«Άξιος της Ελλάδος, ευεργέτης και σωτήρας της πατρίδος». Με αυτά τα λόγια απέδιδε η Βουλή των Ελλήνων, στις 25 Αυγούστου 1920, μια από τις υψηλότερες πολιτικές τιμές στον Ελευθέριο Βενιζέλο.
Ήταν η κορύφωση μιας περιόδου κατά την οποία ο Κρητικός πολιτικός βρισκόταν στο απόγειο της πολιτικής του ισχύος.
Η τιμητική αυτή διάκριση ψηφίστηκε αμέσως μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920) η οποία τότε θεωρήθηκε η μεγάλη δικαίωση της εξωτερικής πολιτικής του και η πραγμάτωση της αποκαλούμενης «Ελλάδας των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών».
Δεκαετίες αργότερα, με αφορμή την παρουσίαση μιας συλλεκτικής σειράς μεταλλίων με τη μορφή του Βενιζέλου, «ΤΟ ΒΗΜΑ» της 15ης Απριλίου 1979, επέστρεφε σε εκείνη την εποχή και περιέγραφε τον πολιτικό ως πρωθυπουργό, διπλωμάτη, αλλά και ως μία μορφή ταυτισμένη με τις μεγάλες εθνικές επιδιώξεις των αρχών του 20ού αιώνα.
«Όταν εδώ και 43 ακριβώς χρόνια, τον Μάρτη του 1936, ο θάνατος έκλεινε τα μάτια του Ελευθερίου Βενιζέλου στο Παρίσι, η Ελλάδα έχανε όχι μονάχα τον μεγαλύτερο πολιτικό άνδρα της νεότερης ιστορίας της, αλλά προ πάντων ένα ανεκτίμητο εθνικό κεφάλαιο.
»Κι όταν, στις 29 Μαρτίου εκείνης της χρονιάς, σφραγίστηκε ο τάφος του εκεί ψηλά, στο Ακρωτήρι, εχθροί και φίλοι – πέρα από κομματικούς ανταγωνισμούς πια και πέρα από πολιτικά μίση – το ένιωσαν βαθειά, πως εκείνος που είχε φύγει, πάνω από κάθε τι άλλο, είχε σ’ όλη του τη ζωή σταθεί ο Έλληνας, ο Πατριώτης.
»Αυτόν τον Έλληνα, όχι απλώς τον άλλο πολιτικό και συνετό διπλωμάτη, αλλά τον Εθνικό οραματιστή και αρχιτέκτονα της Μεγάλης Ελλάδας, τιμά τώρα ο Ελληνικός Συλλεκτικός Κύκλος αφιερώνοντάς του τη συλλογή, την οποία σας παρουσιάζουμε σήμερα».
Με αυτή την εισαγωγή παρουσίαζε το δημοσίευμα τη συλλογή ως μία έκδοση «μοναδικής ιστορικής αξίας».
Η εθνική φυσιογνωμία του Ελευθερίου Βενιζέλου
Στη συνέχεια, το δημοσίευμα επιχειρούσε μια αναδρομή στα πρώτα χρόνια του Βενιζέλου και στη δράση του στην Κρήτη, πολύ πριν αναλάβει την πρωθυπουργία της Ελλάδας:
«Δεν είναι καθόλου τυχαίο, ότι το αγόρι εκείνο που γεννήθηκε στις Μουρνιές της Κρήτης, έξω απ’ τα Χανιά, τον Αύγουστο του 1864, πήρε το όνομα Λευτέρης. Ο ηγούμενος της Μονής Χρυσοπηγής που το βάφτισε, έδωσε σ’ όλα τα αρσενικά βαφτιστήρια του αυτό το όνομα, λέγοντας πως κάποιο απ’ αυτά θα λευτέρωνε κάποτε την Κρήτη…
»Βουλευτής για πρώτη του φορά στα 24 μόλις χρόνια του, ο Βενιζέλος διέγραψε μια λαμπρή πολιτική τροχιά, στην Κρήτη πρώτα και στην Ελλάδα αργότερα, χρηματίζοντας πολλές φορές και υπουργός και πρωθυπουργός.
Από την Κρήτη στην πρωθυπουργία
»Στάθηκε όμως και αγωνιστής. Εκείνος ύψωσε την Ελληνική σημαία στο Ακρωτήρι στα 1897. Και εκείνος […] κήρυξε στα 1905 από το Θέρισο την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
»Από το 1910 και πέρα, που έγινε για πρώτη φορά πρωθυπουργός της Ελλάδας, μέχρι το 1932, που έκλεισε η τελευταία πρωθυπουργική τετραετία του, για 22 ολόκληρα χρόνια υπήρξε πρωταγωνιστική εθνική φυσιογνωμία της ταραγμένης νεώτερης ιστορίας μας.
