Οι επετειακές συγκεντρώσεις, οι επιμνημόσυνες δεήσεις κρατούν άσβεστη τη μνήμη, αλλά μόνο η ιστορική και πολιτική εκτίμηση της τραγωδίας θα δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα: ποιες ήταν οι συνέπειες της Μικρασιατικής Καταστροφής; Ήταν δυνατόν να κρατηθούμε στη Μικρασία; Έφταιξε ο Εθνικός Διχασμός; Ποιες οι επιπτώσεις στη σημερινή πραγματικότητα;
«Μάλλον δε πεφόβημαι τας οικείας ημών αμαρτίας ή τας των εναντίων διανοίας»
-Θουκυδίδης
Μτφρ: «Περισσότερο, δηλαδή, φοβούμαι τα δικά μας λάθη, παρά τα σχέδια των εχθρών»
Σήμερα θα μιλήσουμε μόνο για τα σφάλματά μας και για τον ρόλο της Δύσης.
Η Καταστροφή της Σμύρνης μόνο με την πτώση της Βασιλεύουσας μπορεί να συγκριθεί και ίσως να είναι και περισσότερο οδυνηρή για τον Ελληνισμό.
Το 1453 κατελύθη η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, διατηρήθηκε όμως το όνειρο, η ελπίδα και κυρίως η δυνατότητα αναγέννησης ενός εθνικού ελληνικού κράτους.
Στην Ελλάδα ζούσαν 4.000.000 Έλληνες, ενώ στην Ανατολή 4.500.000. Η ήττα του Σουλεϊμάν στη Βιέννη ανέκοψε την πορεία του προς την κεντρική Ευρώπη και επί 4 αιώνες παρέπαιε η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο έλεγχος του Αιγαίου ήταν πάντοτε ο μεγάλος πονοκέφαλος της Αυτοκρατορίας.
Στις αρχές του 16ου αιώνα (1513), ο Σουλτάνος δίνει εντολή στον ναύαρχο Πίρι Ρέις για την περίφημη χαρτογράφηση και ενημερώνεται ότι όλα τα νησιά του Αιγαίου κατοικούνται αποκλειστικά από Έλληνες -δε βρέθηκε ούτε ένας Τούρκος.
Η παραμονή του ελληνικού κράτους στις ανατολικές ακτές του Αιγαίου θα καθήλωνε την Τουρκία στην ασιατική ήπειρο. Μόνο με την πτώση της Σμύρνης ο Κεμάλ θα προσανατολιζόταν προς τη Δύση.
Το 1915, έπειτα από τρεις αλλεπάλληλες εκλογικές νίκες του Βενιζέλου, ο Κωνσταντίνος, κατ’ εντολή του Κάιζερ να μη βγει η Ελλάδα στον πόλεμο με τους Συμμάχους, δεν δίδει στον Βενιζέλο εντολή να κάνει Κυβέρνηση. Έτσι η δημιουργία του κράτους της Εθνικής Αμύνης ήταν εθνική υποχρέωση, συνταγματική επιταγή.
Ο Βενιζέλος εξασφαλίζει την υποστήριξη της Κρήτης και των Νησιών, οργανώνει πραξικόπημα και κάνει θριαμβευτική είσοδο στη Θεσσαλονίκη, εγκαθιδρύοντας τον Οκτώβριο του 1916 επαρχιακή Κυβέρνηση. Μέσα σε 6 εβδομάδες είχαν σχηματιστεί ελληνικά τάγματα υπό τη Βρετανική Διοίκηση, καθόσον στη Θεσσαλονίκη είχαν συγκεντρωθεί συμμαχικές δυνάμεις περί τις 300 χιλιάδες άνδρες.
Το καλοκαίρι του 1917 γαλλικά στρατεύματα αποβιβάζονται στην Κόρινθο και καταλαμβάνουν την Αθήνα. Ο Κωνσταντίνος φεύγει για την Ελβετία εξόριστος και λίγο αργότερα ο Βενιζέλος έρχεται στην Αθήνα εν μέσω πρωτοφανών εκδηλώσεων. Η πρώτη ενέργειά του είναι να βάλει επισήμως την Ελλάδα στον πόλεμο, στο πλευρό των Συμμάχων.
Όλο το πρώτο εξάμηνο του 1919 συγκεντρώνονται-συνεδριάζουν στο Παρίσι αντιπρόσωποι συμμαχικών χωρών, ένα πλήθος από έθνη, πρόεδροι, πρωθυπουργοί. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ουίλσον, ο Βρετανός Λόυντ Τζορτζ, ο Γάλλος Κλεμανσώ, ο Ιταλός Ορλάντο οργανώνουν συσκέψεις επί συσκέψεων για τη διαρκή ειρήνη.
Ο Βενιζέλος, πάντα εκεί, με τη γνωστή ευγλωττία και γοητεία του, παραθέτει γεύματα και κλειστά σουαρέ στη σουίτα του Μερσέντες, ενώ αφηγείται ιστορίες στα βουνά της Κρήτης, τότε με την Επανάσταση, μιλά για τον ελληνικό πολιτισμό, απαγγέλει Όμηρο, συναρπάζει πολλούς και κερδίζει τη φιλία και την υποστήριξη του Βρετανού Λόυντ Τζορτζ.
Στην πρώτη εμφάνιση του Βενιζέλου ενώπιων του Ανωτάτου Συμβουλίου, στις 3 Φεβρουαρίου του 1919, εκμεταλλεύεται με τον καλύτερο τρόπο την αρχή που διετύπωσε ο Ουίλσον περί της «Αυτοδιάθεσης των εθνών». Υποστηρίζει ότι οι Έλληνες της Μικρασίας είναι εγκατεστημένοι αδιαλείπτως 3 χιλιάδες χρόνια.
Ήταν εφοδιασμένος με στοιχεία, στατιστικές, βιβλία γνωστών, γεωγράφων, ιστορικών. Κολάκεψε τον Ουίλσον λέγοντάς του ότι τόσα πολλά Ελληνόπουλα είχαν καλή παιδεία, επειδή είχαν φοιτήσει στα εκπαιδευτικά ιδρύματα των Αμερικανικών ιεραποστολών.
Πρωταρχικός στόχος του Βενιζέλου ήταν η Σμύρνη, ενώ ήθελε και τα τουρκικά νησιά του Αιγαίου, τα υπό ιταλικό έλεγχο Δωδεκάνησα, τη Βόρειο Ήπειρο και όλη τη Θράκη. Μάλιστα, λέξη για την Κωνσταντινούπολη! Αστειευόμενος είπε: «Ο μόνος Έλληνας στον κόσμο που απέρριπτε την Κωνσταντινούπολη». Ισχυριζόταν ότι στην περιοχή γύρω από τη Σμύρνη ζούσαν 800.000 Έλληνες και «μαζί με τα νησιά έχουν την πλειοψηφία, αποτελούν δε την οικονομική και πνευματική ραχοκοκαλιά της χώρας».
Μέσα Απριλίου 1919, επειδή δε συμφωνούν οι Σύμμαχοι να παραχωρήσουν στους Ιταλούς το λιμάνι της Σμύρνης, αποχωρούν από τη διάσκεψη, οι Ιταλοί αποβιβάζουν μικρό απόσπασμα στα παράλια και ενθαρρύνουν τους Τούρκους να αντισταθούν σε απόπειρα απόβασης των Ελλήνων.
Ο πρόεδρος Ουίλσον πληροφορεί τους Τζορτζ και Κλεμανσώ ότι οι Ιταλοί έστελναν πολεμικά πλοία στη Σμύρνη.
Στη συνέχεια ο Τζορτζ ειδοποιήθη ότι σύντομα οι Ιταλοί θα εγκαθίσταντο στην Ανατολία. «Πρέπει να επιτρέψουμε στους Έλληνες να καταλάβουν τη Σμύρνη». Ο Κλεμανσώ φάνηκε να συμφωνεί. Οι Ιταλοί ανακοίνωσαν την επιστροφή τους στη διάσκεψη.
Τότε ο Τζορτζ διέκοψε τη συζήτηση, «Απόψε πρέπει να πούμε στον κύριο Βενιζέλο να στείλει στρατεύματα στη Σμύρνη. Θα δώσουμε εντολές στους ναυάρχους μας να το επιτρέψουν στους Έλληνες».
Ο Ουίλσον σκέφτηκε για μια στιγμή, «Γιατί δεν τους λέτε να αποβιβαστούν τώρα; Υπάρχει καμία αντίρρηση;»
«Όχι, καμία», είπε ο Τζορτζ.
«Ούτε από εμένα», ο Κλεμανσώ, «δε θα πρέπει να ειδοποιήσουμε τους Ιταλούς;».
«Κατά τη γνώμη μου όχι», απαντά ο Τζορτζ και αμέσως τηλεφωνεί στον Βενιζέλο.
«Έχετε διαθέσιμα στρατεύματα;».
«Βεβαίως, προς τι;».
«Ο πρόεδρος Ουίλσον, ο Κλεμανσώ κι εγώ αποφασίσαμε σήμερα να καταλάβετε τη Σμύρνη».
«Είμεθα έτοιμοι»
1-5-1919: Ο ελληνικός στρατός στη Σμύρνη και ο Βενιζέλος αναλαμβάνουν όλη την ευθύνη, αναγκάζονται να πραγματοποιήσουν μόνοι τους την αποβίβαση, τη στιγμή που για τους Τούρκους ο Έλληνας δεν είναι απλώς «άπιστος σκύλος», αλλά και πρώην σκλάβος του (λίγο πολύ γνωστό το κομμάτι αυτό της ιστορίας).
Επί Βενιζέλου, μετά την απόβαση στη Μικρασία, σχεδόν δεν υπήρχε Διχασμός. Ακόμα κι αυτοί που παρέμεναν βασιλόφρονες, πολεμούσαν γενναία για την πατρίδα.
Υπήρχε όμως το σαράκι του Κωνσταντινισμού που μόλυνε, δηλητηρίαζε την εθνική ψυχή, και το σφάλμα του Βενιζέλου είναι που δεν άκουσε τον αντισυνταγματάρχη Νικ. Ζορμπά, αρχηγό του Στρατιωτικού Συνδέσμου.
«Κύριε πρόεδρε, θερμαίνετε έχιδνας εις τον κόρφο σας και κάποια στιγμή θα σας πλήξουν», όταν τον πληροφόρησε ότι θα επανέφερε τους πρίγκιπες στο στράτευμα. Ακολουθεί η Συνθήκη των Σεβρών με τις γνωστές επιτυχίες και φθάνουμε στον Νοέμβριο του 1920. Ο Λόυντ Τζορτζ έλαβε ένα τηλεγράφημα.
Είχε συμβεί το αδιανόητο, το μεγάλο σφάλμα του Βενιζέλου να κάνει εκλογές. Ένας πολιτικός σεισμός. Στις ελληνικές εκλογές ο Βενιζέλος είχε υποστεί συντριπτική ήττα. Ήταν μια ανατροπή που κανείς, ούτε καν οι αντίπαλοί του, δεν το είχαν φανταστεί. Η αιτία αυτής της ανατροπής ήταν ο βασιλιάς Κωνσταντίνος που ζούσε στην εξορία από το 1917, είχε γίνει η «σημαία» της αντιπολίτευσης.
Με αναφορές στους μύθους και τα τραγούδια ότι ένας τρίτος Κωνσταντίνος θα έμπαινε και πάλι στην πόλη, ο πρώτος είχε ιδρύσει την Κωνσταντινούπολη και ο δεύτερος είχε χάσει την πόλη από τους Τούρκους το 1453.
Θυμηθήκαμε τον μαρμαρωμένο βασιλιά, καλλιεργήσαμε στο μυαλό μας τη Μεγάλη Ιδέα και νοσταλγήσαμε την Κόκκινη Μηλιά. Γυαλίσαν τα κουμπιά, γυαλίσαν τα γαλόνια και πήγανε περίπατο χωρίς κανόνια.
Επίσης, ένα δεύτερο σύνθημα, το «Οίκαδε», που απευθυνόταν στους κουρασμένους στρατιώτες και τις οικογένειές τους που τόσα χρόνια είναι στο μέτωπο.
Η Ελλάδα εξαρτιόταν από τη Βρετανία, αλλά η Βρετανία ήταν απίθανο να συνεχίσει να τροφοδοτεί την Ελλάδα με όπλα και δάνεια, μόλις ο βασιλιάς Κωνσταντίνος (καθώς ήταν αντιπαθής στην Αγγλία) επέστρεφε για να διεκδικήσει τον θρόνο. Ο Τσόρτσιλ γράφει «Η επιστροφή του Κωνσταντίνου κλόνισε την πίστη των Συμμάχων προς την Ελλάδα, ακριβώς τη στιγμή που οι ανάγκες της ήταν μεγαλύτερες από ποτέ και οι υποχρεώσεις της προς τον εαυτό της και τους άλλους γίνονταν όλο και πιο δυσβάσταχτες, τα είχε τινάξει όλα στον αέρα οικειοθελώς».
Τον Ιούλιο του 1921, με την Κυβέρνηση του Γούναρη στην Αθήνα, ο Κωνσταντίνος στην προσωρινή κατοικία του στο Κορδελιό κάνει σύσκεψη.
Ξεχάσαμε το «Οίκαδε», ο ελληνικός στρατός θα ξεκινούσε επίθεση μακριά της περιφέρειας Σμύρνης προς Κιουτάχεια και Εσκί Σεχίρ.
Την τρίτη εβδομάδα Ιουλίου εισήλθαν στην Κιουτάχεια και βαδίζουν προς το Εσκί Σεχίρ, οι κάτοικοι της Πόλης πρόφθασαν, έφυγαν όπως-όπως μέσα σε λίγες ώρες.
Όμως η ελληνική νίκη δεν ήταν τόσο απόλυτη, δύο μεγάλες πόλεις στα χέρια μας, ωστόσο οι Τούρκοι δεν είχαν ηττηθεί, είχαν πραγματοποιήσει τακτική υποχώρηση. Οι Έλληνες στρατηγοί τώρα τουλάχιστον έπρεπε να οχυρωθούν γύρω από το Εσκί Σεχίρ.
Με φουσκωμένα τα μυαλά, συνέχισαν την προέλαση προς ανατολάς καταδιώκοντας τις δυνάμεις του Κεμάλ. Έπρεπε να διασχίσουν εδάφη πολύ πιο αφιλόξενα, την Αλμυρά Έρημο, την Άξυλο Έρημο των αρχαίων, όπου δεν υπήρχε σταγόνα νερό ούτε οδοί ούτε σιδηρόδρομοι.
Ο Βενιζέλος επαναλαμβάνει από την εξορία στους ιθύνοντες. Διακυβεύεται η εθνική υπόθεση με τη χωρίς οργάνωση προέλαση. Ούτε τα χειμερινά ρούχα των στρατιωτών δεν είχαν να αλλάξουν, κατακαλόκαιρο, στην έρημο, με 40 βαθμούς Co.
-«Εσείς καταλάβατε 20 τετραγωνικά χιλιόμετρα μικρασιατικού εδάφους».
-«Εμείς έχουμε υπό την κατοχή μας τώρα 120 τετραγωνικά χιλιόμετρα», κομπορρημονούσαν.
Αύγουστο μήνα, σε μια πορεία σε άνυδρη ύπαιθρο, οι Έλληνες στρατιώτες, αναγκασμένοι να καλύπτουν 50 χιλιόμετρα τη μέρα πάνω σε αμμώδες έδαφος δίχως ίχνος βλάστησης, γρήγορα άρχισαν να υποφέρουν από έλλειψη τροφής και νερού.
