Στις αρχές Μαρτίου, η Στατιστική Υπηρεσία της Ε.Ε. (η Eurostat) δημοσίευσε τα στοιχεία της ολικής γονιμότητας στα κράτη-μέλη και στις Περιφέρειες της Ε.Ε. το 2024. Στο άρθρο αυτό, με βάση τα στοιχεία από τη βάση δεδομένων της Eurostat, θα εξετάσουμε τη μεταβολή της ολικής γονιμότητας στις Περιφέρειες και στο Σύνολο Χώρας το 2024 σε σχέση με το 1994 και θα αναφέρουμε τη σχέση της μείωσής της στην Ελλάδα με τη μεταβολή της στα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ε.Ε.
Ολική γονιμότητα είναι ένας δημογραφικός δείκτης που αντιπροσωπεύει τον μέσο αριθμό ζωντανών παιδιών που θα γεννήσει μια γυναίκα κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής της ηλικίας (συνήθως 15-49 ετών). Είναι το μέτρο για την παρακολούθηση της δημογραφικής ανανέωσης. Για να διατηρηθεί ένας πληθυσμός σταθερός (επίπεδο αντικατάστασης), απαιτούνται 2,1 παιδιά ανά γυναίκα.
Δυστυχώς, ο δείκτης αυτός στην Ελλάδα, όπως στα άλλα κράτη-μέλη της Ε.Ε. (με μεγάλες διαφορές ανάμεσά τους) εδώ και τριάντα χρόνια, είναι πολύ χαμηλός και αυτός είναι ο λόγος (σε συνδυασμό με την αύξηση των θανάτων, λόγω γήρανσης του πληθυσμού και της μετανάστευσης) που ο πληθυσμός της χώρας μειώνεται συνεχώς τα τελευταία χρόνια (από 11.123.000 το 2011 σε 10.372.000 το 2025).
Στην 1η στήλη του Πίνακα, δίνεται η ολική γονιμότητα στις Περιφέρειες και στο Σύνολο Χώρας το 1994, στη 2η, το 2024 και στην 3η, η ποσοστιαία μεταβολή (αύξηση ή μείωσή της) το 2024 σε σχέση με το 1994.
Από την 3η στήλη του Πίνακα, φαίνεται ότι το 2024, σε σχέση με το 1994, η ολική γονιμότητα:
– Σε 3 Περιφέρειες, αυξήθηκε (κατά σειρά: Νότιο Αιγαίο, Ιόνια Νησιά και Πελοπόννησο), και
– σε 10 μειώθηκε και η μείωσή της κυμάνθηκε από 20,6 % στη Δυτική Μακεδονία μέχρι 1,0% στην Κρήτη.
– Εξαιτίας της διαφορετικής μεταβολής της ολικής γονιμότητας, σημειώθηκαν ανακατατάξεις στη σειρά των Περιφερειών σε ό,τι αφορά το ύψος της. Πιο συγκεκριμένα:
– Το 1994, τη μεγαλύτερη ολική γονιμότητα είχε το Βόρειο Αιγαίο και τη μικρότερη η Αττική, ενώ
– το 2024, τη μεγαλύτερη το Νότιο Αιγαίο και τη μικρότερη η Αττική.
– Το 2024, τις 4 πρώτες θέσεις κατείχαν κατά σειρά: το Νότιο Αιγαίο, η Κρήτη, τα Ιόνια Νησιά και το Βόρειο Αιγαίο. Ο λόγος της θέσης των τεσσάρων αυτών Περιφερειών είναι ο σχετικά νεότερος σε ηλικία πληθυσμός τους.
Από την τελευταία γραμμή του Πίνακα, φαίνεται ότι, στο Σύνολο Χώρας, η ολική γονιμότητα μειώθηκε το 2024 σε σχέση με το 1994 κατά 6,6%.
Από τα 23 κράτη-μέλη της Ε.Ε., για τα οποία υπάρχουν στοιχεία τόσο για το 1994 όσο και το 2024, σε 2 μόνο η ολική γονιμότητα αυξήθηκε (Βουλγαρία και Σλοβενία) και στα υπόλοιπα μειώθηκε. Η μείωση κυμάνθηκε από 44,9% στη Μάλτα μέχρι 1% στη Ρουμανία. Η μείωση στη χώρα μας ήταν η 5η μικρότερη.
Ανάμεσα στα 23 κράτη, το 1994, τη μεγαλύτερη ολική γονιμότητα είχε η Κύπρος (2,17) και τη μικρότερη η Ισπανία (1,19), ενώ, το 2024, τη μεγαλύτερη είχε η Βουλγαρία (1,72) και τη μικρότερη η Μάλτα (1,01). Η Ελλάδα, το 1994, κατείχε την 20η θέση, ενώ το 2024 «ανέβηκε» στη 17η. Το 2024, μικρότερη από τη χώρα μας είχαν: Η Ιταλία, η Εσθονία, η Πολωνία, η Λιθουανία, η Ισπανία και η Μάλτα.
Η μείωση της ολικής γονιμότητας οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Ανάμεσα σ’ αυτούς, σύμφωνα με σχετικές έρευνες, είναι:
– Κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές & εκπαίδευση γυναικών: Η αυξημένη πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας οδηγεί σε καθυστέρηση του γάμου και της τεκνοποιίας.
– Αλλαγή στο μοντέλο οικογένειας: Στροφή προς μικρότερες οικογένειες, με προτεραιότητα στην καριέρα και την προσωπική ελευθερία.
– Υψηλό κόστος ανατροφής παιδιών: Το αυξημένο κόστος στέγασης, εκπαίδευσης και φροντίδας των παιδιών λειτουργεί αποτρεπτικά.
– Αποτελεσματική αντισύλληψη & προγραμματισμός: Η ευρεία πρόσβαση σε μεθόδους αντισύλληψης επιτρέπει στα ζευγάρια να ελέγχουν τον αριθμό των παιδιών τους.
– Καθυστερημένη τεκνοποιία & βιολογικοί παράγοντες: Η αναβολή της μητρότητας σε μεγαλύτερες ηλικίες (άνω των 30-35) μειώνει τις πιθανότητες φυσικής σύλληψης, λόγω μειωμένης ποιότητας ωαρίων.
– Περιβαλλοντικοί παράγοντες & τρόπος ζωής: Παράγοντες όπως η παχυσαρκία, το στρες και οι ρύποι στο περιβάλλον επηρεάζουν τη γονιμότητα.
Μέτρα που προτείνονται διεθνώς για την αντιμετώπιση της μείωσης της ολικής γονιμότητας είναι:
– Οικονομικά κίνητρα & επιδόματα – επίδομα γέννησης: Εφάπαξ ποσά με τη γέννηση παιδιού.
– Μηνιαία επιδόματα: Σταθερή οικονομική ενίσχυση ανά παιδί, συχνά αυξανόμενη για το 2ο ή 3ο παιδί.
– Φορολογικές ελαφρύνσεις: Μείωση φόρων εισοδήματος για οικογένειες με παιδιά.
– Άδειες μητρότητας/πατρότητας & γονικές άδειες: Εκτεταμένες, αμειβόμενες άδειες μητρότητας και πατρότητας για διευκόλυνση της φροντίδας του βρέφους.
– Ενίσχυση του ρόλου του πατέρα: Πολιτικές που ενθαρρύνουν τους άνδρες να παίρνουν άδεια, προωθώντας την ισότητα.
– Υποδομές φροντίδας παιδιών – δωρεάν/επιδοτούμενοι βρεφονηπιακοί σταθμοί: Επενδύσεις σε δημόσιους σταθμούς για τη μείωση του κόστους για τους γονείς και τη δυνατότητα επιστροφής της μητέρας στην εργασία.
– Αντιμετώπιση υπογονιμότητας – κάλυψη εξωσωματικής: Κάλυψη των εξόδων θεραπειών υπογονιμότητας από τα δημόσια συστήματα υγείας.
– Ευέλικτες μορφές εργασίας: Προώθηση τηλεργασίας, μερικής απασχόλησης και ευέλικτων ωραρίων για γονείς.
Δυστυχώς, στη χώρα μας, ελάχιστα από τα παραπάνω μέτρα εφαρμόζονται και αυτά που εφαρμόζονται είναι ανεπαρκή, δεδομένου, από τη μια μεριά, του κόστους ανατροφής των παιδιών και, από την άλλη, των χαμηλών εισοδημάτων.
Ο Μανόλης Γ. Δρεττάκης είναι πρώην αντιπρόεδρος της Βουλής, υπουργός και καθηγητής της ΑΣΟΕΕ