Ακούγοντας συζητήσεις ή παρουσιάσεις στα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης, διαπιστώνουμε με ανησυχία ότι η χρήση της ελληνικής γλώσσας υφίσταται μια συνεχή υποβάθμιση.
Η υποβάθμιση αυτή εκδηλώνεται με την αυθαίρετη κατάργηση -κυρίως- της τρίτης κλίσης, τη μετατροπή κλιτών λέξεων σε άκλιτες και την άκριτη αντικατάσταση ελληνικών λέξεων με αγγλικές, ιδίως στον τεχνολογικό και επιχειρηματικό τομέα, ακόμη και όταν υπάρχουν οι αντίστοιχοι εύστοχοι ελληνικοί όροι.
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι μια απλή «εξέλιξη» της γλώσσας, αλλά μια μορφή κακοποίησης που πηγάζει από την άγνοια των βασικών κανόνων Σύνταξης, Σημασιολογίας και Ετυμολογίας. Η γλώσσα είναι το βασικό μέσον επικοινωνίας και έκφρασης του πολιτισμού μας.
Χωρίς τη γνώση της γλώσσας, δεν είναι δυνατόν να συνθέσει κάποιος κείμενο που θα γίνει κατανοητό από το ακροατήριο ή από το αναγνωστικό κοινό στο οποίο απευθύνεται. Η άγνοια των γλωσσικών κανόνων σημαίνει ότι το άτομο δεν έχει κατακτήσει πλήρως τη δομή της γλώσσας. Έτσι, ενδέχεται οι παρερμηνείες να οδηγήσουν σε παρανοήσεις ειδικά στον προφορικό λόγο.
Η κατανόηση της γλώσσας στηρίζεται σε τρεις κεντρικούς άξονες, η παραβίαση των οποίων οδηγεί στη γλωσσική πενία που συχνά βιώνουμε:
- Σύνταξη (Syntax): Προερχόμενη από το αρχαιοελληνικό σύνταξις (συν + τάσσειν, δηλαδή «θέτω σε τάξη μαζί»), η σύνταξη είναι η μελέτη των κανόνων που διέπουν τον σχηματισμό των προτάσεων. Όταν η σύνταξη παραβιάζεται, όπως συμβαίνει με τη λανθασμένη χρήση των πτώσεων ή τη σύγχυση των συνδέσμων, ο λόγος παύει να είναι συνεκτικός, λογικά διαρθρωμένος και καταλήγει να είναι μια αλληλουχία ασύνδετων εννοιών.
- Σημασιολογία (Semantics): Αφορά τη σχέση μεταξύ των λέξεων και του νοήματός τους. Η κυριαρχία λέξεων «πασπαρτού», όπως η λέξη «κομμάτι», αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για τη σημασιολογική ακρίβεια. Όταν το «κομμάτι» αντικαθιστά πληθώρα λέξεων όπως π.χ. πτυχή, σκέλος, τομέας, τμήμα ή δραστηριότητα, η σημασιολογία καταργείται, καθώς χάνεται η ικανότητα του ομιλητή να συγκεκριμενοποιεί το νόημα βάσει του περιβάλλοντος του κειμένου.
Είναι εντυπωσιακό το πόσες έννοιες αντικαθίστανται από το «κομμάτι», αλλοιώνοντας τη Σημασιολογία του λόγου. Ενδεικτικά αναφέρονται: τμήμα, τεμάχιο, μέλος, υποσύνολο, κατηγορία, ειδίκευση, περιοχή, δραστηριότητα, ασχολία, ομάδα, παράγραφος, περίοδος, πλευρά, πτυχή, σκέλος κ.λπ.
Η χρήση αυτή γίνεται χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το περιβάλλον του κειμένου (context), εντός του οποίου η ερμηνεία της λέξης οφείλει να αποδίδεται αναλόγως. Αυτή η ικανότητα σωστού χειρισμού της γλώσσας από έναν ομιλητή είναι θέμα πνευματικής καλλιέργειας, που σημαίνει άσκηση, μελέτη και κατανόηση κειμένων υψηλού γλωσσικού και γνωσιακού επιπέδου.
3.Ετυμολογία (Etymology): Είναι η αναζήτηση της ρίζας και της ιστορίας των λέξεων. Η άγνοια της ετυμολογίας αποκόπτει τον ομιλητή από τη λογική της γλώσσας. Χωρίς ετυμολογική γνώση, ο χρήστης αδυνατεί να κατανοήσει τη συγγένεια των λέξεων, με αποτέλεσμα να κάνει λάθη ορθογραφίας και χρήσης που θα μπορούσαν εύκολα να αποφευχθούν αν γνώριζε την προέλευση του όρου.
Πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η σημερινή απλοποίηση της γλώσσας δεν έχει καμία σχέση με τη μετάβαση από την καθαρεύουσα στη δημοτική, ούτε με την κατάργηση του πολυτονικού συστήματος.
Το μονοτονικό δεν στάθηκε εμπόδιο στη σωστή εκμάθηση της ελληνικής. Η γλώσσα, ως ζωντανός οργανισμός με τάσεις συνεχούς ανανέωσης, οφείλει να προσαρμόζεται στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας, αλλά αυτό απαιτεί σωστά θεμέλια στην εκπαίδευση.
Η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής στα σχολεία προσφέρει στους μαθητές πληρέστερη γλωσσική επίγνωση και βαθύτερη κατανόηση της νέας ελληνικής. Η κατανόηση του λεξιλογικού θησαυρού μέσω της ετυμολογίας, των συντακτικών και σημασιολογικών δομών, οδηγεί στην καλύτερη κατανόηση της ελληνικής γλώσσας.