»Η πολιτική του διαίσθηση, η ευγλωττία του, η εντιμότητα και η σωφροσύνη αυτού του πατριώτη που το βλέμμα του έβλεπε πολύ μακριά, τον ανέδειξαν σε μορφή θαυμαστής ακτινοβολίας που ξεπέρασε τον θαυμασμό όλων των ξένων στα διπλωματικά τραπέζια της Ευρώπης».
Η Συνθήκη των Σεβρών
Το καλοκαίρι του 1920 ο Ελευθέριος Βενιζέλος επέστρεφε στην Ελλάδα έχοντας υπογράψει τη συμφωνία που τότε παρουσιαζόταν ως ο μεγαλύτερος διπλωματικός θρίαμβος. Η Συνθήκη των Σεβρών δημιουργούσε την προοπτική μιας Ελλάδας πολύ μεγαλύτερης από εκείνη που ο Βενιζέλος είχε παραλάβει όταν έγινε πρωθυπουργός το 1910.
Η Ανατολική Θράκη, η Ίμβρος και η Τένεδος περνούσαν στην ελληνική επικράτεια, ενώ για τη Σμύρνη και την περιοχή της προβλεπόταν ειδικό καθεστώς υπό ελληνική διοίκηση.
Μέσα σε αυτό το κλίμα πραγματοποιήθηκε η ιστορική συνεδρίαση της Βουλής. Ο πρόεδρός της, Θεμιστοκλής Σοφούλης, κατέθεσε το ψήφισμα προς τιμήν του πρωθυπουργού. Η Βουλή των Ελλήνων:
«Κηρύσσει τον Ελευθέριον Βενιζέλον άξιον της Ελλάδος, ευεργέτην και σωτήρα της πατρίδος».
Το δημοσίευμα του 1979, επέστρεφε ακριβώς σε αυτή τη στιγμή: «Όσο για τη Βουλή των Ελλήνων, στην πανηγυρική υποδοχή που του επιφύλαξε […] όταν ο Βενιζέλος γύρισε από τη Γαλλία μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών, τον ανακήρυξε ομόφωνα “άξιο της Ελλάδος, ευεργέτη και σωτήρα της πατρίδος”».
Η περίοδος εκείνη καταγράφηκε ως ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της πολιτικής πορείας του Βενιζέλου. Δεν είναι τυχαίο ότι στη συλλεκτική έκδοση του 1979 ένα από τα τέσσερα μετάλλια ήταν αφιερωμένο ακριβώς στην περίοδο 1919-1920.
«Το τρίτο μετάλλιο απεικονίζει τον δημιουργό του μεγαλύτερου εθνικού ολοκληρώματος, τον Βενιζέλο […] το 1919-20, που είχε μόλις υπογράψει τις Συνθήκες του Νεϊγύ και των Σεβρών», ανέφερε το δημοσίευμα.
Ωστόσο, η Συνθήκη των Σεβρών δεν εφαρμόστηκε ποτέ πλήρως. Ο Μουσταφά Κεμάλ και το τουρκικό εθνικιστικό κίνημα δεν την αποδέχθηκαν, ενώ ακολούθησε η κλιμάκωση της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Οι όροι της τελικά ανατράπηκαν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923.
Από τον θρίαμβο στην εκλογική ήττα
Η πολιτική αποθέωση του Αυγούστου του 1920 απείχε μόλις λίγους μήνες από μία από τις μεγαλύτερες ανατροπές της πολιτικής ζωής του Ελευθέριου Βενιζέλου. Ο άνθρωπος που ανακηρυσσόταν από τη Βουλή «ευεργέτης και σωτήρας της πατρίδος» θα οδηγούσε λίγο αργότερα τη χώρα σε εκλογές.
Το αποτέλεσμα, ωστόσο, θα ανέτρεπε πλήρως το πολιτικό σκηνικό. Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 οι Φιλελεύθεροι ηττήθηκαν και ο Βενιζέλος έφυγε από την Ελλάδα. Η ήττα όμως δε σηματοδότησε το τέλος της πολιτικής του πορείας.
Τα επόμενα χρόνια θα εξακολουθούσε να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στις πολιτικές και διπλωματικές εξελίξεις. Το 1923 ηγήθηκε της ελληνικής αντιπροσωπείας στις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στη Συνθήκη της Λωζάννης, ενώ μετά την επάνοδό του στην εξουσία, το 1928, προώθησε σημαντικές θεσμικές και εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Το 1930 υπέγραψε στην Άγκυρα το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας, μία από τις σημαντικότερες διπλωματικές κινήσεις της ύστερης πολιτικής του σταδιοδρομίας.
Η συνεδρίαση του Αυγούστου του 1920 έμελλε, πάντως, να μείνει ως η κορύφωση μιας περιόδου κατά την οποία ο Ελευθέριος Βενιζέλος βρισκόταν στο απόγειο της πολιτικής και διπλωματικής του ισχύος.