Εισαγωγή
Οι εκτιμήσεις για τη ραγδαία εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (Αrtificial Intelligence – ΑΙ) χαρακτηρίζονται από έντονη αμφισημία ουτοπικού τεχνο-ενθουσιασμού ή φόβου μιας εφιαλτικής, καταστροφικής δυστοπίας. Στο σύντομο αυτό άρθρο αναφέρουμε ενδεικτικές τεχνοκεντρικές, ουτοπικές και δυστοπικές προσεγγίσεις, οι οποίες αντιμετωπίζουν την AI σαν αυτόνομη νομοτελειακή δύναμη, και κοινωνικο-πολιτικές προσεγγίσεις, οι οποίες τη θεωρούν εξαρτημένη από ανθρώπινες επιλογές και κοινωνικούς παράγοντες. Στόχος μας είναι να δείξουμε τον πλούτο της έντονης αυτής συζήτησης για την απρόβλεπτη εξέλιξη της ΑΙ, την οποία συμπληρώνουμε με την αριστοτελική αποτίμησή της.
Τεχνο-κεντρικές προσεγγίσεις
Οι τεχνο-αισιόδοξες, ουτοπικές έως «μεσσιανικές» απόψεις θεωρούν την ΑΙ σωτήρια και πανάκεια για όλα τα ανθρώπινα προβλήματα, όπως τη φτώχεια και τις ασθένειες, και γενικά ως μέσο ριζικής βελτίωσης της ανθρωπότητας: H ΑΙ θα συμβάλει στον «μετανθρωπισμό» (posthumanism) έτσι ώστε ο άνθρωπος, συγχωνευόμενος με τη μηχανή, ως κυβερνο-οργανισμός (cyborg), θα υπερβεί τα βιολογικά του όρια, και με μια διαδικασία ψηφιοποίησης και μεταφόρτωσης του νου (mind uploading) σε ένα ψηφιακό σύστημα ή τεχνητό σώμα, απαλλαγμένο από ασθένειες και ηλικιακούς περιορισμούς, θα αποκτήσει ψηφιακή αθανασία. Οι απόψεις αυτές αναφέρονται στις έννοιες της τεχνολογικής μοναδικότητας (singularity) και επιτάχυνσης (acceleration).
H τεχνολογική μοναδικότητα (technical singularity) εκφράζει το υποτιθέμενο χρονικό σημείο κατά το οποίο, με τη συνέργεια ανθρώπινης και Τεχνητής Νοημοσύνης, θα δημιουργηθεί μια «υπέρ-νοημοσύνη» (super-intelligence) η οποία θα οδηγήσει την ανθρωπότητα και τον πολιτισμό σε πρωτόγνωρες αλλαγές με μη αναστρέψιμο τρόπο.
Στην ακραία εκδοχή της μοναδικότητας (hard singularity), που υποστήριξε ο Αμερικανός επιστήμονας υπολογιστών, εφευρέτης και φουτουριστής, Ray Kurzweil, ο επικεφαλής της εταιρείας Οpen AI, δημιουργού του ChatGPT, Sam Altman, διατύπωσε την υπερ-αισιόδοξη και καθησυχαστική εκδοχή μιας ήπιας μοναδικότητας (gentle singularity) της ΑΙ, προβλέποντας μια ομαλή εξέλιξή της, όπου οι κοινωνικές δομές θα προσαρμόζονται και θα μετασχηματίζονται σταδιακά, προσφέροντας νέα επίπεδα παραγωγικότητας και επιστημονικής ανακάλυψης, συμβάλλοντας στην επίλυση θεμελιωδών προβλημάτων, όπως η φτώχεια και η κλιματική κρίση.
Παράλληλα, οι αισιόδοξες προσεγγίσεις της επιτάχυνσης (acceleration) υποστηρίζουν ότι η ταχύτατη ανάπτυξη της AI δεν αποτελεί απειλή αλλά αναπόφευκτη και λίαν θετική διαδικασία που μπορεί να οδηγήσει στη ριζική βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης. Μάλιστα, οι προσεγγίσεις αυτές υποστηρίζουν το «παράδοξο της επιτάχυνσης της AI», ότι δηλαδή η ίδια η επιτάχυνσή της και όχι η επιβράδυνσή της θα παράγει εκ των υστέρων τις λύσεις στα όποια προβλήματα τυχόν προκύψουν.
Αντίθετα, οι απαισιόδοξες, καταστροφολογικές εκτιμήσεις (doomer ή risk-aware) των Nick Bostrom, Stuart Russell και Eliezer Yudkowsky τονίζουν τους δυνητικούς συστημικούς, κοινωνικούς και υπαρξιακούς κινδύνους από την ταχύτατη και ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της AI.
Κοινωνικο-πολιτικές εκτιμήσεις για την κατεύθυνση της ΑΙ
H προβληματική του ιστορικού και φιλοσόφου, Yuval-Noah Ηarari, για τις κοινωνικο-πολιτικές συνέπειες της ΑΙ, βασίζεται σε τρεις κεντρικές έννοιες: τον Νταταϊσμό (Dataism), την πιθανή εμφάνιση μιας «άχρηστης τάξης» και τον «ψηφιακό ολοκληρωτισμό», καθώς η τεράστια συγκέντρωση δεδομένων μπορεί να επιτρέψει πρωτοφανείς μορφές κοινωνική αχρήστευση πολλών επαγγελμάτων και επιβολής ολοκληρωτικού ελέγχου.
