Τους τελευταίους μήνες, πολλοί ασχολούμενοι με τις διεθνείς σχέσεις αναρωτήθηκαν αν όντως ο Σι Τζινπίνγκ πιστεύει ότι η Κίνα είναι… η Αθήνα και οι ΗΠΑ… η Σπάρτη και ακόμα μήπως ο Ντόναλντ Τραμπ με το υφιστάμενο πολιτιστικό του υπόβαθρο κατανοεί έστω κάτι απ’ όλα αυτά.
Οι δύο ηγέτες συναντήθηκαν από κοντά τον Μάιο του 2026 στο Πεκίνο, ενώ αυτή τη στιγμή προετοιμάζονται για την επόμενη επίσημη σύνοδο κορυφής, η οποία θα πραγματοποιηθεί στις 24 Σεπτεμβρίου 2026 στον Λευκό Οίκο στην Ουάσινγκτον.
Στην πρόσφατη συνάντησή του με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο Κινέζος ηγέτης Σι Τζινπίνγκ αναρωτήθηκε: «Μπορούν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες να ξεπεράσουν τη λεγόμενη “Παγίδα του Θουκυδίδη” και να σφυρηλατήσουν ένα νέο παράδειγμα για τις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων;».
Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» (Thucydides Trap) είναι ένας όρος των διεθνών σχέσεων που περιγράφει τη νομοτελειακή τάση προς τον πόλεμο όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μια ήδη κυρίαρχη δύναμη. Ο όρος επινοήθηκε από τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Γκράχαμ Άλισον το 2012, ο οποίος εμπνεύστηκε από τα γραπτά του μεγάλου Αρχαίου Έλληνα ιστορικού Θουκυδίδη για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
Ενώ μπορεί να αποτελεί έκπληξη για πολλούς να ακούνε τον Κινέζο πρόεδρο να αναφέρεται σε έναν Έλληνα ιστορικό πριν από 2.500 χρόνια, ο οποίος προχώρησε σε μια περιγραφή του Πελοποννησιακού Πολέμου μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης τον πέμπτο αιώνα π.Χ., δεν είναι η πρώτη φορά που ο Σι Τζινπίνγκ ανασύρει τον Θουκυδίδη από τα βαθιά συρτάρια της ιστορίας στη σύγχρονη πολιτική σκηνή.
Ήδη από το 2013 προειδοποίησε ότι οι δύο χώρες οφείλουν να συνεργαστούν αρμονικά ώστε να αποφύγουν την παγίδα του Θουκυδίδη, ενώ και το 2024 χρησιμοποίησε ξανά τον ίδιο όρο όταν είπε στον τότε πρόεδρο, Τζο Μπάιντεν, ότι η παγίδα του Θουκυδίδη δεν θα ήταν ιστορική αναπόφευκτη συνέπεια των σχέσεών τους. Ποιος ήταν ο λόγος, λοιπόν, που ο Θουκυδίδης ήρθε ξανά στην επικαιρότητα;
Όλα χρονολογούνται γύρω στο 2011, όταν ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Γκράχαμ Τ. Άλισον (Graham T. Allison) επινόησε τον όρο «Παγίδα του Θουκυδίδη» (Thucydides Trap) για να υποδηλώσει ότι τα ιστορικά αρχεία σηματοδοτούσαν τον πόλεμο μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας ως μοιραία κατάληξη της σύγχρονης πραγματικότητας.
Η διατυπωθείσα θεωρία του βασίστηκε στον ισχυρισμό του Θουκυδίδη ότι η κύρια αιτία του τριακονταετούς πολέμου μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης ήταν ο φόβος της Σπάρτης για την αθηναϊκή ισχύ. Όπως θεωρεί ο Άλισον, όταν μια κυρίαρχη δύναμη όπως η αρχαία Σπάρτη, ή οι ΗΠΑ σήμερα, φοβούνται μια αναδυόμενη δύναμη όπως η Αθήνα ή η Κίνα, ο πόλεμος θα προκύψει ούτως ή άλλως.
Η πρόσφατη αναφορά του Σι Τζινπίνγκ στην Παγίδα του Θουκυδίδη δεν θα αποτελούσε έκπληξη για τον πρόεδρο των ΗΠΑ και τους συμβούλους του, καθώς ο Άλισον ενημέρωσε τον Λευκό Οίκο για τις απόψεις του, πριν από τις διπλωματικές συνομιλίες με την Κίνα, το 2017. Είναι προφανές ότι ο Τραμπ μάλλον γνώριζε ακριβώς τι υπονοούσε ο Σι Τζινπίνγκ με τα σχόλιά του, επειδή απάντησε ότι ο Κινέζος ηγέτης είχε αναφερθεί πολύ κομψά στις Ηνωμένες Πολιτείες ως ένα πιθανότατα παρακμάζον έθνος.