Η ελονοσία προσέβαλε πολλούς. Έτρωγαν ωμό συσσίτιο και τα άλογα ήταν αδύναμα να κουβαλήσουν φορτίο. Ο Κεμάλ είχε μεταφέρει το επιτελείο του στο μέτωπο και έλεγε στους στρατηγούς του μέχρι να καταλάβουν το όρος Τσαλ.
«Δεν ανησυχούμε για τίποτε σοβαρό»
Ο ιστορικός Τούνμπι γράφει: «Ήταν ένα παρανοϊκό επιχείρημα, γιατί κάθε λογική επιδίωξη είχε εξαφανιστεί». Τι επεδίωκαν οι Έλληνες στρατηγοί;
«Την καταστροφή του εχθρού; Ήδη τρεις φορές, το χτύπημα δεν είχε βρει τον στόχο του. Την κατοχή της Άγκυρας; Σαν να επρόκειτο η απώλειά της να κάμψει το τουρκικό ηθικό, το οποίο είχε επιβιώσει της απώλειας της Κωνσταντινούπολης;».
17 Αυγούστου 1921, στη Μάχη του Καλέ Γκρότο κρίθηκαν όλα. Η τουρκική εθνοσυνέλευση είχε καταψηφίσει τον Κεμάλ. Η δε άμυνά του εκρατείτο από μία κλωστή. Δύο τα μεσάνυχτα στο τηλέφωνο ο Φεβζί Πασάς ειδοποιεί τον Κεμάλ «Οι Έλληνες ετοιμάζονται να υποχωρήσουν» και ο Μεσίν, ο βιογράφος του Κεμάλ, γράφει «Εάν οι Έλληνες κρατούσαν μερικά λεπτά ακόμα, ο Κεμάλ θα διέτασσε απαγκίστρωση για να προλάβει την καταστροφή».
Μπορούσαν να κρατήσουν οι Έλληνες;
Στο Καλέ Γκρότο ο Πλαστήρας, ο θρυλικός Μαύρος καβαλάρης «καρά πιπέρ» για τους Τούρκους, με το θρυλικό 5/42 και ο Φράγκος με το 1/38. Όμως ολέθρια σφάλματα ανίκανων αξιωματικών που είχαν επανέλθει με τη φιλοβασιλική Κυβέρνηση, έχουν αποδεκατίσει τη στρατιά.
Ο Πλαστήρας ζητά την άδεια να επιτεθεί πλευρικά, ο Μέραρχος δεν επιτρέπει, ο Φράγκος αγωνιά. Ο Γονατάς ξυπνά τον πρίγκιπα Ανδρέα, όμως η διαταγή δεν αλλάζει. Αρκετά έχει δοξαστεί ο Βενιζελικός παλαίμαχος Πλαστήρας.
Ο Ανδρέας, πατέρας του Φίλιππου, σώθηκε από τα αγγλικά πολεμικά που τον άρπαξαν από την εκδίκηση της επανάστασης.
Η Μικρασία μπορούσε να κρατηθεί, δεν ήθελε ο Κωνσταντίνος και οι συνένοχοί του.
Ακόμη και ο πιστός του Κωνσταντίνου, στρατηγός Παπούλας, που διαδέχθηκε τον Παρασκευόπουλο, όταν βλέπει ότι οι εμπειροπόλεμοι αξιωματικοί αντικαθίστανται με απότακτους των Βαλκανικών Πολέμων και ότι οι αδειούχοι δεν επιστρέφουν, αλλά η Κυβέρνηση των Αθηνών παρατείνει υποχρεωτικά τις άδειές τους, δρα ως τίμιος πατριώτης και έρχεται σε επαφή με τους Βενιζελικούς αξιωματικούς που έχουν καταφύγει στην Κωνσταντινούπολη:
Πάγκαλος, Νίδερ, Ιωάννου, Κονδύλης, Ζέρβας, εμπειροπόλεμοι ήρωες, έτοιμοι να πολεμήσουν και πάλι. Το αναφέρει στην Αθήνα, αλλά η αξιότιμη Κυβέρνηση Γούναρη αξιώνει να παρουσιασθούν στην Αθήνα για να τους συλλάβει.
Ο Παπούλας παραιτείται και τον αντικαθιστά ο ημιπαράφρων Χατζανέστης, απόστρατος λοχαγός. Από ανίκανος λοχαγός, αρχιστράτηγος!
Σε απόσταση 600 χιλιομέτρων από το μέτωπο ήταν απασχολημένος με την πολυτελή επίπλωση του μικρού ανακτόρου που είχε επιτάξει στη Σμύρνη, ενώ ο Κεμάλ ήταν στην πρώτη γραμμή.
10 Απριλίου 1922. Ο διοικητικής της χαρτογραφικής υπηρεσίας, στρατηγός Αναγνωστόπουλος, σε διαταγή προς τον υποδιοικητή του στη Σμύρνη, συνταγματάρχη Πετρίδη, γράφει: «Η μή μέχρι σήμερα ενίσχυσης του προσωπικού υμών υπό της στρατιάς εμβάλλει ημάς εις σοβαράς ανησυχίας περί της τύχης της αποστολής μας, δι’ ην τόσης ευθύνην έχομεν έναντι του ελληνικού έθνους, Δυστυχώς, η εκκένωσις της Μικράς Ασίας φαίνεται επί του παρόντος αμετάκλητος».
Έτσι φαίνεται πρώτον ότι η εγκατάλειψη της Μικρασίας είχε αποφασισθεί πολύ πριν εκδηλωθεί η τουρκική επίθεση και δεύτερον ότι είχε αποφασισθεί να εγκαταλειφθούν στην τύχη τους οι Μικρασιάτες, διότι αν έφθαναν στην Ελλάδα θα καταψήφιζαν τον Κωνσταντίνο και γι’ αυτό αφέθηκαν στο έλεος τον κατακτητή.
Σεπτέμβριος 1922. Ο Τζορτζ Χόρτον, γενικός πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη μετά την καταστροφή, είναι στην Αθήνα και σε έκθεσή του για τα πάντα από τον τελευταίο Σουλτάνο, Αβδούλ Χαμίτ, Νεότουρκος, σφαγή Αρμενίων, Ελλήνων, αμελέ ταμπουρού, μεταξύ άλλων γράφει:
«Ένα μεγάλο πρόβλημα για την ελληνική Διοίκηση της Σμύρνης ήταν η ολέθρια και φαύλη πολιτική των Αθηνών. Οι Έλληνες πολιτικοί, για να διατηρήσουν το κόμμα τους στην εξουσία έστω και μία εβδομάδα, μπορούν να θυσιάσουν την πατρίδα τους ή και ανθρώπινες ζωές, προκειμένου να κρατηθούν στην Κυβέρνηση.
Η πολιτική ήττα του Βενιζέλου, αυτού του εξαίρετου συνηγόρου της Ελλάδας στην Ευρώπη και την Αμερική, και η επαναφορά του έκπτωτου βασιλιά ήταν η αρχή του τέλους. Ακόμα και τώρα, που αντιμετωπίζει την τραγωδία της Μικράς Ασίας, το βασιλικό κόμμα δεν επιτρέπει στους Βενιζελικούς ούτε τα χρήματα που συγκέντρωσαν από την Ευρώπη να προσφέρουν, ούτε να διοργανώσουν συσσίτια για τους πεινασμένους πρόσφυγες.
Επί μήνες, αποσύρονταν σιγά-σιγά όλοι οι Βενιζελικοί αξιωματικοί και αντικαθίσταντο από βασιλόφρονες απειροπόλεμους, στη συνέχεια, πολλοί εγκατέλειψαν τα στρατεύματά τους αφήνοντάς τα ακέφαλα.
Έγκυρες πηγές με διαβεβαίωσαν ότι ο ελληνικός στρατός θα μπορούσε ακόμα και την τελευταία στιγμή να αντισταθεί και να αντιστρέψει την κατάσταση, αφού οι δυνάμεις του Κεμάλ που έμπαιναν στη Σμύρνη ήταν ασήμαντες.
Δυστυχώς, όμως, διατάχθηκαν να υποχωρήσουν ακόμα και οι αξιωματικοί που εκδήλωσαν την επιθυμία να προβάλουν αντίσταση και υποστήριζαν ότι μπορούσαν να αμυνθούν αποτελεσματικά».
Κατακαημένο Αϊβαλί και παινεμένο Αϊδίνι – Χαροκαμένο Εσκί Σεχίρ, αρχοντοπούλα Σμύρνη
Έτσι, ο Κεμάλ είχε την ευκαιρία να μπει στη Σμύρνη ειρηνικά και να ντροπιάσει τους χριστιανούς, προσφέροντας προστασία σε όλους τους κατοίκους. Αντί γι’ αυτό, όμως, διέταξε γενική σφαγή και τότε άρχισαν οι λεηλασίες, το πλιάτσικο, οι βιασμοί και οι σφαγές.
Ευθύνες του Δυτικού Κόσμου
Στις Μεγάλες Δυνάμεις της Δύσης δόθηκε η ευκαιρία μετά από 500 χρόνια να επανορθώσουν για τα λάθη τους και την αδικία που έγινε τζαμί η Αγιά Σοφιά.
Όμως, τελικά, η σύγκρουση χριστιανών και Οθωμανών εξελίχθηκε σε ακήρυχτο πόλεμο μεταξύ των χριστιανικών δυνάμεων της Ευρώπης, γράφει ο Morley, Βρετανός διανοούμενος.
Οι Τούρκοι υπήρξαν σύμμαχοι των Γερμανών στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Τούρκοι προμήθευαν τους Γερμανούς με σιτάρι και τρόφιμα. Τα τρένα γεμάτα τρόφιμα από την Κωνσταντινούπολη έφθαναν στο Βερολίνο. Οι Γερμανοί παρέμεναν σταθεροί σύμμαχοι των Τούρκων. Από το 1913 Γερμανοί αξιωματικοί, με επικεφαλής τον Λίμαν Φον Σάντερς, αναδιοργανώνουν τον τουρκικό στρατό.
Τα αρχικά σχέδια των συμμάχων προέβλεπαν διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στη συνέχεια, ανάλογα με το πώς έβλεπε η κάθε συμμαχική δύναμη τα συμφέροντά της άλλαζε το σχέδιο. Είναι κοινό μυστικό ότι οι Τούρκοι έπαιρναν κατά καιρούς βοήθεια από τη μία ή την άλλη μεγάλη δύναμη και πολλές φορές απροκάλυπτα.