Οι απόψεις αυτές αποτελούν γέφυρα ανάμεσα στις τεχνοκεντρικές θεωρήσεις που βασίζονται, αφενός, στον τεχνολογικό ντετερμινισμό, αποδίδοντας μεγάλη αυτόνομη ισχύ στην ΑΙ, και, αφετέρου, στις κοινωνικο-πολιτικές κριτικές (Crawford, Floridi, Morozov), οι οποίες υποστηρίζουν ότι η τελική κατεύθυνσή της δεν είναι νομοτελειακή ούτε ουδέτερη, αλλά διαμορφώνεται από ανθρώπινες επιλογές και θεσμικά αντίβαρα.
Έτσι, απορρίπτεται ο τεχνολογικός ντετερμινισμός αλλά και η ιδεολογία του τεχνολογικού «solutionism», δηλαδή της τεχνολογικής αυτονομίας και πανάκειας που τείνει να παρουσιάζει σύνθετα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα ως απλά τεχνικά ζητήματα που μπορούν να επιλυθούν μέσω τεχνολογικών εργαλείων, αποπολιτικοποιώντας και παραβλέποντας πλήρως τις βαθύτερες κοινωνικές, θεσμικές και πολιτικές τους διαστάσεις.
Επίσης, ο μαρξιστής κοινωνιολόγος, Christian Fuchs, υποστηρίζει ότι η αντιμετώπιση των προβλημάτων της ΑΙ απαιτεί δημοκρατικό μετασχηματισμό ή και ανατροπή των κοινωνικο-οικονομικών δομών του ψηφιακού καπιταλισμού.
Το Μανιφέστο της Βιέννης για τον Ψηφιακό Ανθρωπισμό (2019) συντάχθηκε από διεθνή διεπιστημονική ομάδα στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, τον Μάιο 2019. Υποστηρίζει ότι η ψηφιακή τεχνολογία πρέπει να σχεδιάζεται και να ρυθμίζεται με επίκεντρο τον άνθρωπο, τις αρχές της δημοκρατίας, της κοινωνικής Δικαιοσύνης και του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Τονίζει ότι η ΑΙ δεν είναι ουδέτερη, αλλά ένα κατεξοχήν πολιτικό διακύβευμα που ενσωματώνει κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές επιλογές, και συνεπώς χρειάζεται διαφάνεια, λογοδοσία και δημόσιο έλεγχο. Γι’ αυτό προτείνει ένα διεπιστημονικό πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ τεχνολογίας, κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών για την εξέλιξη της ΑΙ σε ανθρωποκεντρική με στόχο τον ψηφιακό ανθρωπισμό.
Η αριστοτελική αποτίμηση της Τεχνητής Νοημοσύνης
Μια ουσιαστική αποτίμηση όλων των παραπάνω τεχνοκεντρικών και κοινωνικο-πολιτικών προσεγγίσεων της ΑΙ μπορεί να αποτελέσει η αριστοτελική ηθικο-πολιτική θεώρηση. Πράγματι, η αριστοτελική ηθική, όπως αναπτύσσεται από τους Ober και Tasioulas, λειτουργεί ως ουσιαστικό αντίβαρο στις υπερ-αισιόδοξες και πεσιμιστικές προσεγγίσεις, οι οποίες αμφότερες αποτελούν αποκλίσεις από τις αριστοτελικές αρχές της μεσότητας και της σωφροσύνης.
Η AI δεν αξιολογείται ως αυτοσκοπός ή αναπόφευκτη μοίρα, στερούμενη η ίδια τέλους και αρετής, καθώς οι σκοποί της καθορίζονται από ανθρώπινες επιλογές και κοινωνικές δομές. Αριστοτελικά, η ΑΙ οφείλει να λειτουργεί ως κοινωνικό εργαλείο προσανατολισμένο στο κοινό συμφέρον της κοινότητας, την ανθρώπινη ευημερία, τη Δικαιοσύνη και της δημοκρατία.
Συμπερασματικές παρατηρήσεις
Συμπερασματικά, συμφωνούμε περισσότερο με την κοινωνικο-πολιτική κριτική για την εξέλιξη της ΑΙ, η οποία τονίζει ότι ο πραγματικός κίνδυνος για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη δεν προέρχεται από μια μελλοντική δυστοπική και αυτόνομη «υπερ-νοημοσύνη», αλλά από ανθρώπινες τεχνοκρατικές, κοινωνικο-πολιτικές και οικονομικές αποφάσεις που εκφράζουν τα κυρίαρχα συμφέροντα και τις δομές εξουσίας στον ψηφιακό καπιταλισμό – δημοκρατικό των ΗΠΑ και αυταρχικό της Κίνας.
Εάν τελικά η ΑΙ θα συμβάλει στον Ψηφιακό Ολοκληρωτισμό ή στον Ανθρωπισμό, θα εξαρτηθεί όχι από αυτοδύναμους αλγόριθμους, αλλά από την εφαρμογή ή μη πολιτικών αυστηρής ρύθμισης της ΑΙ ασφάλειας, θεσμικής λογοδοσίας και ηθικής ευθυγράμμισής της με τις ανθρώπινες αξίες, με την αποτελεσματική διαμεσολάβηση υπερεθνικών οργανισμών. Έτσι, η ΑΙ δεν θα εξελιχθεί ως κερδοσκοπικό εμπόρευμα ή και καταστροφικό όπλο, αλλά ως ένα ανθρωποκεντρικά κοινό αγαθό, χρήσιμο για την ανθρώπινη ευημερία.
Ο Μηνάς Σαματάς είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης