ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Χαίρε, φίλε μου. Άκουσα ότι πολλοί επαινούν τον λόγο σου και λέγουν πως δεν επιδιώκεις μόνο να τέρψεις τους ανθρώπους, αλλά και να τους παιδεύσεις. Θα ήθελα λοιπόν να σε ρωτήσω: τι είναι εκείνο που κάνει έναν λόγο πραγματικά αξιόλογο;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Χαίρε και συ. Γνωρίζω βέβαια τη συνήθειά σου να ερωτάς όχι επειδή αγνοείς, αλλά επειδή θέλεις να οδηγήσεις τον συνομιλητή σου να εξετάσει βαθύτερα όσα θεωρεί βέβαια.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Ίσως γιατί περισσότερο φοβούμαι εκείνον που νομίζει πως γνωρίζει παρά εκείνον που αναζητά. Πες μου λοιπόν: ο καλός λόγος κρίνεται από την ομορφιά των λέξεων ή από την αλήθεια που υπηρετεί;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Αν αρκούσε μόνο η ομορφιά των λέξεων, τότε ο πιο επιδέξιος τεχνίτης του λόγου θα ήταν και ο πιο χρήσιμος πολίτης. Όμως δεν είναι έτσι. Ο λόγος πρέπει να συνδέεται με τη φρόνηση και να υπηρετεί έναν σκοπό ανώτερο από την προσωπική προβολή εκείνου που μιλά.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Άρα συμφωνείς ότι ο λόγος δεν είναι απλώς μέσο πειθούς;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Συμφωνώ. Διότι η πειθώ χωρίς αρετή μπορεί να γίνει όργανο πλάνης. Εκείνος που γνωρίζει να γοητεύει τους ανθρώπους, αλλά δεν ενδιαφέρεται για το κοινό καλό, μπορεί να οδηγήσει την πόλη σε σφάλματα.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Τότε ας εξετάσουμε κάτι άλλο. Για ποιο λόγο γράφει ένας άνθρωπος;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Άλλος γράφει για να αποκτήσει δόξα, άλλος για να επιδείξει γνώσεις και άλλος επειδή αισθάνεται χρέος απέναντι στους ανθρώπους και στην πόλη. Ο τελευταίος είναι εκείνος που αντιλαμβάνεται τον λόγο ως ευθύνη.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Και ποια είναι η μεγαλύτερη ευθύνη του λόγου;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Να βοηθά τον άνθρωπο να σκέφτεται καλύτερα, να κρίνει δικαιότερα και να πράττει με περισσότερη σύνεση.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Μπορεί όμως ο άνθρωπος να σκέφτεται ελεύθερα όταν ζει μέσα στην ανάγκη; Όταν φοβάται για την εργασία του, για την επιβίωσή του ή για το μέλλον των παιδιών του;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Δύσκολα. Διότι η εξωτερική κατάσταση επηρεάζει την εσωτερική ελευθερία. Ο άνθρωπος που συνθλίβεται από την ανασφάλεια δεν μπορεί εύκολα να αναπτύξει όλες τις δυνάμεις του.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Άρα η παιδεία του ανθρώπου δεν αρκεί, αν η πολιτεία δημιουργεί συνθήκες αδικίας;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Όχι, δεν αρκεί. Αλλά ούτε και η αλλαγή των συνθηκών αρκεί, αν ο άνθρωπος δεν έχει καλλιεργήσει τη σκέψη και το ήθος του.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Επομένως, όποιος αγωνίζεται μόνο για την κοινωνική αλλαγή χωρίς να ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο που θα οικοδομήσει τη νέα κοινωνία, αφήνει κάτι σημαντικό έξω από τον λόγο του.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Και όποιος μιλά μόνο για την εσωτερική καλλιέργεια χωρίς να βλέπει τις αδικίες που εμποδίζουν τον άνθρωπο να ζήσει με αξιοπρέπεια, επίσης αφήνει κάτι σημαντικό έξω από τον λόγο του.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Ας εξετάσουμε λοιπόν τη δημοκρατία. Είναι αρκετό να υπάρχουν εκλογές και νόμοι;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Οι θεσμοί είναι απαραίτητοι, αλλά δεν είναι το παν. Χρειάζεται πολίτης μορφωμένος, ελεύθερος στη σκέψη και ικανός να συμμετέχει ουσιαστικά στα κοινά.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Και εγώ θα πρόσθετα ότι χρειάζεται πολίτης που δεν βρίσκεται τόσο δεμένος από την ανάγκη, ώστε η επιλογή του να γίνεται μέσα στον φόβο.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Τότε η δημοκρατία έχει δύο θεμέλια: ελεύθερο νου και αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Βλέπω λοιπόν ότι ο λόγος σου στρέφεται περισσότερο προς την καλλιέργεια του ανθρώπου.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Και ο δικός σου προς την εξέταση της κοινωνίας και των δυνάμεων που καθορίζουν την πορεία της.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Εγώ ρωτώ ποιος έχει τη δύναμη μέσα στην πόλη.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Και εγώ ρωτώ ποιος άνθρωπος είναι άξιος να χρησιμοποιήσει αυτή τη δύναμη με σωφροσύνη.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Μήπως λοιπόν, αν και βαδίζουμε από διαφορετικούς δρόμους, αναζητούμε το ίδιο τέλος;
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Ποιο είναι αυτό;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Μια πολιτεία όπου ο άνθρωπος δεν θα είναι ούτε δούλος της ανάγκης ούτε αιχμάλωτος της άγνοιας.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Και όπου ο λόγος δεν θα υπηρετεί την επιβολή, αλλά την αλήθεια, την παιδεία και το κοινό αγαθό.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Άρα ο σκοπός του λόγου δεν είναι μόνο να πληροφορεί ούτε μόνο να συγκινεί.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Αλλά να διαμορφώνει ανθρώπους ικανούς να κατανοούν τον κόσμο και να αναλαμβάνουν την ευθύνη τους μέσα σε αυτόν.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Τότε ας συμφωνήσουμε σε κάτι τελευταίο: ο συγγραφέας δεν κρίνεται μόνο από όσα γνωρίζει, αλλά από το ήθος με το οποίο χρησιμοποιεί όσα γνωρίζει.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Διότι ο λόγος χωρίς ευθύνη γίνεται απλή επίδειξη, ενώ ο λόγος με ευθύνη γίνεται πράξη παιδείας.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Και ίσως εκεί βρίσκεται η αξία κάθε γραφής.
ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Να κάνει τον άνθρωπο περισσότερο άνθρωπο και την πόλη περισσότερο δίκαιη.