Ενώ αρχικά οι χριστιανοί της Ανατολής οπλίστηκαν κατά των εχθρών της Δύσης, στη συνέχεια εγκαταλείφθηκαν στην εκδικητική μανία των τελευταίων. Καμία δυτική δύναμη τελικά δεν ήθελε να χάσει την εύνοια των Τούρκων, όπως εξελισσόταν η κατάσταση με τον Κεμάλ. Ούτε και οι Αμερικανοί ξέφυγαν από τον ανταγωνισμό αυτόν. Είναι να μη θυμηθείς την Καρέζη στο Μεγάλο Τσίρκο:
“Χαμένη γη και προσφυγιά τα πόδια εδώ, αλλού η καρδιά. Κομμάτια μου ψάχνω να βρω να κάνω ρίζες να ξανασταθώ και να φωνάξω με φωνή που να ματώσουν οι ουρανοί. Όλοι μας σφάζανε μαζί Εγγλέζοι, Γάλλοι και Αμερικανοί».
Τα σχέδια της Ιταλίας
Η Ιταλία μπήκε στον πόλεμο για να πολεμήσει τον Γερμανικό Ηγεμονισμό, καθώς και να αποσπάσει τον έλεγχο της Αδριατικής από την Αυστρία. Στη συνθήκη του Λονδίνου -Απρίλιος 1915- έβαλε όρους σε περίπτωση διαμελισμού των γερμανικών αποικιών να έχει να λαμβάνει από κτήσεις στην Αφρική, ενώ σε περίπτωση συμμαχικής κατοχής οθωμανικών περιοχών στη Νότια Ανατολία.
Αργότερα, σε μυστική συμφωνία το 1916, Ρωσία, Αγγλία, Γαλλία, χωρίς την Ιταλία, ξανασυζήτησαν για τη μοιρασιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αντιληφθείς ο Sonnino της Ιταλίας απαίτησε σε νέα συμφωνία το 1917 στον Άγιο Ιωάννη της Μωριέννης νέα μοιρασιά.
Ρωσία: Κωνσταντινούπολη, Καύκασος, Αρμενία, μέρος Μαύρης Θάλασσας
Γαλλία: Συρία, Κιλικία
Αγγλία: Μεσοποταμία, Αραβία
Ιταλία: Νοτιοδυτική Ανατολία, Αϊδίνιο με τη Σμύρνη, Αττάλεια και ένα μέρος από το Βιλαέτι των Αδάνων.
Αυτή τη συμφωνία την ακύρωσαν προτού τελειώσει ο πόλεμος. Βρήκαν αιτία οι σύμμαχοι ότι έλειπε η υπογραφή της Ρωσίας.
Έτσι, την άνοιξη του 1919 ο Λόυντ Τζορτζ, επωφελούμενος από την απουσία του Ιταλού Orlando, παραβίασε τη συνθήκη του Αγίου Ιωάννη, κανονίζοντας η Σμύρνη και περίχωρα να αποδοθούν στην Ελλάδα. Αυτό έγινε με τη συναίνεση του Wilson. Έδωσε και ο Κλεμανσώ τη συγκατάθεσή του.
Κατά τη διάρκεια της ελληνικής κατοχής της Σμύρνης, οι Ιταλοί έκαναν προσπάθειες να κατασκευάσουν λιμάνι νότια της Σμύρνης, στην αρχαία Έφεσο και προσπαθούσαν να έχουν την εύνοια της Τουρκίας. Ακουγόταν ότι πολλές φορές οι Τούρκοι ανεφοδιάζονταν από πλοία ναυλωμένα από τους Ιταλούς.
Η Γαλλία και οι Κεμαλιστές
Οι Γάλλοι έτρεφαν μίσος για τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Επίσης, η υποψία ότι η Βρετανία άπλωνε χέρι στην περιοχή που οι ίδιοι οι Γάλλοι είχαν στρέψει την προσοχή τους, είχαν επενδύσει ιδιωτικά και κρατικά κεφάλαια και έκαναν προπαγάνδα με ένα δίκτυο καθολικών σχολείων. Ο επεκτατισμός άλλων δυνάμεων έθετε σε κίνδυνο αυτές τις επενδύσεις.
Διάλεξη του Passereau, διευθυντή του Γαλλικού Επιμελητηρίου Κωνσταντινουπόλεως στην Ηχώ της Γαλλίας, (εφημερίδας στη Σμύρνη):
«Η Γαλλία ασκεί θετική επιρροή από άκρη σ’ άκρη στην Ανατολή: Κωνσταντινούπολη, Ιερουσαλήμ, Βηρυτό, Συρία, Λίβανο. Παντού υπάρχουν δικά μας σχολεία, νοσοκομεία, γηροκομεία, ορφανοτροφεία.
Γάλλοι δάσκαλοι μαθαίνουν στα Τουρκόπουλα τη γλώσσα και την ιστορία μας.
Το μέρισμα της Γαλλίας στο δημόσιο χρέος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι 250 δισεκατομμύρια φράγκα, το 60,31% του συνολικού χρέους. Το υπόλοιπο είναι γερμανικό και αγγλικό.
Ιδιωτικές επιχειρήσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έχουν επενδύσει 1.100.000.000 φράγκα. Οι Γάλλοι στον βιομηχανικό και τραπεζικό τομέα της Αυτοκρατορίας έχουν το 53,5%. Εργοστάσια, τράπεζες, σιδηρόδρομοι, λιμάνια. Το μονοπώλιο των καπνών ανήκει στους Γάλλους».
Ο Γάλλος συγγραφέας Michel Pairrates, στο βιβλίο «Ο Κεμαλισμός και οι Σύμμαχοι 1922», εκθειάζει τους Τούρκους και τον Κεμάλ σε συζητήσεις με τον διοικητή των αξιωματικών στην Κωνσταντινούπολη. Έλεγε ο διοικητής: «Πρέπει να είμαστε απόλυτα τουρκόφιλοι, προσωπικά λατρεύω τους μουσουλμάνους. Απεχθάνομαι τους μη ισλαμιστές.
Εμείς εδώ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία αναχαιτίζουμε τον ρωσικό και βρετανικό ιμπεριαλισμό.
Όλοι εμείς οι Γάλλοι αξιωματικοί πίνουμε νερό στο όνομα του Κεμάλ, μισούμε τους Βρετανούς και τους Έλληνες».
Ο καθηγητής Davis στο έργο του «Επίτομη ιστορία της Εγγύς Ανατολής» αναφέρει:
«Τον Αύγουστο του 1922 με γαλλικά πολεμοφόδια και Γάλλους συμβούλους. Οι ισλαμιστές επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στον ελληνικό στρατό».
Γάλλοι και Ιταλοί ποτέ δεν άφησαν το ελληνικό ναυτικό να κάνει έρευνα στα πλοία τους παραβιάζοντας τις συνθήκες ουδετερότητας: Κάλυπταν τα πλοία επειδή μετέφεραν όπλα στον Κεμάλ με τη συναίνεση των Κυβερνήσεών τους.
Κι αργότερα, οι Γάλλοι πλοίαρχοι παρακολουθούσαν αμέτοχοι στο λιμάνι της Σμύρνης την καταστροφή, τη σφαγή των χριστιανών.
Ο ναύαρχος ενός πολεμικού πλοίου καλεσμένος σε δείπνο έφθασε με καθυστέρηση και ανέφερε με απάθεια ότι έφταιγε το πτώμα μιας γυναίκας «που δεν έλεγε να ξεκολλήσει απ’ την προπέλα του ταχυπλόου».
Ο λαμπρός συγγραφέας Gibbons γράφει «Οι Βρετανοί έβλεπαν την Ελλάδα σαν προτεκτοράτο τους. Όμως, τα σχέδιά τους ναυάγησαν, όταν έπεσε ο Βενιζέλος.
Από τις Σταυροφορίες και μετά, η Εγγύς Ανατολή ανήκει πολιτιστικά στη Γαλλία. Θέλουν να κυριαρχήσουν από τη Θεσσαλονίκη μέχρι τη Βηρυτό να μην αφήσουν τους Βρετανούς να γίνουν αφεντικά στον Βόσπορο.
Οι Άγγλοι έχουν πάρει το Γιβραλτάρ, το Πορτ Σάιδ, τη Μάλτα και την Κύπρο. Αν έπαιρναν και την Κωνσταντινούπολη, θα αποκτούσαν μονοπώλιο Μεσόγειο – Μαύρη Θάλασσα. Βοηθούμενοι οι Γάλλοι και από τον γαλλικό Τύπο, χρηματοδότησαν και εξόπλισαν τον Κεμάλ.
Στη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου, η Γερμανία κρίθηκε υπεύθυνη από τους Συμμάχους για τις σφαγές και την εξόντωση των Αρμενίων, καθ’ ότι είχε τη δυνατότητα να ασκήσει επιρροή στη σύμμαχό της, Τουρκία, και να σταματήσει η εξόντωση ενός ολόκληρου λαού.
Με το ίδιο σκεπτικό είναι υπεύθυνη η Γαλλία για τις σφαγές Αρμενίων και Ελλήνων στη διάρκεια του 1920-1922. Υπήρξαν Γάλλοι διπλωμάτες που διαπραγματεύτηκαν με τον Κεμάλ στην Άγκυρα και που συνήργησαν με την ανοχή τους στις σφαγές».
Στις 20 Οκτωβρίου 1921 ο Φρανκλέν Μπουιγιόν υπέγραψε ξεχωριστή συνθήκη με τους Τούρκους εν ονόματι της Γαλλικής Δημοκρατίας. Όταν έγινε η Καταστροφή της Σμύρνης, ο Μπουιγιόν προτού καλά-καλά σβήσει η φωτιά, έτρεξε ενθουσιασμένος προς τον Κεμάλ. Τον άρπαξε αγκαλιά και τον φίλησε καταχαρούμενος. Αυτό το φιλί του Μπουιγιόν έμεινε στην ιστορία.
Οι ευθύνες της Βρετανίας
Είναι γεγονός ότι η Βρετανία ούτε εξόπλισε τους Τούρκους, ούτε συμπαραστάθηκε προς τον Κεμάλ. Στάθηκε αδιάφορη και αυτό την καθιστά συνυπεύθυνη στην Καταστροφή της Μικρασίας, διότι, ενώ με τη δική της πρωτοβουλία έγινε η απόβαση στη Σμύρνη και τα δικά της συμφέροντα εξυπηρετούνταν, δεν προσέφερε ουσιαστική βοήθεια.
