Ιαματικές πηγές ονομάζονται οι πηγές, τα νερά των οποίων έχουν θεραπευτικές ιδιότητες. Τα ιαματικά νερά συνήθως πηγάζουν από μεγάλο βάθος και κατά τη διαδρομή τους διά μέσου πετρωμάτων μέχρι την επιφάνεια της γης, εμπλουτίζονται με μεταλλικά στοιχεία, που τους προσδίδουν θεραπευτική δράση. Ανάλογα με τη σύνθεση των μεταλλικών νερών, οι ιαματικές πηγές μπορούν να ορισθούν ως αλκαλικές, σιδηρούχες, θειούχες, ραδιενεργές και άλλες. Η θεραπευτική τους δράση είναι μηχανική, θερμική και χημική. Η μηχανική δράση οφείλεται κυρίως στην άνωση και στην υδροστατική πίεση, η θερμική οφείλεται στη διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ νερού και ανθρώπινου σώματος και η χημική στην επαφή του δέρματος με τα μεταλλικά στοιχεία του νερού, καθώς και στη διείσδυσή τους σε αυτό (Αγγελάκης, 2025).
Οι ιαματικές πηγές Θερμών Ικαρίας και οι θεραπευτικές τους ιδιότητες είναι γνωστές από την αρχαιότητα. Δρουν ευεργετικά και ενδείκνυνται για παθήσεις, όπως ρευματισμούς, αρθρίτιδες, νευραλγίες, μυαλγίες, γυναικολογικές, δερματικές και τέλος ενδοκρινολογικές, όπως και δυσλειτουργίες του κυκλοφορικού και αναπνευστικού συστήματος. Όπως μαρτυρούν πηγές, ευρήματα και τοπωνύμια, στην Ικαρία λειτουργούσαν οργανωμένες εγκαταστάσεις για λουόμενους τουλάχιστον από το 400 π.χ. (Ανώνυμο, 2008). Ευρίσκονται περίπου 2,5 km ανατολικά της πρωτεύουσας της Ικαρίας, στον οικισμό των Θερμών. Μαζί με την Κοινότητα του Αγίου Κηρύκου, του Ξυλοσύρτη και της Αγίας Κυριακής, αποτελούν τα τέσσερα γεωγραφικά σημεία με τις ιαματικές πηγές της Ικαρίας. Οι ιαματικές πηγές των Θερμών θεωρούνται από τις πλέον ραδιενεργές πηγές παγκοσμίως και ανήκουν στην κατηγορία των υπέρθερμων ραδιενεργών αλιπηγών. Οι σημαντικότερες πηγές ήταν αυτή του Απόλλωνα και του Σπηλαίου.
Από την ιαματική πηγή του Απόλλωνα, το νερό αυτό είναι χαρακτηριστικά άοσμο, θερμοκρασίας 45,4οC και ραδιενέργειας 557 Marhe. Μάλιστα, διοχετεύεται σε δεξαμενή που βρίσκεται ΝΑ του οικισμού (Εικ. 1α). Από εκεί διοχετεύεται για λουτροθεραπεία σε κτήριο που βρίσκεται σε κεντρικό σημείο της παραλίας του οικισμού (Εικ. 1β). Η ήμισυ περίπου παροχή νερού διοχετεύεται διά μέσου του πυθμένα της θαλάσσης με μικρή σχετικά ταχύτητα, προκειμένου να μειωθεί η θερμοκρασία του. Έτσι, η λουτροθεραπεία διενεργείται με ραδιενεργό νερό, που αναμειγνύεται με αυτό που απέκτησε θερμοκρασία θαλάσσης, με σκοπό την επίτευξή της επιθυμητής θερμοκρασίας του.
Η ιαματική πηγή του Σπηλαίου βρίσκεται στην παραλία του οικισμού (Εικ. 2α), με επίσης χαρακτηριστικά άοσμο, θερμοκρασίας 52,8οC και ραδιενέργειας 65 Marhe. Θεωρείται το θερμότερο ραδιενεργό νερό των πηγών της Ικαρίας και αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά ραδιενεργά υδροθεραπευτήρια του νησιού. Περιλαμβάνει επίσης φυσικό χαμάμ (χωρητικότητας περίπου 15 ατόμων) και δύο μικρές πισίνες υδρομασάζ (Εικ. 2β). Είναι συνέχεια της παραλίας, που χρησιμοποιείται για θαλάσσια κολύμβηση πριν από την 22 min παραμονή στο σπήλαιο της πηγής, όπου το ραδιενεργό νερό θερμοκρασίας 52,8οC αναμειγνύεται άμεσα με το θαλασσινό νερό.
Οι ιαματικές πηγές στα Θέρμα της Ικαρίας άρχισαν να αξιοποιούνται θεραπευτικά από τον 4ο αιώνα π.Χ., θέτοντας τις βάσεις για τη σύνδεση του νησιού με τη θεραπευτική παράδοση των Ασκληπιείων. Η μακραίωνη ιστορία των ιαματικών πηγών των Θερμών συνδέεται συχνά με τη φήμη του νησιού ως «Μπλε Ζώνης» (Blue Zone) μακροζωίας. Αν και ορισμένοι ερευνητές έχουν διατυπώσει την υπόθεση ότι η μακροχρόνια έκθεση των κατοίκων στο ήπιο, φυσικό ραδόνιο των πηγών μπορεί να παίζει ρόλο, η άμεση σύνδεση των πηγών με το υψηλό προσδόκιμο ζωής παραμένει ανοιχτό επιστημονικό ερώτημα.
Πάντως, είναι απορίας άξιον γιατί αυτές οι μοναδικές πλουτοπαραγωγικές πηγές του τόπου δεν έχουν μέχρι σήμερα αναδειχθεί, αξιοποιηθεί και αναβαθμιστεί, προκειμένου να συνεισφέρουν στην τοπική και την εθνική
οικονομία αλλά και στην προσέλκυση νέων στον τόπο καταγωγής τους και όχι μόνο.
*Ο Ανδρέας Ν. Αγγελάκης είναι επίτιμο μέλος και διακεκριμένος fellow του Παγκόσμιου Οργανισμού Νερού (IWA)
Βιβλιογραφία:
Αγγελάκης, Α. Ν. (2025). Ιαματικές πηγές νερού. Ρεθεμνιώτικα Νέα,
Ρέθυμνον, https://rethnea.gr/iamatikes-piges-nerou/
Ανώνυμο (2008). Εκκλησία Αγίου Κηρύκου και Ιαματικές πηγές Ικαρίας.
Παρουσίαση των πηγών της Ικαρίας, http://ikariaculture.samos.gr/frontend/article.php?aid=460&cid=120