Μέσω της Ετυμολογίας, της αναζήτησης δηλαδή της ρίζας και της ιστορίας των λέξεων, ο μαθητής αποκτά τα εφόδια να αποφύγει βασικά ορθογραφικά λάθη που οφείλονται στην άγνοια κανόνων σε όλα τα γλωσσικά επίπεδα.
Υπάρχουν περιορισμοί στη χρήση της γλώσσας που, εάν δεν εφαρμοστούν, οδηγούν σε εμφανή λάθη, κυρίως στα γραπτά κείμενα. Ένα σύνολο περιορισμών είναι οι Επιλογικοί Περιορισμοί (Selectional Restrictions). Πρόκειται για τους περιορισμούς που διέπουν την επιλογή των συμπληρωμάτων (λέξεων ή ονοματικών φράσεων) για ρήματα και επίθετα.
Στη Γλωσσολογία, αναζητούμε για κάθε συμπλήρωμα (όρισμα) τη γενικότερη έννοια-υπερώνυμο (concept) στην οποία επιτρέπεται να ανήκει. Αυτή η μέθοδος αναζήτησης υπερωνύμων ικανοποιεί τους Επιλογικούς Περιορισμούς και βοηθά στην επίλυση αμφισημιών (μορφολογικών, συντακτικών ή σημασιολογικών) που συχνά οδηγούν σε παρερμηνείες.
Οι διεργασίες αυτές γίνονται αυτομάτως από έναν καλλιεργημένο ομιλητή, αλλά απαιτούν επιστημονική προσέγγιση, όταν μεταφερόμαστε στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και της Επεξεργασίας Φυσικής Γλώσσας (ΕΦΓ).
Στην ΕΦΓ με μεθόδους ΤΝ, τα προβλήματα είναι περισσότερο αντιμετωπίσιμα όταν χρησιμοποιείται ένα επί μέρους πεδίο ή Μικρόκοσμος (Domain). Η γλώσσα ενός συγκεκριμένου πεδίου καλείται «Υπογλώσσα».
Συνήθως ως υπογλώσσες χρησιμοποιούνται οι γλώσσες επιστήμης και τεχνολογίας. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν την υπογλώσσα στην ΤΝ, στην Επιστήμη της Πληροφορίας και στη Γλωσσολογία.
Ακόμη λοιπόν και σε περιπτώσεις υλοποίησης ενός συστήματος ΕΦΓ με ΤΝ για την ελληνική, οι επιστήμονες θα πρέπει να είναι άριστοι γνώστες της ελληνικής ή να υπάρχει η συνδρομή γλωσσολόγων και φιλολόγων, ώστε το σύστημα να αποδώσει τα βέλτιστα αποτελέσματα.
Ο υποστηρικτικός ρόλος των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs)
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η αξία των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs). Παρότι τα συστήματα αυτά είναι στατιστικά, η εκπαίδευσή τους σε τεράστιους όγκους δεδομένων τους επιτρέπει να εντοπίζουν παραβιάσεις στη Σύνταξη και τη Σημασιολογία:
- Αποφυγή λέξεων «πασπαρτού»: Τα LLMs μπορούν να προτείνουν στον χρήστη την κατάλληλη ειδική λέξη, καταπολεμώντας τη χρήση του «κομματιού» ή άλλων αόριστων όρων, επαναφέροντας την ακρίβεια στο κείμενο.
- Ετυμολογική και συντακτική διόρθωση: Λειτουργούν ως άμεσοι σύμβουλοι που υπενθυμίζουν τον σωστό τρόπο κλίσης των λέξεων ή την ετυμολογική καταγωγή ενός όρου, βοηθώντας τον ομιλητή να συνθέσει κείμενα κατανοητά χωρίς παρερμηνείες.
- Εξειδίκευση μέσω υπογλωσσών: Στην ΤΝ, η χρήση «υπογλωσσών» επιτρέπει στα μοντέλα να αποδίδουν με ακρίβεια ειδικούς όρους επιστήμης και τεχνολογίας, διασφαλίζοντας ότι ο λόγος παραμένει ακριβής και περιεκτικός.
Συμπέρασμα
Η κακοποίηση της γλώσσας είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που μπορεί να περιοριστεί με την κατάλληλη εκπαίδευση και την επισήμανση των λαθών αντί της σιωπηλής αποδοχής τους. Η κατάργηση των τριτοκλίτων και η αυθαίρετη μετατροπή τους σε άκλιτες λέξεις δεν είναι νεοτερισμός ή εξέλιξη, αλλά λανθασμένες και κακόηχες εκφράσεις της άγνοιας.
Η τεχνολογία, βασισμένη σε LLMs, προσφέρει μια ευκαιρία: Να λειτουργήσει ως ενισχυτής της γλωσσικής μας ικανότητας. Σε έναν κόσμο, όπου η επικοινωνία με ακροατήρια διαφορετικών επιπέδων είναι δύσκολη, ο λόγος μας πρέπει να παραμείνει απλός, περιεκτικός και ορθός.
Η προστασία και η σωστή χρήση της Σύνταξης, της Σημασιολογίας και της Ετυμολογίας δεν είναι αρχαιολατρία, αλλά προάσπιση της ίδιας μας της δυνατότητας να σκεφτόμαστε, να εκφραζόμαστε και να επικοινωνούμε αποτελεσματικά.
Η Ιωάννα Δ. Μαλαγαρδή είναι δρ. Υπολογιστικής Γλωσσολογίας-ιστορικός