Στο γνωστό συγγραφικό μου έργο γύρω από την ιστορία, τον πολιτισμό και τις εξέχουσες ανά τους αιώνες προσωπικότητες της Κρήτης, δεν στάθηκα αδιάφορος απέναντι στον κύκλο των πρωτεργατών της κρητικής ποίησης. Αναφέρομαι στους ανθρώπους εκείνους, που με περίτεχνη μαστοριά κατέγραψαν ως απόσταγμα ψυχής τα αισθήματά τους, για να ενταχθούν τελικά ως μαντινάδες στα αριστουργήματα της κρητικής λογοτεχνίας. Δεν γνωρίζω αν οι άνθρωποι αυτοί με το αφηγηματικό τους χάρισμα έχουν αποχωρήσει ή όχι από τη ζωή. Είμαι Κρητικός αλλά όχι κριτικός, φίλος της μαντινάδας αλλά όχι δημιουργός της. Τολμώ λοιπόν και ανοίγω μικρό παράθυρο στην υψηλής αξίας προσφορά τους, που λειτουργεί και ως παρακαταθήκη στις κρητικές ποιητικές συνθέσεις. Αποσπώ λοιπόν από το αρχείο μου μικρό αριθμό επίλεκτων μαντινάδων, με σκοπό τη διάσωσή τους. Και ακόμα η πρωτοβουλία μου αυτή, ας λογιστεί ως ανταπόδοση ελάχιστου φόρου τιμής στους επώνυμους ή ανώνυμους συντελεστές τους. Ο λεκτικός πλούτος του έργου τους, οι ιδέες κι ο επιδέξιος χειρισμός της ομοιοκαταληξίας, ας αποτελέσουν πρότυπα για τις νεότερες γενιές.
Κρήτη της γης αρχόντισσα, η χώρα σε κατέχει,
γι’ αυτό και ’κόνισμ’ ακριβό μες στην καρδιά ντης σ’ έχει.
Κρήτη, του κόσμου κόσμημα, έχεις περίσσα χάρη
Κι ο κόσμος με το δίκιο του σ’ έχει κρυφό καμάρι.
Αέρας είσαι δυνατός, κι εγώ φτωχό λουλούδι,
και με φυσάς και γίνεται η ερημιά τραγούδι.
Δε σου μιλούν τα χείλη μου, δε σε θωρεί η μαθιά μου,
μα σ’ αγκαλιάζει η σκέψη μου και σ’ αγαπά η καρδιά μου.
Μπαίνω σαν μπεις στην εκκλησιά σε δίλημμα μεγάλο,
όντε σιμώνεις το Χριστό, ποιος προσκυνά τον άλλο.
Ήθελα να ’μουνα βουβή και να σε συναντήσω
και να ’ναι η λέξη σ’ αγαπώ αιτία να μιλήσω.
Θα ’θελα να ’ταν μπορετό τα στήθια μου ν’ ανοίξω
και φυτεμένη στην καρδιά πως σ’ έχω να σου δείξω.
Σε μια γωνιά της σκέψης σου βάλε με να κοιμούμαι
κι όταν θα νιώθεις μοναξιά ξύπνα με να μιλούμε.
Μια φλόγα είναι η ζωή που σβήνει κάποια μέρα,
σβήσε μωρό μου να χαθώ απ’ τον δικό σου αέρα.
Όταν γελάς ανθίζει η γη κι όταν δακρύζεις βρέχει
κι όταν κοιτάζεις χαμηλά η μέρα φως δεν έχει.
Γελάς κι ανθίζουν γιασεμιά και βγαίνουνε τ’ αστέρια
κι όλου του κόσμου τσι χαρές κρατάς στα δυο σου χέρια.
Ψάχνω τριγύρω μου να βρω άλλη για να σου μοιάζει,
μα έναν άγγελο ο Θεός στα χίλια χρόνια βγάζει.
Γίνε δεντρό, στον ίσκιο σου να ‘ρχομαι να καθίζω
και με δικά μου δάκρυα συχνά να σε ποτίζω.
Απ’ τη γλυκιά σου τη μαθιά αυγερινός προβαίνει,
κι η μέρα από τα κάλλη σου κάλλη κι εκείνη παίρνει.
Να κάψω θέλω το κορμί, μα την καρδιά θ’ αφήσω,
γιατί ’σαι μέσα και μπορεί ζωή να σου στερήσω.
Αφού δεν είναι δυνατό κοντά σου να σιμώσω,
ενός ονείρου θα κλουθώ, να βγω να σ’ ανταμώσω.
Το καθαρότερο νερό της γης είναι το δάκρυ,
γιατί ’ναι απόσταγμα ψυχής στων αμαθιών την άκρη.
Ψηλά στα σύννεφα θα βγω να κάτσω σε μιαν άκρη,
κάθε ψιλή-ψιλή βροχή θα ‘ναι δικό μου δάκρυ.
Τα δάκρυα των αμαθιών με της καρδιάς δε μοιάζουν,
των αμαθιών παρηγοριά μα την καρδιά τη σφάζουν.
Φεγγάρι μου ανε ντη δεις, όντε θα βγεις σεργιάνι,
μη σου φανεί παράξενο το φως σου ανε λιγάνει.
Και το φεγγάρι φαίνεται έρωτας πως το πιάνει,
γι’ αυτό χλωμό πολλές φορές τη βόλητά του κάνει.
Του φεγγαριού το πέρασμα είν’ η παρηγοριά μου,
γιατί καθρέφτης γίνεται και σε θωρώ, κυρά μου.
Τ’ αστέρια είν’ αμέτρητα μα το φεγγάρι ένα,
είναι κι αυτό μοναδικό, όπως κι εσύ για μένα.
Όταν σου καλοθυμηθώ ξανοίγω το φεγγάρι
με την ελπίδα πως μπορεί να το θωρούμε ομάδι.
Μα το φεγγάρι δυο φορές σε μια βραδιά δε βγαίνει
και μια αγάπη αληθινή σε δυο καρδιές δεν μπαίνει.
Της θάλασσας τα κύματα στην αμμουδιά ξεσπούνε
κι όσα κι αν έχουν μυστικά μόνο σ’ αυτή θα πούνε.
Μην καμαρώνεις θάλασσα για τ’ αλμυρά νερά σου,
δάκρυα δικά μου ήτανε και τα ’κανες δικά σου.
Την αγκαλιά της θάλασσα μετάτρεψέ τη Θέ μου
και ’μένα πέτρα στο βυθό, μην ξαναβγώ ποτέ μου.
Χαράς τονε τον άνθρωπο που ’χει φτερά στους ώμους
κι όμως γροικάται ταπεινά το ζάλο του στους δρόμους.
Ό,τι στον κόσμο γεννηθεί του χάρου δε γλυτώνει
κι η ομορφιά τσ’ ανατολής στη δύση τελειώνει.
Σ’ ένα κερί κι ένα κορμί η διαφορά είναι μόνο,
το ένα λιώνει με το φως και τ′ άλλο με τον πόνο.
*Ο Γεώργιος Παναγιωτάκης είναι συγγραφέας-ιστορικός ερευνητής