρά υπήρξε κρησφύγετο ανταρτών, αλλά και καταφύγιο ελπίδων, καταφύγιο αλληλέγγυο, εχέμυθο, ασφαλές. Οι Μαχαιριανοί, θερμοί πατριώτες, άλλοι έδρασαν ως αντάρτες, άλλοι ως σύνδεσμοι μεταξύ αντάρτικων ομάδων μεταφέροντες πληροφορίες και υλικό, άλλοι ήταν ενταγμένοι στον επισιτισμό και άλλοι οργάνωναν τα κρησφύγετα των αμάχων για να προστατευθούν από τους βομβαρδισμούς. Αρκετοί οι νεκροί του χωριού στο μεγάλο αυτό πόλεμο.
Αγαπητοί μου, στη Μάχη της Κρήτης, η σύγκρουση ενός σχεδόν άοπλου λαού με το πιο οπλισμένο κράτος του κόσμου, στοιχειοθετεί το παράτολμο και την υπέρβαση και παραπέμπει σ’ αυτό που δίδαξε ο Καζαντζάκης : «Να κάνουμε αυτό που δεν μπορούμε» Πώς να καταλάβεις αλήθεια μια εποχή που ενεργεί με υπέρλογο πάθος, μια εποχή που στη θέση των νόμων της απλής λογικής, υψώνει το νόμο της απαιτητικής ηθικής ευθύνης, το νόμο της δύσβατης αρετής.
Κάνοντας μια προέκταση θα πω ότι ο Ελληνισμός είναι συνδεδεμένος με το ιδανικό της ελευθερίας, που τον οδηγεί να αντιμετωπίζει τον θάνατο, πολλές φορές με χιούμορ και ειρωνεία.
Ας θυμηθούμε στις Θερμοπύλες την απάντηση που έδωσε ο Σπαρτιάτης Διηνέκης σε κάποιο συμπολεμιστή του από τη Φθιώτιδα, ο οποίος φοβισμένος του είπε ότι είναι τόσοι πολλοί οι Πέρσες, που με τα βέλη τους θα κρύψουν τον Ήλιο.
– Φίλε μου του λέει. Αν πρόκειται να πολεμήσουμε κάτω από τη σκιά, τότε ευχάριστα νέα μας φέρνεις.
Ιδού λοιπόν τι έσπρωξε τους Κρητικούς να τρέξουν με μανία στη θανάσιμη μάχη : «Ο σπόρος που έπεσε στις Θερμοπύλες κάτω από τη σκιά των βελών, βλάστησε στην Κρήτη κάτω από τη σκιά των αεροπλάνων. Στη Μάχη της Κρήτης, ο λαός αναμετρήθηκε με τον γίγαντα και έγραψε τις σελίδες της ιστορίας με πύρινα γράμματα :
Είμαι Άνθρωπος, είμαι Έλληνας, είμαι Κρητικός και γι’ αυτό είμαι πιο δυνατός απ’ όλες μαζί τις δυνάμεις του κακού, γιατί είμαι πνεύμα, είμαι ιδέα, είμαι ελεύθερος. Οι Κρητικοί υπερασπίζονται αρχές απαράβατες και σύμβολα ιερά : Ελευθερία, Πατρίδα, Σημαία, Παραδόσεις που είναι τόσο ισχυρά, τόσο ζωντανά που κάνουν τον Κρητικό να σηκωθεί και να αψηφήσει το θάνατο, υπακούοντας στη φωνή μέσα του που τον προτρέπει : «Ίσαμε εδώ!! Από το σύνορο αυτό του χρέους και πέρα, δε θα σε αφήσω να περάσεις. Ας είσαι ο Χίτλερ. Ας είσαι ο Ανίκητος».
Η Μάχη της Κρήτης αποτελεί υπόμνηση προς τους εχθρούς μας, ότι στις κρίσιμες στιγμές οι αείζωες και ακατάβλητες δυνάμεις του ελληνισμού δεν τρομάζουν στην αριθμητική τους υπεροχή, στα ανερμάτιστα και αλαζονικά σχέδια τους. Εμείς αντιτάσσομε την ενίσχυση και ετοιμότητα των ενόπλων μας δυνάμεων, τη δεδομένη, προ του εθνικού κινδύνου, ενότητα της πολιτικής ηγεσίας και τη συμπόρευση στρατού και λαού, όπως ακριβώς έδειξε η Μάχη της Κρήτης. Ιδού η Μάχη της Κρήτης !!! Ι
δού το ηθικό μεγαλείο των Μαχητών, που αψήφησαν το δυνατό ένστικτο της ζωής και ενώθηκαν με την αθανασία. Οι λέξεις δεν επαρκούν για να δηλώσουν την αξία της θυσίας τους και το μέγεθος της ευγνωμοσύνης μας. Όλους αυτούς τους ηρωικούς μαχητές, Έλληνες και συμμάχους, τιμούμε σήμερα, στεκόμενοι σεμνοί και αδάκρυτοι, όπως ταιριάζει στο ήθος τους, ήθος φωτεινό, φως που πατεί χαρούμενο τον Άδη και τον Χάρο κατά το στίχο του Σολωμού.
Τιμούμε ακόμη τους νεκρούς της Εθνικής Αντίστασης, πολλοί από τους οποίους μπροστά στα εκτελεστικά αποσπάσματα έψαλλαν τον Εθνικό Ύμνο. Τιμούμε τους βασανισμένους από το μόχθο της ζωής γέρους, που ύψωσαν τα κυρτωμένα τους κορμιά μπροστά στα εκτελεστικά αποσπάσματα.
Τιμούμε τις σεμνές γυναίκες της Κρήτης, που θυσιάστηκαν στα πεδία των μαχών πλάι και μαζί με τα μαχόμενα τμήματα. Τιμούμε τα παιδιά που πότισαν με το αίμα τους τη Γη της Κρήτης, πριν προλάβουν να χαρούν τις ομορφιές της ζωής. Τιμούμε ακόμη τους μάρτυρες των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης.
Αγαπητοί μου, η Κρήτη είναι εδώ!! Διδάσκει!! Φρονηματίζει!! Αλλά και Εμπνέει!! Είναι Μνήμη!! Αλλά και Παρώθηση!! Ζήτω το Έθνος!! Ζήτω η Μάχη της Κρήτης!! Ζήτω οι Μαχητές της!!!».
Ο Δήμαρχος Μινώα Πεδιάδας κ. Βασίλης Κεγκέρογλου, στο μήνυμα που απηύθυνε από τη Μαχαιρά για τα 85 χρόνια από τη Μάχη της Κρήτης, ανέφερε τα εξής :
«Τιμήσαμε τους ανθρώπους της Μαχαιράς που αντιστάθηκαν και αγωνίστηκαν κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής με αυτοθυσία και αυταπάρνηση.
Η Μαχαιρά, έγινε την περίοδο (1943-1944) το επίκεντρο του Αγώνα της Εθνικής αντίστασης. Είναι ένα από τα χωριά της Κρήτης που τάχτηκε σύσσωμο και αλληλέγγυο στην υπόθεση του αγώνα. Περιέθαλψε, αγωνιστές και καταδιωκόμενους, αλλά και στελέχωσε με παλικάρια αντάρτικες ομάδες όταν η φωνή της πατρίδας το καλούσε.
Με αφορμή τη συμπλήρωση 85 χρόνων από τη Μάχη της Κρήτης ξύπνησαν μνήμες για τις θυσίες που έχουν καθορίσει τη Μαχαιρά και τόσα άλλα χωριά του Δήμου μας και αποτέλεσαν φάρο αντίστασης κατά του ναζισμού.
Τιμώντας αυτούς τους ανθρώπους, κρατάμε ζωντανή της μνήμης τους, αντλούμε δύναμη από το παράδειγμά τους και αναγνωρίζουμε το χρέος μας να υπερασπιστούμε τα ιδανικά της ελευθερίας σήμερα και για πάντα, ενάντια σε κάθε μορφή φασισμού και σκοταδισμού».
Στις εκδηλώσεις στη Μαχαιρά συμμετείχε ο Σύλλογος Ριζιτών «Η Κίσσαμος» με έδρα το Καστέλλι Κισσάμου. Με ιστορικό υπόβαθρο σαράντα ετών λειτουργίας του Συλλόγου, οι ριζίτες υμνωδοί τραγούδησαν δύο ριζίτικα τραγούδια και έκλεισαν την εκδήλωση με τρεις μαντινάδες :
Ήθελα και να κάτεχα ποια μέρα θ’αποθάνω,
να πάρω μοσχολίβανο να κατεβώ στον Άδη,
για να θυμιάσω τσοι νεκρούς κι ούλα τα παλικάρια
που πέσαν για τη λευτεριά.
………………
Άντρες γυναίκες και παιδιά τση Κρήτης αντρειωμένοι,
τση λευτεριάς τη ρήγισσα ήρθανε να σκλαβώσουν,
βροντά κι αστράφτει ο ουρανός κι η θάλασσα φουσκώνει
τα όρη αναταράσσονται
………………….
Ήρθαμ’απού τη Κίσσαμο, σε δοξασμένο τόπο
φόρο τιμής να δώσομε, στσ’αγώνες των ανθρώπω.
Για την πατρίδα ο θάνατος, θάνατος δε λογάται
και το κατέχει ο κρητικός και δεν τόνε φοβάται.
Θυσίες θέλει η λευτεριά και μάνες μαυροφόρες,
μη ξαναζήσεις Κρήτη μας, καταραμένες ώρες.
Ο Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι δρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου