Για την πρόσκληση σε αυτήν την τιμητική εκδήλωση υποδοχής δωρεάς, της κυρίας Θεανώς Μεταξά, από τον πυρήνα πολιτισμού, το Λύκειο Ελληνίδων Ηρακλείου, θερμά ευχαριστώ την άξια πρόεδρό του, την αγαπητή Μαρία Κασωτάκη, όπως και όλο το Διοικητικό Συμβούλιο για την τιμή, τη χαρά και τη συγκίνηση να μοιραστούμε όλοι μαζί στιγμές με ξεχωριστό ειδικό βάρος.
Άξια κάθε τιμής η Αρχόντισσα του Κάστρου, η αγαπημένη μας κυρία Θεανώ Μεταξά. Πηγή πολιτισμού, αξιών, αφετηρία και σταθμός ανθρωποκεντρικής προσφοράς, με ευγένεια ψυχής και πολυσήμαντο, πνευματικό έργο. Σε έναν ολιγόλεπτο λόγο, δεν χωράνε όλα αυτά που θα ήθελα να αναφέρω!
Είναι ωστόσο, γνωστή ως προσωπικότητα με παρουσία και δράση στο κοινωνικό γίγνεσθαι και πέρα από τα όρια της Κρήτης. Είναι ενεργό μέλος, πολλά χρόνια σε διοικητικά συμβούλια, όπως του Συνδέσμου Μελών Γυναικείων Σωματείων, του Λυκείου των Ελληνίδων Ηρακλείου, του Συλλόγου Φίλων του Πανεπιστημίου Κρήτης, της Ομάδας Παλαιών Οδηγών Ηρακλείου, ομάδα που ενισχύει τον ενεργό οδηγισμό υλικά και ηθικά, και άλλων φορέων.
Αφοσιωμένη σύζυγος, μητέρα, γιαγιά, τιμά τον θεσμό της οικογένειας, και μαζί με τον διακεκριμένο, αείμνηστο σύζυγό της, Νίκο Μεταξά, ευτύχισαν πέντε εκλεκτά παιδιά, δεκαοκτώ εγγόνια και οκτώ δισέγγονα, που συνεχίζουν πορεία με πρότυπα αξιών.
Ως συγγραφέας, η κυρία Θεανώ Μεταξά έχει εκδώσει δύο σημαντικά και καλαίσθητα βιβλία, το ένα με τον τίτλο, «Μάθια ζαχαροξάνοιχτα», που περιλαμβάνει πολύ παλιές, δυνατές μαντινάδες, ταξινομημένες σε ενότητες και φωτογραφίες με μοτίβα από κρητικά υφαντά της Συλλογής της και το οποίο αφιερώνει στη συνονόματη εγγονή της, Λούλα Ανδρέα Μεταξά, που είναι και αναδεξιμιά της και άλλο, βιβλίο-λεύκωμα, με τον τίτλο «Το λουλούδι στην Κρητική Μαντινάδα», έκδοση του 2009 με υπέροχες μαντινάδες, πληροφορίες και ιδιαίτερης αισθητικής, φωτογραφίες λουλουδιών, από εκλεκτούς καλλιτέχνες φωτογράφους.
Στο βιβλίο «Μάθια ζαχαροξάνοιχτα», ως τρυφερή γιαγιά, η κυρία Θεανώ, αφιερώνει στην εγγονή της τη μαντινάδα:
Βιόλα καρνάδα του μπαξέ και κρουσταλλένια βρύση,
κοντό μου μέλλεται από σε, νερό να με δροσίσει;
Καταγράφει επίσης:
Μη με ρωτάς αν σ’ αγαπώ για ξάνοιξέ με πρώτα,
τα δυο μου χείλια μη ρωτάς, τα δυο μου μάθια ρώτα.
Και στα δυο αυτά βιβλία ξεδιπλώνεται η ευαισθησία της ψυχής, η αισθητική και η βαθιά και πολύτροπη γνώση τής κυρίας Θεανώς, όσον αφορά στην εθιμική ζωή της Κρήτης, στην προφορική, ποιητική Παράδοση του νησιού μας, μα και η αγάπη της για τα λουλούδια, τα οποία σχεδόν καθημερινά αξιοποιεί και σε υπέροχες λεπτουργημένες δημιουργίες της.
Σε συζήτησή μας, η κυρία Θεανώ μού ανέφερε ότι η μητέρα της τής είχε πει πως, όταν ήταν μωρό στην κούνια, αρκούσε ένα μικρό λουλουδάκι στο χεράκι της, και το κλάμα σταματούσε, κι ακόμα ότι οι πρώτες μαντινάδες, που έχει καταγράψει και σε χειρόγραφες συλλογές της, με υποδειγματική καλλιγραφία, πολύ επιμελημένα, ακουμπούν σε ακούσματα από τον πατέρα της και βιώματα, από εκεί στο πατρικό της σπίτι, στην όμορφη γενέτειρά της το Λιμάνι, τη Χερσόνησο. Όπως:
Λουλούδια δέν υπάρχουνε νά ‘χουν τήν όμορφια σου,
μουδέ κιανένα άρωμα νά ‘χει τή μυρωδιά σου.
Με λαογραφικό περιεχόμενο, η κυρία Θεανώ, έχει πραγματοποιήσει πολλές πρωτότυπες σε σύνθεση, δημοσιεύσεις, και στο έγκριτο περιοδικό «Γαλήνη» του Συνδέσμου Μελών Γυναικείων Σωματείων Ηρακλείου, όπου σφαιρικά και πολύτροπα εστιάζει προς μια πνευματικότερη ματιά προς τη ζωή και στον σεβασμό των παλαιοτέρων, στα έμψυχα κα άψυχα.
Χαρακτηριστική η παράγραφος από κείμενό της για το ψωμί:
«Παλαιότερα χρόνια, εκτιμούσαν καί σέβονταν το ψωμί, και γι’ αύτό, όταν έπεφτε κάτω έστω και μικρό μικρό κομματάκι, τό έπιαναν καί τό φιλούσαν μέ εύλάβεια. Κι όταν, μετά τό φαγητό έπεφταν ψίχουλα τού ψωμιού χάμω, ή νοικοκυρά τά σκούπιζε άμέσως, «γιατί ήταν άμαρτία νά τά πατούμε»… και έλεγαν….
Ψωμί καί λάδι καί κρασί άμά χω στό πιθάρι,
υγεία καί καλή καρδιά, αυτό ναι τό λογάρι.
Ωστόσο, ας προσεγγίσουμε στην εξαιρετικά σημαντική συμβολή της κυρίας Θεανώς Μεταξά ως συλλέκτριας -από το 1965- παλαιών υφαντών, αργαλειών και όλων των εξαρτημάτων και εργαλείων της υφαντικής τέχνης της Κρήτης.
Η συμβολή της αυτή, δεν εξαντλείται μόνο στο γεγονός ότι διέσωσε όλον αυτό τον πλούτο με τα υλικά και άυλα φορτία, που κομίζει ανά τους αιώνες, από επικείμενη φθορά ή απώλεια, αλλά η κυρία Θεανώ συνέβαλε τα μέγιστα στην ανάδειξη αυτής της πολιτισμικής μας κληρονομιάς, δωρίζοντάς την σε φορείς πολιτισμού, χτίζοντας γέφυρες ανάμεσα στο χθες, το σήμερα και το αύριο, τις παλαιότερες και τις επερχόμενες γενεές και ώστε να κοινωνείται διαχρονικά και ποικίλα, όχι μόνο στον τόπο μας, αλλά και σε επισκέπτες του νησιού μας, προβάλλοντας, ουσιαστικά παγκόσμια, την ίδια την Κρήτη.
Η κυρία Θεανώ έχει δωρίσει πολλά υφαντά, αριστουργηματικής τέχνης, στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, στο Μουσείο Μενελάου Παρλαμά-Συλλογή Υφαντών Θεανώς Μεταξά-Κανακάκη στο Πισκοπιανό, στη Μονή Γκουβερνιώτισσας στο «Κρητικό Σπίτι», και πρόσφατα στο Λύκειο Ελληνίδων Ηρακλείου με προορισμό το νέο Μουσείο Κρητικής Υφαντικής Τέχνης στην Οικία Χρονάκη.
Κάθε περίτεχνο κρητικό υφαντό δεν είναι μόνον ένα πανέμορφο χειροποίητο δημιούργημα. Συνιστά φορέα συλλογικής μνήμης και συνάμα αφηγείται μια ιστορία ανθρώπινης εμπειρίας.
Στα παλαιότερα κρητικά σπιτικά, στην οικοσκευή, βασική θέση είχε ο αργαλειός. Έτσι από τις γυναίκες του σπιτιού, ετοιμαζόταν μεθοδικά ο υφαντός ρουχισμός για τις καθημερινές οικογενειακές ανάγκες, αλλά τα προικιά των κοριτσιών. Κι έλεγαν τότε:
Τιμή μεγάλη και τρανή που ‘χει αργαλειό στο σπίτι,
το κάθε δόντι τ’ αργαλειού αξίζει μαργαρίτη.
Όμως, οι πολλές απαιτήσεις αυτής της τέχνης του αργαλειού γινόνταν αφορμή να «σκλαβώνονται» οι κοπέλες και έλεγαν επίσης:
Το κέντημα είναι γλέντημα κι η ρόκα είν’ σεργιάνι,
μα ο αργαλειός είναι σκλαβιά, σκλαβιά πολύ μεγάλη.
Στη δωρεά της κυρίας Θεανώς Μεταξά προς το Λύκειο Ελληνίδων Ηρακλείου, που αριθμεί πάνω από 200 υφαντά κι είχα τη χαρά και θερμά ευχαριστώ την κυρία Θεανώ για την αισθητική εμπειρία, να φωτογραφίσω πολλά από εκείνα και βλέπετε στην προβολή των φωτογραφιών τους, συμπεριλαμβάνονται σχεδόν όλα τα είδη των κρητικών υφαντών, όπως χιράμια, πατανίες, κουσκουσέδες, πατητές, σεντόνια, προσώμια, φασκιόνια, ποδιές με περίτεχνο τελείωμα προς τον ποδόγυρο, κοκκινόλουρα σακιά, βούργιες, ντρουβάδες, πετσέτες, τραπεζομάντηλα, αλλά κι μεΐτάνια από παλαιές κρητικές γυναικείες φορεσιές και όχι μόνον.
Ίσως, αρκετοί από εμάς να κρατάνε στη θύμησή τους την ομορφιά, και τη ζεστασιά ενός υφαντού, να λάμπει το μετάξι του ή μάλλινης πατητής, πατανίας, γιαγιάς, μάνας ή άλλου προσώπου, που με την κάπως τσιμπιτερή αφή του, σκέπαζε τα χειμωνιάτικα βράδια με πολλή ασφάλεια τα όνειρά μας.
Όλα τα υφαντά της Συλλογής της κυρίας Θεανώς και ιδιαίτερα οι ξομπλιαστές υφαντές κρητικές πετσέτες, τριοπατήτηρες, κουμπελίδικες, μεταξοφάδιαστες, με δέξιμο και πολύχρωμη, ποικίλη ενυφασμένη διακόσμηση, τζεβρέδες, μακροπετσέτες με περίτεχνες δεσές ή δαντέλες στις άκρες τους, είναι δημιουργίες αψεγάδιαστης τέχνης, με προέλευση κυρίως από μέρη κυρίως της Ανατολικής Κρήτης.
Η υφαντή πετσέτα είχε ανέκαθεν ιδιαίτερη θέση και συμβολισμούς στην Παράδοση του νησιού μας. Ως δώρο επισφράγιζε δεσμούς, αγάπης, φιλίας, κουμπαριάς, συντεκνιάς.
Παλαιότερα, το πρώτο δώρο της Κρητικοπούλας προς τον αγαπημένο της ήταν μια ολοπλούμιστη υφαντή πετσέτα, που είχε υφάνει με τα χεράκια της.
Σε κάθε παλαιό υφαντό της κυρίας Θεανώς που θα φιλοξενεί η Οικία Χρονάκη, ξεδιπλώνονται πανάρχαια σύμβολα, αξιακοί κώδικες, ποικίλοι συμβολισμοί ιστορικο-κοινωνικού περιεχομένου, ημερομηνίες, αρχικά ονομάτων ή φράσεις και πρόσωπα, με την έμπνευση, το μεράκι και το πάθος για πρωτότυπη, πανέμορφη δημιουργία από την έμπειρη υφάντρα της Κρήτης.
Με μεθοδικότητα, υπομονή, ευστροφία και συστηματικές ενέργειες από την πρώτη στιγμή της σύλληψης της ιδέας για την πραγματοποίηση ενός υφαντού έως και τη στιγμή της ολοκλήρωσής του, τα πάντα ήταν υπολογισμένα και προγραμματισμένα από μια ικανή υφάντρα, που στόχευε σε επιτυχημένο αποτέλεσμα, σε ωραίο και χρηστικό υφαντό.
Τα σχέδια, τα μοτίβα και τα σύμβολα που ενύφαιναν με ποικίλες τεχνικές ύφανσης και διακόσμησης, οι παλαιότερες υφάντρες της Κρήτης, περνούσαν από γενιά σε γενιά, μνημοτεχνικά, ή με μαθητεία δίπλα σε έμπειρη υφάντρα. Κάθε μοτίβο ή σύμβολο, δεν λογιζόταν απλώς ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά λειτουργούσε και ως μονάδα αφήγησης, μνήμης, αισθητικής.
Με καλαισθησία, αλλά και αφαιρετικά, η Κρήσσα υφάντρα με τα επιδέξια χέρια και τη φαντασία της επιτύγχανε καλλιτεχνική μετουσίωση ως οι σύγχρονοι «ζωγράφοι αφαιρετικής ζωγραφικής», λόγου χάριν των Henri Matisse (1869-1954) και Georges Braque (1882-1963) συμβολισμών και αξιών.
Ρόμβοι, σταυροί, γεωμετρικά σχήματα, τρίγωνα, η άμπελος, το γαρέφαλλο, η βάτος, ο κισσός, φύλλα, άνθη, και γιρλάντες, το δέντρο της ζωής, η στράτα του έρωτα, πουλιά, ζώα, ψάρια, καβαλάρηδες σε πομπή σαν ψίκι γάμου ή με σημαίες και λάβαρα, ο αετός, ο δικέφαλος αετός, μυθικά όντα, ανθρώπινες μορφές, κτίσματα, ζευγάρια, που παραπέμπουν σε ανδρόγυνο, φιγούρες σε στάση χορού, στοιχεία του σύμπαντος, κάνιστρα, κηροπήγια, μινωικά σύμβολα, σχηματοποιημένες ιδέες και ποικίλα άλλα πολλά, δημιουργούν εξαιρετικά δυνατό αισθητικό αποτέλεσμα, με δομή, πολύχρωμους συνδυασμούς νημάτων και χρωμάτων, συμμετρίες και ενδιαφέρουσες ασυμμετρίες.
Άλλωστε κάθε σύμβολο, ευρύτερα στη λαϊκή τέχνη μας, λειτουργεί ως μικρο-αφήγηση, «μικρή ιστορία», φέροντας ποικίλα νοηματικά φορτία, ως ίχνος, μιας κοσμοαντίληψης που χαράχτηκε ή ενσωματώθηκε σε ύλη, εν προκειμένω στην υφαντική της Κρήτης, συνυφασμένα με νήματα.
Αντιπροσωπευτικά μοτίβα που διακρίνουμε στις πετσέτες της Συλλογής Μεταξά είναι η άμπελος, με φύλλα και σταφύλια ως συμβολισμοί ευγονίας, ευφορίας, αφθονίας, ο κισσός και η βάτος ως σύμβολα ευζωίας, οικογενειακής ευημερίας, συνέχειας, ευημερίας, σχηματοποιημένα πουλιά ως «καλοί οιωνοί», η σιταροκεφαλή, ως σύμβολο γονιμότητας και αφθονίας αγαθών, το τετράφυλλο τριφύλλι για καλή τύχη, ανθισμένες φυλλωσιές το κρίνο της Παναγίας, στεφανάκια και συνθέσεις τους, απλές ή σύνθετες.
