Για το εθνικής σημασίας δημογραφικό πρόβλημα στην Ελλάδα έχουν γραφτεί αμέτρητες γραμμές και -όπως είναι ευνόητο και αναμενόμενο- θα γράφονται ολοένα και περισσότερα με την πάροδο του χρόνου. Αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες εθνικές προκλήσεις, με δεδομένο το γεγονός ότι ο πληθυσμός της χώρας συρρικνώνεται ραγδαία χωρίς να παρατηρούνται κάποια έστω μικρά ελπιδοφόρα στοιχεία ανάκαμψης του δραματικού φαινομένου. Στις βασικές αιτίες του προβλήματος θα μπορούσαμε να προσθέσουμε τη μαζική φυγή νέων στο εξωτερικό (brain drain), το υψηλό κόστος στέγασης, τη χαμηλή γονιμότητα, και φυσικά τη γήρανση του πληθυσμού. Όμως οι συνέπειες της πληθυσμιακής κατρακύλας πλήττουν, μεταξύ των πολλών άλλων, άμεσα την αγορά εργασίας και τη βιωσιμότητα του παραπαίοντος ασφαλιστικού συστήματος.
Ειδικότερα την τελευταία δεκαετία, ο πληθυσμός της χώρας έχει μειωθεί σημαντικά, κι αυτή η δημογραφική κατάρρευση επιφέρει αλυσιδωτές επιπτώσεις στην οικονομία και την κοινωνική συνοχή. Η αναλογία των ατόμων τρίτης ηλικίας με τη γήρανση του πληθυσμού, αυξάνεται δραματικά σε σχέση με τα άτομα παραγωγικής ηλικίας. Το πρόβλημα εντοπίζεται εντονότερα σε ακριτικές περιοχές, όπως για παράδειγμα, στη Μακεδονία, Θράκη και στα νησιά του Βορείου Αιγαίου. Ο συνδυασμός της χαμηλής γονιμότητας με την οικονομική αβεβαιότητα και το υψηλό κόστος στέγασης είναι παράγοντες που αποτρέπουν τα νέα ζευγάρια από τη δημιουργία οικογένειας. Ωστόσο, η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού επιβαρύνει, όπως τονίσαμε, το ασφαλιστικό σύστημα με την αύξηση των συνταξιούχων, απαιτώντας προσαρμογές στην εθνική οικονομία.
Η ανάσχεση του δημογραφικού απαιτεί πολυεπίπεδες κυβερνητικές δράσεις, όπως κάποια οικονομικά κίνητρα στα οποία θα περιλαμβάνονται παροχές για τη στήριξη της μητρότητας και την ενίσχυση των οικογενειών, καθώς και εφαρμογή πολιτικών για προσιτή στέγαση, που θα διευκολύνουν τους νέους στη δημιουργία νοικοκυριού. Άλλωστε είναι γνωστή η σχετική δήλωση του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννη Στουρνάρα, ότι η ακριβή στέγη στην Ελλάδα επιτείνει το δημογραφικό πρόβλημα. Είναι συχνό το φαινόμενο στην ελληνική κοινωνία ότι σημαντικός αριθμός νέων παραμένουν στην κατοικία των γονέων τους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από ό,τι θα επιθυμούσαν, ενώ πολλοί είναι εκείνοι που αναβάλλουν ή επανεξετάζουν την απόφαση δημιουργίας οικογένειας, έχοντας κατά νου κυρίως την επαγγελματική τους ανέλιξη. Μια εξαιρετικής σημασίας πρόταση είναι να δοθούν σοβαρά κίνητρα για αποκέντρωση και δημιουργία νέων θέσεων εργασίας μακρυά από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Η σημερινή Κυβέρνηση πήρε μερικές πρωτοβουλίες για τη μερική άμβλυνση του επίμαχου στεγαστικού προβλήματος, αλλά ως γνωστόν οι πολιτικές αυτές απαιτούν χρόνο για να αποδώσουν καρπούς, τη στιγμή που ίσως οι πιέσεις ανεύρεσης στέγης είναι πιθανό να συνεχιστούν, όπως δείχνει η πραγματικότητα.
Όσο κι αν ακούγεται τετριμμένο, ένας σημαντικός παράγοντας που μπορεί να επέμβει στην οικογενειακή πολιτική οφείλει να στοχεύει με διάφορους τρόπους στην ενίσχυση του οικογενειακού εισοδήματος των νέων. Παράλληλα με αυτό, βαίνει και το υψηλό κόστος φροντίδας, ανατροφής και εκπαίδευσης των παιδιών, στα διάφορα στάδιά τους, όπως και η κατάργηση των πολιτικών που κάνουν διακρίσεις ανάμεσα στα δύο φύλα, καθώς και η γενναία αναπροσαρμογή κάποιων επιδομάτων. Παρά τα ανακοινωθέντα μέχρι σήμερα μέτρα, η αποκαλούμενη οικογενειακή πολιτική στην Ελλάδα είναι ακόμα προβληματική στα επιμέρους ζητήματα, όπως άδειες, επιδόματα και μειωμένα ωράρια εργασίας. Στο Δημόσιο ευτυχώς κάποια πράγματα είναι κάπως διαφορετικά και καλύτερα. Μια βασική επένδυση θα ήταν η προσπάθεια δημιουργίας περισσότερων βρεφονηπιακών σταθμών, με εύκολη πρόσβαση των μικρών παιδιών προσχολικής ηλικίας των οικογενειών. Αλλά φυσικά υπάρχουν ακόμα πολλά που μπορεί να βοηθήσουν στην ανάκαμψη του κρίσιμης σημασίας δημογραφικού φαινομένου. Οι διάφοροι σύλλογοι τριτέκνων και πολυτέκνων που δραστηριοποιούνται στη χώρα μας έχουν αρκετές και ενδιαφέρουσες προτάσεις, οι οποίες δεν επιβαρύνουν πολύ την κυβερνητική οικονομική πολιτική, και οι οποίες θα μπορούσαν να υιοθετηθούν και να γίνουν πραγματικότητα. Η δημογραφική κατάσταση της χώρας, καθώς και η υλοποίηση των μέτρων δημογραφικής πολιτικής, θα πρέπει να απασχολούν συνεχώς τους κυβερνώντες. Όμως, οφείλουμε να έχουμε κατά νου ότι η δημογραφική συρρίκνωση αποτελεί δείκτη των μακροχρόνιων κοινωνικών και οικονομικών εξελίξεων παρά επιτυχίας ή αποτυχίας μιας συγκεκριμένης πρόσφατης κυβερνητικής πολιτικής, αφού τα αποτελέσματα ακόμα και των καλύτερων μέτρων θα φανούν μετά από δύο τουλάχιστον δεκαετίες! Φυσικά εδώ, ισχύει και με το παραπάνω η αρχαία φράση «Οι καιροί ου μενετοί».
*Ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης είναι τέως διευθυντής Χειρουργικής και συγγραφέας