Δεν πάνε πολλές ημέρες από το πρωινό που κοίταζα στον φθινοπωρινό ουρανό τα τελευταία σμήνη των χελιδονιών που ετοιμάζονται να φύγουν για την Αφρική. Και πολλές ήταν οι σκέψεις μου.
Τα χελιδόνια δεν έχουν θεωρίες ούτε μανιφέστα. Κι όμως, κάθε άνοιξη επιστρέφουν, σαν να τηρούν μια υπόσχεση που δεν αθέτησαν ποτέ. Στήνουν τις φωλιές τους σε παλιούς τοίχους, κάτω από μπαλκόνια, σε σπίτια που δεν γνωρίζουν. Δεν ρωτούν ποιος κατοικεί εκεί ούτε αν τους προσφέρεται φιλοξενία. Απλώς χτίζουν. Και συνεχίζουν.
Σε μια κοινωνία που έχει μάθει να μετρά σχεδόν τα πάντα -το συμφέρον, την εικόνα, την επιτυχία, ακόμη και το χειροκρότημα- η παρουσία τους θυμίζει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Δεν κάνουν θόρυβο, δεν διεκδικούν περισσότερα απ’ όσα χρειάζονται και δεν περιμένουν ανταμοιβή. Η επιστροφή τους μοιάζει με μια απλή πράξη εμπιστοσύνης: εδώ κάποτε υπήρξε ασφάλεια και εδώ αξίζει να ξαναχτίσουμε.
Ίσως όμως το πιο σημαντικό μάθημα να βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο χτίζουν. Η φωλιά δεν είναι έργο ενός. Λίγη λάσπη, λίγα άχυρα, μικρά κομμάτια από τον κόσμο γύρω τους, όλα μεταφέρονται και ενώνονται υπομονετικά. Το καθένα προσθέτει το δικό του μικρό μέρος και έτσι δημιουργείται κάτι που κανένα χελιδόνι δεν θα μπορούσε να φτιάξει μόνο του. Κι αν η φωλιά καταστραφεί, δεν μένουν εκεί για να αναζητήσουν τον ένοχο. Ξαναρχίζουν.
Αυτό το «ξαναρχίζω» ίσως είναι κάτι που οι άνθρωποι χρειαζόμαστε περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε. Γιατί οι κοινωνίες δεν δοκιμάζονται όταν όλα πηγαίνουν καλά, αλλά όταν κάτι γκρεμίζεται. Τότε φαίνεται αν υπάρχει ακόμη διάθεση να σηκώσει ο ένας τον άλλον ή αν ο καθένας θα προσπαθήσει απλώς να σώσει τον εαυτό του.
Τα χελιδόνια δεν έχουν ιδεολογίες, έχουν όμως προσανατολισμό. Ξέρουν πότε να φύγουν και πότε να επιστρέψουν. Δεν μένουν από πείσμα ούτε φεύγουν από φόβο. Ακολουθούν τον δικό τους ρυθμό και, όταν έρθει η ώρα, επιστρέφουν στον ίδιο τόπο.
Ίσως γι’ αυτό η άφιξή τους κάθε άνοιξη μάς συγκινεί χωρίς να ξέρουμε πάντα το γιατί. Μας θυμίζει πως η ζωή συνεχίζεται, πως ό,τι χάθηκε μπορεί να ξαναχτιστεί και πως η κοινότητα δεν είναι σύνθημα αλλά καθημερινή πράξη.
Τα χελιδόνια δεν μιλούν. Δεν χρειάζεται. Δείχνουν. Και ίσως, αν τα κοιτούσαμε λίγο περισσότερο, να θυμόμασταν κι εμείς πώς είναι να χτίζουμε μαζί.
Ο Γεώργιος Η. Ορφανός είναι φιλόλογος, Msc Διαχ/σης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Διαχ/σης Πληροφ/κών Συστημάτων