Τα προαναφερθέντα μοτίβα και όχι μόνον στόλιζαν κυρίως τα νυφιάτικα υφαντά, του αρραβώνα και του γάμου, με την προσδοκία και την ευχή να «μεταφέρουν» συνεκδοχικά στη ζωή του νέου ζευγαριού την ευζωία, την ευγονία, την ευτυχία και τη μακροημέρευση.
Και συχνά ύφαιναν τραγουδώντας οι υφάντρες:
Εβάλαμε το βάτο, το ριζιμιό δεντρό,
‘σαν βάτος να ρίζωσει η νύφη κι ο γαμπρός.
(Βλαστός 1893, 39-40) και
Σαν σε κισσό, απού κολλά στο δέντρο και ξαπλώνει,
να σμίξ’ η νύφη το γαμπρό και να ριζοσκελώνει.
Αν παραφράσουμε λίγο λόγια από βιβλίο του Λεβ Βιγκότσκι* (Λεβ Βιγκότσκι, (1988), Σκέψη και Γλώσσα, Μετάφραση Αντζελίνα Ρόδη, Αθήνα, σελ. 435,436) πως, «Η συνείδηση αντανακλάται στη λέξη, όπως ο ήλιος σε μια σταγόνα νερού…», η ταυτότητά μας αντανακλάται στα πανέμορφα ξόμπλια των κρητικών υφαντών.
Εκλεκτοί παρευρισκόμενοι,
Με σαΐτα αντί για πένα, η παλαιότερη υφάντρα της Κρήτης ύφαινε υφαντά-ποιήματα. Ο κύκλος του χρόνου και της ζωής μάς δείχνει πως τίποτα δε χάνεται, αλλά τελικά κάπου βρίσκει χώρο να εγκατασταθεί εκ νέου, με νέες προοπτικές, ίσως νομοτελειακά, μα καίρια, χάρη σε άξια πρόσωπα, όπως η κυρία Θεανώ Μεταξά και όλους όσοι στηρίζουν κάθε πολύτιμη παρακαταθήκη.
Ωστόσο, νιώθω βαθιά πως κάθε χειροποίητο υφαντό κρατά στα νήματά του φως, λάμψη, μαγεία, αγάπη και ποιητική ματιά.
Αγαπημένη μου κυρία Θεανώ,
Σας ευχαριστούμε θερμά, και ολόψυχα σας εύχομαι, χρόνια πολλά με υγειά, χαρά, πάντα να έχετε με την φωτεινή, δημιουργική ορμή σας και να χαίρεστε τη ζωή με όλα που αγαπάτε.
Σας ευχαριστώ.
Υ.Γ. Η Αταλάντη Μιχελογιαννάκη-Καραβελάκη, που μέρος της ομιλίας της δημοσιεύεται, ήταν κεντρική ομιλήτρια στην τιμητική εκδήλωση υποδοχής δωρεάς, της κυρίας Θεανώς Μεταξά, που οργανώθηκε από το Λύκειο Ελληνίδων Ηρακλείου, στις 24-6-2026, στην Αίθουσα της Βικελαίας Βιβλιοθήκης (Μέγαρο Αχτάρικα, 2ος όροφος) και πραγματοποιήθηκε με μεγάλη παρουσία κοινού, εκπροσώπων της Εκκλησίας, του περιφερειάρχη κ. Σταύρου Αρναουτάκη, εκπροσώπων της Πολιτείας, του Δήμου, μελών του Λυκείου Ελληνίδων Ηρακλείου και τοπικών φορέων.
Η Αταλάντη Μιχελογιαννάκη-Καραβελάκη είναι δρ Ελληνικής Φιλολογίας και συγγραφέας