Το παρόν άρθρο είναι αφιερωμένο στη μνήμη του αγαπητού φίλου δημοσιογράφου και ερευνητή Νίκου Ψιλάκη, που μου έδωσε τον προβληματισμό να ασχοληθώ. Σε ένα από τα πιο υποβλητικά κεφάλαια του βιβλίου του, «Κρητική Μυθολογία», με τίτλο: «Η μεγαλύτερη νύχτα στον κόσμο», ο Ψιλάκης διέσωσε τον πανάρχαιο μύθο του Απόλλωνα και της Ακακαλλίδας, περιγράφοντας πώς ο Θεός του Φωτός «ξεχάστηκε» στην αγκαλιά της μινωικής νύμφης, προκαλώντας μια παράδοξη επιβράδυνση του χρόνου.
Η ιστορική και μυθολογική αναφορά που περιγράφει την ένωση του Απόλλωνα με την Ακακαλλίδα (ή Ακάλλη) στην Τάρρα της Κρήτης, οδήγησε στην «παράταση της νύχτας». Η Ακακαλλίδα μυθολογικά λειτουργεί ευρύτερα από τον ρόλο μιας βασιλοπούλας.
Είναι μητέρα επώνυμων ηρώων, ιδρυτών πόλεων και γενάρχης παραδόσεων που εκτείνονται από την Κρήτη ως το Αιγαίο, τη Μικρά Ασία και τη Λιβύη, προσφέροντας το κατάλληλο γενεαλογικό σχήμα για να συνδεθούν οι τόποι αυτοί με τη μινωική μήτρα.
Σήμερα, η Αρχαιοαστρονομία έρχεται να δικαιώσει την ενόραση του Νίκου Ψιλάκη. Η έρευνά μας αποδεικνύει ότι πίσω από τον ποιητικό αυτό μύθο κρύβεται ένα πραγματικό φαινόμενο έκλειψης Ηλίου. Έτσι, αυτό το ουράνιο φαινόμενο εξηγεί απόλυτα τη θεολογική λογική των Μινωιτών.
Σύμφωνα με τον Παυσανία στα «Φωκικά» (10.16.5), ο Απόλλων, καταδιωκόμενος και μιαρός μετά τον φόνο του ερπετού Πύθωνα στους Δελφούς, κατέφυγε στην Κρήτη. Έφτασε στην αρχαία Τάρρα (στην έξοδο του Φαραγγιού της Σαμαριάς), προκειμένου να υποβληθεί σε τελετουργικό εξαγνισμό στο σπίτι του φημισμένου Μινωίτη ιερέα Καρμάνωρα.
Ο καθαρμός του Φωτός επιτυγχάνεται μέσα από το σκοτάδι: ο Ήλιος ανατέλλει, «μαυρίζει» (καθαίρεται) από τη Σελήνη και στη συνέχεια αναδύεται ξανά πεντακάθαρος και λαμπρός στον ορίζοντα. Αυτή η πρόσκαιρη επιστροφή στο απόλυτο σκοτάδι την ώρα που έπρεπε να ξημερώσει, βιώθηκε από τους Μινωίτες ως μια τεχνητή «παράταση του χρόνου» – η νύχτα μεγάλωσε, η αυγή καθυστέρησε να «ξυπνήσει».
Εκεί, ο Θεός του Φωτός συνάντησε πιθανόν την Ακακαλλίδα. Από την ιερή τους συνεύρεση γεννήθηκαν δίδυμα παιδιά, ο Φίλανδρος και ο Φυλακίδης. Όπως αναφέρει ο Παυσανίας, τα βρέφη αυτά εγκαταλείφθηκαν στο βουνό, ανατράφηκαν από μια αίγα και αργότερα έγιναν οι μεγάλοι ηγέτες και οικιστές της σπουδαίας πόλης Ελύρου στη νοτιοδυτική Κρήτη.
Αρχαιοαστρονομική έρευνα της έκλειψης Ηλίου στην Τάρρα
Η επιβεβαίωση του αποσπάσματος του Ν. Ψιλάκη όπως «ὅθεν καὶ λήθην ἐποιεῖτο τῆς ἡλιακῆς πορείας, οὐκ ἐγείρων τὴν ἑωθινήν, ἀλλὰ τῇ παρθένῳ συνὼν ἐν τῷ τοῦ Καρμάνορος οἴκῳ» είναι πλέον ισχυρή για την αστρονομική απόδειξη. Δείχνουν ότι, ενώ η ώρα ήταν πρωινή, το φαινόμενο (η έκλειψη) που θα προσδιορίσουμε, εμπόδισε την εμφάνιση του φωτός.
Το αστρονομικό «κλειδί» στην Τάρρα, για την «πιο μεγάλη νύχτα» ή στο ότι ο Θεός του Φωτός «δεν ξημέρωσε στην ώρα του» αποτελεί κλασικό μυθολογικό κώδικα για μια μεγάλη έκλειψη Ηλίου που συνέβη κατά την ανατολή (ξημερώματα), καθώς το σκοτάδι επανέρχεται αμέσως μετά την πρώτη αχτίδα φωτός, που εξετάζουμε αν και πότε έγινε στην Τάρρα (πλησίον Αγ. Ρουμέλης), όπου ήταν μετέπειτα το θρησκευτικό κέντρο του Ταρραίου Απόλλωνα, στο Ιερό του Καρμάνωρα είναι εξαιρετικά σημαντική, καθώς μπορεί να αποτελέσει πιθανόν το «απόλυτο χρονολογικό σημείο» για τη μινωική ιστορία, τοποθετώντας τον Μίνωα Β΄ και τη γενιά της Ακακαλλίδας σε μια πιθανή χρονική περίοδο.
Αυτή η μυθολογική αναφορά στην «επιμήκυνση της νύχτας», λόγω του έρωτα του Απόλλωνα για την Ακακαλλίδα (κόρη του Μίνωα Β΄) αποτελεί ένα κλασικό «κωδικοποιημένο» μήνυμα της αρχαιότητας για ένα σπάνιο αστρονομικό γεγονός, το οποίο εμφανίζεται πέντε φορές κατά τη 2η χιλιετία π.Χ..
Η επικρατέστερη αρχαιοαστρονομική ταύτιση
Στο πλαίσιο της έρευνάς μας για τη μινωική χρονολόγηση, η «μεγαλύτερη νύχτα που γνώρισε ο κόσμος» μπορεί να ερμηνευτεί πιθανόν με έκλειψη Ηλίου (το «πάγωμα» του χρόνου), αυτό γίνεται όταν ο ήλιος «ξεχνά» να ανατείλει ή σκοτεινιάζει αμέσως μετά την ανατολή. Η μυθολογία το αποδίδει σε θεϊκή παρέμβαση.
Έτσι, πρέπει να αναζητήσουμε μια μεγάλη έκλειψη Ηλίου ορατή από την Κρήτη, η οποία συνέβη τις πρωινές ώρες, δίνοντας την αίσθηση ότι η νύχτα παρατάθηκε.
Μελετώντας τις επίσημες αστρονομικές βάσεις δεδομένων της NASA και χρησιμοποιώντας το εξειδικευμένο πρόγραμμα Stellarium για την περίοδο από το 2000 έως το 1200 π.Χ., οδηγηθήκαμε στον εντοπισμό των δύο ιστορικών εκλείψεων από τις πέντε που είναι ορατές από την περιοχή της Τάρρας (γ.π. 23.970017, γ.μ. 35.236215) κατά το ξημέρωμα.
Αυτά τα αστρονομικά φαινόμενα ηλιακών εκλείψεων αποτελούν τις πιθανές γενεσιουργούς αιτίες που θεμελίωσαν τον μύθο του «εξαγνισμού του φωτός μέσω του σκότους», με την αυγή να καθυστερεί τεχνητά λόγω της συσκότισης. Συνοπτικά, παραθέτω τις εκλείψεις, ξεχωρίζοντας δύο, παραθέτοντας και σχετικές εικόνες που είναι οι εξής:
- Η ολική έκλειψη της 14ης Φεβρουαρίου 1649 π.Χ.: Με την ανατολή του Ηλίου στην Τάρρα, στις 07:30 π.μ., το φαινόμενο ξεκινά στις 08:10 π.μ.. Στις 08:50 π.μ., η κάλυψη του Ηλίου φτάνει το 50%, ενώ το μάξιμουμ της ολικής έκλειψης (100%) επιτυγχάνεται στις 09:20 π.μ. (Eικ.1c).
- Η ολική έκλειψη της 31ης Ιουλίου 1583 π.Χ.: Ο Ήλιος ανατέλλει στις 05:18 π.μ. και η έναρξη της έκλειψης καταγράφεται στις 06:00 π.μ.. Στις 06:30 π.μ., έχουμε κάλυψη του ηλιακού δίσκου κατά 50%, οδηγώντας στην απόλυτη ολική συσκότιση (100%) στις 06:53 π.μ..
- Η ολική έκλειψη της 11ης Σεπτεμβρίου 1557 π.Χ.: Μετά την ανατολή του Ηλίου στις 05:54 π.μ., η κάλυψη φτάνει το 50% στις 08:42 π.μ., με την ολική φάση (100%) να κορυφώνεται στις 09:10 π.μ. και το φαινόμενο να ολοκληρώνεται στις 10:00 π.μ..
- Η έκλειψη της 23ης Αυγούστου 1463 π.Χ.: Μια δακτυλιοειδής/μερική έκλειψη με μέγεθος 96,8% και εντυπωσιακή συσκότιση 85,66%. Η ανατολή του ήλιου στον ορίζοντα της Τάρρας ήταν στις 5:35 π.μ.. Το φαινόμενο της έκλειψης ξεκίνησε ως δακτυλιοειδές στις 7:00 και έφτασε στη μέγιστη κάλυψη στις 08:10 π.μ. (σύμφωνα με τους αστρονομικούς υπολογισμούς της τροχιάς), με το τέλος της δακτυλιοειδούς φάσης στις 09:20 π.μ. και τη λήξη της μερικής έκλειψης στις 09:53 π.μ.. Η έκλειψη αυτή, αν και υλοποιείται στο μέγιστο ως δακτυλιοειδής στις 8:10 (Εικ.1c), με ανατολή Ηλίου στην περιοχή 5:35, δεν είναι απόλυτα αποδεκτή γιατί υπήρχε ένα χρονικό διάστημα 1:30 ώρας που ο Ήλιος εμφανίστηκε στον ουρανό. Η μόνη περίπτωση που θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή αυτή η έκλειψη θα ήταν αν το σημείο της παρατήρησης και ο οίκος του Καρμάνωρα ήταν στο χωρίο της Σαμαριάς πριν τις Σιδερόπορτες, όπου το ύψος των Λευκών Ορέων καθυστερούν το ξημέρωμα.
- Η ηλιακή έκλειψη της 3ης Μαΐου 1374 π.Χ. (εκδοχή παραλίας Αγίας Ρουμέλης): Με είσοδο του Ηλίου στον ορίζοντα στις 5:40 π.μ. (Εικ. 2a,b,c), η έκλειψη ξεκινά καθώς μπαίνει στον ορίζοντα με ποσοστό συσκότισης 99,85% και στις 06:00 π.μ. έχει ξεδιαλύνει το μισό (1/2) του ηλιακού δίσκου Εικ. (2d). Πρόκειται για ένα αστρονομικό φαινόμενο στην ακτή της Τάρρας, καθώς ο Ήλιος, πριν ανατείλει, αρχίζει να «σβήνει» σχεδόν ολοκληρωτικά (Εικ. 2c) και σταδιακά εμφανίζεται σε φως, μέχρι τις 6:00 που έχουμε κάλυψη 50% (Εικ. 2d) και στις 7:00 έχει ολοκληρωθεί το φαινόμενο.
Η διαχρονική εξέλιξη του μύθου
Η έρευνά μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο μύθος λειτούργησε σε δύο διαδοχικά ιστορικά επίπεδα, ακολουθώντας την ύπαρξη περισσότερων της μίας μορφών με το όνομα «Ακακαλλίς». Η ολική έκλειψη (100%) της 14ης Φεβρουαρίου 1649 π.Χ. προκρίνεται ως η πρωταρχική «μήτρα» του μύθου.
Συνδεδεμένη με την πρώτη μεγάλη μινωική εξάπλωση (περίοδος των Νέων Ανακτόρων), η έκλειψη αυτή αποτύπωσε τον αρχέγονο καθαρμό του Απόλλωνος στην Τάρρα, όταν η Ακακαλλίς λατρευόταν ακόμη ως προγενέστερη χθόνια νύμφη της βλάστησης.
Μεταγενέστερα, η ολική έκλειψη της 3ης Μαΐου 1374 π.Χ. (99,85% συσκότιση κατά την αυγή) ήρθε να ανανεώσει το ουράνιο αυτό φαινόμενο. Αυτή η δεύτερη φάση ταυτίστηκε πλέον με την Ακακαλλίδα ως βασιλοπούλα του οίκου του Μίνωα Β΄, προσφέροντας το γενεαλογικό σχήμα για το νέο αποικιακό δίκτυο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.
Η επιλογή αυτή σχετίζεται και αρχαιολογικά από τα ευρήματα των Δελφών, οι οποίοι κατοικήθηκαν στη μυκηναϊκή περίοδο γύρω στο 1400 π.Χ.. Η εύρεση πήλινων ειδωλίων όρθιων γυναικείων μορφών που ταυτίζονται με τη θεά Γη (στον χώρο μεταξύ του ναού, της λέσχης των Κνιδίων, της Κασταλίας και της Προναίας), συμπίπτει με την αστρονομική έκλειψη του 1374 π.Χ..
Ο «φόνος του Πύθωνα» και ο μετέπειτα «εξαγνισμός» του Απόλλωνος στην Κρήτη κωδικοποιούν τη στιγμή που ο ηλιακός θεός υποτάσσεται στο χθόνιο σκότος της θεάς Γη (τη Σελήνη) κατά την αυγή, για να αναδυθεί ξανά λαμπρός, ενώνοντας τους δύο κορυφαίους λατρευτικούς τόπους.
Η μινωική εξάπλωση: Ένα δίκτυο των πόλεων Τάρρας και Αστερουσίας
Αυτή η αστρονομική και θρησκευτική γνώση δεν παρέμεινε τοπική, αλλά ταξίδεψε πιθανά στα πέρατα του κόσμου μέσω μιας μεγάλης σε κλίμακα μινωικής ναυτικής κυριαρχίας.
Όπως διασώζει ο Ηρωδιανός, η Τάρρα της Κρήτης, όπου τιμάται ο Ταρραῖος ᾿Απόλλων (και από την οποία καταγόταν ο Λούκιος με τα συγγράμματά του), ίδρυσε σπουδαίες αποικίες στην Ανατολή: μία στη Λυδία της Μικράς Ασίας (που κατά τον Ηρόδοτο έχει γενάρχη τον Άτυ, γιο του Μάνη/Μίνωα) και μία παρά τον Καύκασο, ως «Κρητῶν ἄποικος».
Η μινωική αυτή εξάπλωση προς τη Μαύρη Θάλασσα και την ευρύτερη περιοχή του Καυκάσου (τον πλουσιότερο δρόμο μετάλλων της αρχαιότητας), επιβεβαιώνεται πλήρως από τον γεωγράφο Στέφανο τον Βυζάντιο στα «Εθνικά» του.
Ο Στέφανος αναφέρει ρητά: «᾿Αστερουσία, ὄρος Κρῆτης πρὸς τὸ νότιον μέρος, ἀποβλέπον εἰς θάλασσαν, ἀφ’ οὗ καὶ πόλις περὶ τὸν Καύκασον Σινδικὴ ᾿Αστερουσία κέκληται, Κρητῶν ἀποικίας ἐκεῖ σταλείσης. Οἱ οἰκήτορες ᾿Αστερουσιανοί καὶ ᾿Αστερουσιεῖς καὶ ᾿Αστερούσιοι».
Αυτό το πλέγμα εξηγεί γιατί ο Μίνωας Β΄ παντρεύτηκε την Πασιφάη (3η ξαδέλφη του), η οποία είχε καταγωγή από την Αστερουσία-Κολχίδα του Καυκάσου.
Η ύπαρξη κρητικής Ιερογλυφικής Γραφής στη σημερινή νήσο Σοκότρα στον Ινδικό Ωκεανό κρύβεται στην περιγραφή του Διοδώρου Σικελιώτη για την Παγχαία Νήσο. Εκεί, οι Μινωίτες (Παγχαίοι, Ωκεανίτες και Δῴοι) είχαν ιδρύσει μια πανίσχυρη αποικία με τις πόλεις Δῴαν και Αστερουσία.
Η ωκεάνια εξάπλωση διαφαίνεται ιστορικά μέσα από τα «Διονυσιακά» του Νόννου. Όπου αποκαλύπτεται, ο βασιλιάς της Κρήτης Αστέριος (πατέρας του Μίνωα Α΄) συμμετείχε στην επική εκστρατεία του Διονύσου προς τις Ινδίες και, κατά την επιστροφή του, ίδρυσε την εκεί Αστερουσία.
Το κίνητρο αυτής της παράτολμης αποικίας ήταν ο έλεγχος των σπάνιων μετάλλων και αρωματικών φυτών (σμύρνα και λιβανωτό).
Όμως, το δίκτυο της Τάρρας δεν σταματά μόνο στην Ανατολή, αλλά εκτείνεται πιθανά και προς τη Δύση, όπως διασώζει ο Στέφανος ο Βυζάντιος, καταγράφοντας την «αλυσίδα» των δυτικών μινωικών σταθμών.
Αναφέρει την Ταρρακῖνα (ή Ταρραχίνη) στην Ιταλία -όπου οι μάντεις ασκούσαν την τέχνη τους, την Ταρράκωνα στην Ιβηρική Χερσόνησο (τη σημερινή Ταραγόνα της Ισπανίας) και, τέλος, το Ταρσήιον (την αρχαία Ταρτησσό), ακριβώς δίπλα στις Ηράκλειες Στήλες (Γιβραλτάρ), το έσχατο δυτικό όριο για τη μεταφορά του πολύτιμου κασσιτέρου.
Τελικά, φαίνεται ότι οι Μινωίτες θαλασσοκράτορες μετέφεραν μαζί τους τη λατρεία του Ταρραίου Απόλλωνα, τα μυστήρια του καθαρμού, τον τονικό κανόνα της γλώσσας τους και τις αστρονομικές τους παρατηρήσεις, δημιουργώντας ένα παγκόσμιο δίκτυο γνώσης από την Κριμαία και τον Καύκασο, μέχρι το Γιβραλτάρ και τα τροπικά νερά του Ινδικού Ωκεανού.
Ολοκληρώνοντας αυτό το αφιέρωμα, θέλω να αναφερθώ στον αείμνηστο φίλο Νίκο Ψιλάκη, ο οποίος μου έλεγε ότι οι κρητικοί μύθοι δεν είναι παραμύθια, αλλά κώδικες βαθιάς γνώσης.
Η αρχαιοαστρονομική αυτή ταύτιση των μινωικών εκλείψεων στην αυγή της Τάρρας και η ανάδειξη της παγκόσμιας ωκεάνιας εμβέλειάς της αποτελεί πολύτιμο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η Κρήτη συνδύασε τον μύθο της Ακακαλλίδας (βλαστική λατρεία), με θεϊκούς έρωτες, μύθους έκθεσης παιδιών και μνήμες εξάπλωσης δημιουργίας κρητικών αποικιών.
Η μεγάλη νύχτα είναι πιθανόν μια ποιητική συμπύκνωση αυτής της δύναμης: μια νύχτα όπου ο κόσμος σιωπά για να γεννηθεί εκ νέου. Αυτή η άποψη μας εκφράζει τη μινωική αντίληψη του φαινομένου των ηλιακών εκλείψεων ως καλό γεγονός ανανέωσης και καθαρμού του Φωτός, σε σχέση με τη δυσοίωνη αντίληψη που είχε στην ιστορική περίοδο.
Ο δρ Μηνάς Τσικριτσής είναι ερευνητής Αιγαιακών Γραφών & Αρχαιοαστρ