Καταλάβαινε σαφώς ότι ο Κινέζος ομόλογός του έδινε στις ΗΠΑ σήμερα τον ρόλο της Σπάρτης του Θουκυδίδη. Ωστόσο, γνωρίζοντας λεπτομέρειες για την πορεία της αρχαίας Σπάρτης, αρκετοί βρήκαν την εστίαση στην Παγίδα του Θουκυδίδη μάλλον ανησυχητική. Πρώτα απ’ όλα, ειπώθηκε στη Δύση, είναι περίεργο να βλέπουμε ένα αυταρχικό καθεστώς -όπως η σημερινή Κίνα- να ταυτίζεται με την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., μια ριζοσπαστική, άμεσα συμμετοχική δημοκρατία.
Ο Θουκυδίδης περιγράφει τον Αθηναίο πολιτικό Περικλή καυχόμενο ότι η Αθήνα ήταν ανοιχτή σε ολόκληρο τον κόσμο, όπου κάθε άνθρωπος μπορούσε να ζήσει ακριβώς όπως ήθελε, ένα πλούσιο, κομψό και ζωντανό κέντρο στο οποίο έρρεαν οι καρποί ολόκληρης της γης. Αυτό συνέβαινε επειδή η Αθήνα χρησιμοποιούσε το τεράστιο ναυτικό της για να ελέγχει μια θαλάσσια αυτοκρατορία που κάλυπτε μεγάλο μέρος της ανατολικής Μεσογείου.
Είναι συνάμα αρκούντως ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι κατά την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, οι κλασικιστές που μελετούσαν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο έτειναν να ταυτίζουν την Αθήνα με τη Δύση της ελεύθερης αγοράς και τους Σπαρτιάτες που επικρατούσαν στη ξηρά με το Σοβιετικό Μπλοκ. ‘
Ύστερα, η θεωρία του Άλισον βασίζεται σε επιλεγμένες μελέτες περιπτώσεων από τον δέκατο έκτο αιώνα μ.Χ. έως σήμερα, όταν ξέσπασε κάποιος πόλεμος, αφού μια αναδυόμενη δύναμη απείλησε να εκτοπίσει μια ίσως μεγαλύτερη, κάτι που ο Άλισον ισχυρίζεται ότι όχι μόνο επιβεβαίωσε την εκτίμηση του Θουκυδίδη για το αναπόφευκτο του πολέμου μεταξύ Σπάρτης και Αθήνας, αλλά και αποδεικνύει ότι ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας κρίνεται αναπόφευκτος.
Υπάρχουν, όμως, και κάποια μεγάλα άλματα φαντασίας εκεί, δεδομένου ότι τέσσερα από τα παραδείγματα που επιλέγει ο Άλισον δεν οδήγησαν σε πραγματικό πόλεμο!
Φυσικά, όπως γίνεται πάντα, σε αυτές τις περιπτώσεις ο αντίλογος έρχεται πολύ σύντομα. Η θεωρία του Άλισον, για συγκεκριμένους μελετητές, βασίζεται σε εσφαλμένη ερμηνεία των όσων πράγματι διατύπωσε ο Θουκυδίδης. Ο Βρεττανός κλασικιστής καθηγητής Νέβιλ Μόρλεϊ (Neville Morley) επεσήμανε σε πρόσφατο άρθρο του σε ακαδημαϊκό περιοδικό ότι ο Θουκυδίδης δεν είπε ποτέ ότι ο πόλεμος ήταν αναπόφευκτος.
Αντίθετα, η δυναμική μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης ήταν εκείνη που έκανε τον πόλεμο αναγκαίο, αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα αν αυτό σχετίζεται με τους Σπαρτιάτες ή με ολόκληρη την κατάσταση της εποχής εκείνης. Στο πρόσφατο βιβλίο του 2025, «Σπάρτη: η Άνοδος και η Πτώση μιας Αρχαίας Υπερδύναμης» (Andrew Bayliss, Sparta: the Rise and Fall of an Ancient Superpower), ο καθηγητής της Ελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, Άντριου Μπέιλις, υποστηρίζει ότι η παγίδα του Θουκυδίδη έχει τους πρωταγωνιστές σε λάθος ρόλους.
Ήταν η Αθήνα, λέει, όχι η Σπάρτη, που ήταν η κυρίαρχη δύναμη στα μέσα του πέμπτου αιώνα π.Χ. Η Σπάρτη δεν είχε ακόμη κυβερνήσει τους Έλληνες. Μόνο νικώντας τους Αθηναίους στον Πελοποννησιακό Πόλεμο οι Σπαρτιάτες έγιναν η κυρίαρχη δύναμη στην Ελλάδα.
Η αφήγηση του Θουκυδίδη στην πραγματικότητα κάνει τη Σπάρτη να φαίνεται ότι παρακινείται περισσότερο από τον φόβο της διάλυσης του συστήματος συμμαχιών της, γνωστού ως Πελοποννησιακή Συμμαχία, παρά από τον φόβο της Αθήνας. Εξάλλου, ο πόλεμος δεν ξεκίνησε από την Αθήνα ή τη Σπάρτη, αλλά από τη Θήβα, σύμμαχο της Σπάρτης, η οποία επιτέθηκε στις Πλαταιές, σύμμαχο της Αθήνας.
Τέλος, η ελπίδα του Σι Τζινπίνγκ ότι η Κίνα και οι ΗΠΑ μπορούν να σφυρηλατήσουν ένα νέο παράδειγμα για τις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων αποκαλύπτει ένα άλλο ελάττωμα στην αναλογία. Η Αθήνα και η Σπάρτη δεν ήταν πραγματικά μεγάλες δυνάμεις, όπως η Κίνα και οι ΗΠΑ σήμερα.
Ήταν μεγάλα ψάρια, όπως τόσο χαρακτηριστικά ειπώθηκε, σε μια μικρή λίμνη! Η πραγματική παγκόσμια υπερδύναμη εκείνη την εποχή ήταν η Περσία, μια αυτοκρατορία που κάλυπτε 3,5 εκατομμύρια τετραγωνικά μίλια που εκτεινόταν από την Ευρώπη μέχρι την Υποήπειρο (Subcontinent), με πληθυσμό 5.500.000 κατοίκους.
Το κράτος της Σπάρτης είχε έκταση μόλις 5.000 τετραγωνικά μίλια, ενώ ακόμη και η αθηναϊκή ναυτική αυτοκρατορία είχε έκταση μόνο 15.000 τετραγωνικά μίλια. Κανένα, λοιπόν, από τα ελληνικά κράτη δεν ήταν γνήσιες παγκόσμιες υπερδυνάμεις, μέχρι που ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Περσία τον τέταρτο αιώνα π.Χ.
Όταν, μάλιστα, ο Αλέξανδρος έμαθε ότι ο αντιβασιλέας του, Αντίπατρος, είχε νικήσει σε μια εξέγερση με επικεφαλής τους Σπαρτιάτες το 331 π.Χ., σχολίασε περιφρονητικά: «Φαίνεται ότι ενώ εμείς κατακτούσαμε τους Πέρσες εδώ, υπήρξε μια μάχη ποντικιών εκεί»!
Αλλά αν η επίκληση της Παγίδας του Θουκυδίδη μπορεί να βοηθήσει στην αποτροπή ενός πολέμου που κανείς δεν θέλει, ας μην αφήσουμε τα γεγονότα να αποσπάσουν την προσοχή από τις δυνατότητες για ειρήνη, ισχυρίζονται οι ψυχραιμότεροι.
«Το αν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να υπερβούν τη λεγόμενη παγίδα του Θουκυδίδη, το αν μπορούμε να ενώσουμε τις δυνάμεις μας για να αντιμετωπίσουμε τις παγκόσμιες προκλήσεις και να προσφέρουμε μεγαλύτερη σταθερότητα στον κόσμο, το αν μπορούμε να ανταποκριθούμε στην ευημερία των δύο λαών μας και στο μέλλον και τη μοίρα της ανθρωπότητας, δημιουργώντας μαζί ένα λαμπρό μέλλον για τις διμερείς σχέσεις, όλα αυτά είναι, θα μπορούσε να πει κανείς, ερωτήματα της Ιστορίας, ερωτήματα του κόσμου και ερωτήματα των λαών», σημείωνε πρόσφατα ο Κινέζος πρόεδρος σε μήνυμά του προς τον Ντόναλντ Τραμπ. Το πόσα εννοεί απ’ όλα αυτά ο προαναφερθείς ηγέτης, μένει να φανεί σε λίγες μέρες στο Λευκό Οίκο.
Ίσως θα έπρεπε να κλείσει εδώ το άρθρο, αν δεν είχαν έρθει στην επικαιρότητα προσφάτως κάποια στοιχεία που αφορούν σχολικά εγχειρίδια της χώρας μας. Όμως, σε μια εποχή όπου η ήπια ισχύς και η πολιτιστική επιρροή αποτελούν χρησιμότατα εργαλεία διεθνούς παρουσίας, η χώρα μας όφειλε να αξιοποιεί κάθε ευκαιρία που συνδέει τη σύγχρονη παγκόσμια πραγματικότητα με την πνευματική της κληρονομιά, την διαχρονική σοφία του Θουκυδίδη, εν προκειμένω. Αντί αυτών, όμως, με τις ευλογίες τυχάρπαστων πολιτικών μας, τύπωσαν βιβλία δίνοντας προτεραιότητα στην περιβόητη γουόκ ατζέντα ώστε να υπενθυμίσουν στις νεότερες γενιές, με έναν διαφορετικό ομολογουμένως τρόπο, το παρελθόν μας!
Ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης είναι τέως διευθυντής Χειρουργικής και συγγραφέας