Στην αρχή ενθάρρυνε και στη συνέχεια πήρε στον λαιμό της την Ελλάδα η συγκυρία της εσωτερικής πολιτικής της Αγγλίας, αφού ο Λόυντ Τζορτζ ήταν φιλέλληνας, οι αντιπολιτευόμενοι, όμως, πολιτικοί ήταν τουρκόφιλοι. Έτσι αυτό λειτούργησε αρνητικά.
Οι ευθύνες των ΗΠΑ
Κατά τον χρόνο της Καταστροφής, υπήρχαν πολλοί τουρκόφιλοι δημοσιογράφοι που ασκούσαν προπαγάνδα υπέρ των Τούρκων, όπως ο Chester, που στα έντυπά τους δημοσιεύονταν ενθουσιώδη άρθρα υπέρ του Κεμάλ.
Οι δε Τούρκοι με τις ελληνικές και αρμενικές περιουσίες που είχαν βάλει στο χέρι, χρηματοδοτούσαν την προπαγάνδα. Οι Τούρκοι της Κωνσταντινούπολης με την αδρότητά τους, τη φιλοξενία και τις δεξιώσεις είχαν «σκλαβώσει» τους ξένους διπλωμάτες.
Ο Χόρτον γράφει ότι επιστρατεύτηκαν ακόμα και οι μορφωμένες χανούμισσες. Χαριτωμένες, διαθέτουν ένα όπλο παραπάνω, η φύση τις έχει προικίσει με μια ερωτική γοητεία. Αν τραβήξουν το πέπλο που καλύπτει τα πανέμορφα πρόσωπά τους, θα πείσουν ολόκληρη τη διπλωματική αποστολή ότι αυτοί που έκαψαν τη Σμύρνη ήταν Έλληνες.
Ο Χόρτον συνεχίζει: «Ο διοικητής μας στην Κωνσταντινούπολη, ναύαρχος Mark L. Bristol, είχε χαρισματική προσωπικότητα. Τίμιος, θαρραλέος, γενναιόδωρος, ειλικρινής. Επίσης οι αξιωματικοί του ναυτικού μας που ήρθαν στην Σμύρνη, έξυπνοι, με καλούς τρόπους, τα πήγαν καλά, και σε κάποιες περιπτώσεις βοήθησαν και τους πρόσφυγες.
Εγώ προσωπικά δεν είχα αντιληφθεί στην αρχή τα φιλικά τους αισθήματα προς τους Τούρκους. Ήμουν σε ένα αντιτορπιλικό στο λιμάνι. Οι σφαγές είχαν αρχίσει.
Μπήκε φουριόζος ένας πολεμικός ανταποκριτής. Δακτυλογραφούσε την ανταπόκρισή του, περιγράφοντας τα γεγονότα με τις ωμότητες των Τούρκων. Την ξαναδιάβασε και είπε: «Δεν μπορώ να στείλω αυτό το πράμα. Θα μπλέξω, πρέπει να γράψω για ωμότητες των Ελλήνων».
Οι Αμερικανοί έγιναν γνωστοί σαν τουρκόφιλοι και σαν συνέταιροι των Τούρκων. Εξαργύρωσαν την φιλία τους με την άδεια να υλοποιήσουν μακρόπνοα σχέδια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ο αιδεσιμότατος Χάρλοου, σε άρθρο του στο Outlook της 25ης Οκτωβρίου 1922, μνημονεύει τη συζήτηση που είχε με τον Ρούζβελτ. «Είχα επιστρέψει μόλις από την Μικρασία. Με ρώτησε πολλά πράγματα. Όση ώρα του απαντούσα κουνούσε το κεφάλι του ψελλίζοντας φοβερό, φοβερό, φοβερό». Στο τέλος τα χαρακτηριστικά του συσπάστηκαν από την ένταση.
«Κυριε Χάρλοου», μου είπε, «μόνο για ένα πράγμα μετάνιωσα τόσο πολύ στη σταδιοδρομία μου. Για το γεγονός ότι την ώρα που σφαγιάζονταν οι άμαχοι στα Άδανα, η Κυβέρνησή μου δεν πήρε μέτρα για την προστασία του πολιτισμού».
Συνεχίζει ο αιδεσιμότατος Χάρλοου. «Διάβασα ένα γράμμα δικού μας παιδιού. Τη στιγμή που οι βάρβαροι Τούρκοι στρατιώτες άρπαζαν όμορφα κορίτσια και τα έσερναν βίαια από τις μανάδες τους, εκείνο που τώρα με βασανίζει περισσότερο είναι το γεγονός ότι έπρεπε να μένω αμέτοχος σε όλα αυτά, επειδή τέτοιες εντολές είχα από την Κυβέρνησή μας».
Ο Χάρλοου παραθέτει πολλά άρθρα του αμερικανικού και βρετανικού Τύπου με το εξής συμπέρασμα:
«Η Λωζάνη ήταν ακριβώς το αντίθετο απ’ ό,τι όφειλε να είναι. Όλα τα ανθρωπιστικά ζητήματα θυσιάστηκαν σε σκοπιμότητες. Αντικείμενο όλων των διαπραγματεύσεων ήταν η Μοσούλη και το δικαίωμα για μια θέση στα πετρέλαια».
Ο Γιάννης Μπρίμης είναι συνταξιούχος Αγροτικής Τράπεζας