Αγαπητοί αναγνώστες,
Η καθημερινότητα όλων μας είναι γεμάτη σκέψεις, συναισθήματα, δυσκολίες, αλλά και αναζητήσεις. Συχνά έχουμε ερωτήματα που αφορούν τις σχέσεις μας, την οικογένεια, τα παιδιά, το άγχος, την αυτοεκτίμηση ή τις προκλήσεις της σύγχρονης ζωής.
Μέσα από αυτή τη στήλη θα έχουμε την ευκαιρία να συζητούμε μαζί, με εχεμύθεια, σεβασμό και επιστημονική τεκμηρίωση, θέματα που μας απασχολούν.
Στόχος δεν είναι να δώσουμε «έτοιμες λύσεις», αλλά να προσφέρουμε κατανόηση, γνώση και χρήσιμες κατευθύνσεις που μπορούν να βοηθήσουν στην προσωπική μας πορεία. Επίσης, εννοείται ότι η αλληλεπίδραση αυτή δεν μπορεί κι ούτε έχει ως σκοπό να αντικαταστήσει ή υποκαταστήσει μια ολοκληρωμένη ψυχοθεραπεία.
Σας προσκαλούμε να μοιραστείτε τις σκέψεις και τους προβληματισμούς σας. Κάθε ερώτημα αξίζει προσοχής, γιατί πίσω από κάθε ερώτηση υπάρχει ένας άνθρωπος.
Όποιος επιθυμεί, μπορεί να του στέλνει στο mail του, [email protected], ερωτήματα (αναφέροντας σαν «Θέμα» του mail: Ερώτηση για «Πατρίδα»). Οι ερωτήσεις-απαντήσεις θα δημοσιεύονται στην επόμενη κυκλοφορία της εφημερίδας. Εννοείται υπάρχει σεβασμός στο απόρρητο και θα διατηρείται η ανωνυμία του κάθε ατόμου.
Ακολουθούν οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις αυτής της εβδομάδας.
- «Είμαι 28 και κάθε φορά που ξεκινάω μια καινούργια σχέση φοβάμαι ότι θα με αφήσει. Ψάχνω συνέχεια σημάδια ότι κάτι δεν πάει καλά και τελικά δημιουργώ καβγάδες χωρίς λόγο. Πώς σταματάει αυτό;»
Καλησπέρα. Ο φόβος ότι ένας άνθρωπος που αγαπάμε θα μας εγκαταλείψει μπορεί συχνά να γίνει ιδιαίτερα έντονος μέσα σε μια ερωτική σχέση, επηρεάζοντας τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε. Συχνά, πίσω από αυτή την αγωνία κρύβεται μια βαθύτερη ανασφάλεια, που θα μπορούσε να οριστεί ως δυσκολία να αισθανθούμε ότι είμαστε ασφαλείς συναισθηματικά, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κάποια πραγματική ένδειξη ότι η σχέση κινδυνεύει.
Όταν φοβόμαστε την απόρριψη, μπορεί να γινόμαστε ιδιαίτερα ευαίσθητοι σε μικρές αλλαγές στη συμπεριφορά του άλλου. Μια καθυστερημένη απάντηση, μια λιγότερο θερμή διάθεση ή μια στιγμή απόστασης ενδέχεται να ερμηνευτούν ως σημάδια επικείμενης εγκατάλειψης.
Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η ανασφάλεια γεννά καχυποψία, η καχυποψία οδηγεί σε εντάσεις και οι εντάσεις τελικά επιβαρύνουν τη σχέση, ενισχύοντας τον αρχικό φόβο.
Αυτά τα μοτίβα μπορεί να σχετίζονται με προηγούμενες συναισθηματικές εμπειρίες, τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να συνδεόμαστε με τους άλλους ή βαθύτερες πεποιθήσεις για την αξία μας και το κατά πόσο είμαστε άξιοι αγάπης.
Το πρώτο βήμα είναι να αρχίσετε να αναγνωρίζετε πότε αντιδράτε σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει και πότε σε αυτό που φοβάστε ότι μπορεί να συμβεί. Η καλλιέργεια εμπιστοσύνης, τόσο προς τον σύντροφο όσο και προς τον εαυτό σας, είναι μια σταδιακή διαδικασία.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση αυτών των μοτίβων και στη δημιουργία πιο ασφαλών τρόπων σύνδεσης. Δεν χρειάζεται να πάψετε να φοβάστε για να αγαπήσετε· χρειάζεται να μάθετε να μη σας καθορίζει ο φόβος.
- «Είμαι 35 και ακόμα νιώθω ότι δεν είμαι αρκετή. Ό,τι και να καταφέρω, μετά από λίγο το θεωρώ δεδομένο. Πώς αποκτάει κανείς αυτοπεποίθηση που να μην εξαρτάται από το τι λένε οι άλλοι;»
Γεια σας! Το να αισθάνεστε ότι δεν είστε ποτέ αρκετή, ακόμη κι όταν πετυχαίνετε σημαντικούς στόχους, μπορεί σίγουρα να γίνει ιδιαίτερα κουραστικό συναισθηματικά. Είναι μάλλον σαν να υπάρχει ένας εσωτερικός κριτής που δεν σας επιτρέπει να χαρείτε πραγματικά όσα καταφέρνετε, καθώς σχεδόν ακαριαία μετακινεί τον πήχη λίγο πιο ψηλά. Και κάπως έτσι, η ικανοποίηση δίνει τη θέση της στην επόμενη προσπάθεια να αποδείξετε την αξία σας, με όλο αυτό να αποτελεί έναν πολύ ψυχοφθόρο φαύλο κύκλο.
Συχνά, η δυσκολία που περιγράφετε συνδέεται με την αυτοεκτίμηση, δηλαδή με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε κι αξιολογούμε τον εαυτό μας. Όταν η αίσθηση της προσωπικής μας αξίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την επίδοση, την αποδοχή ή την επιβεβαίωση των άλλων, κάθε επιτυχία προσφέρει μόνο μια προσωρινή ανακούφιση.
Μπορεί επίσης να έχουμε εσωτερικεύσει από νωρίς την πεποίθηση ότι χρειάζεται να προσπαθούμε διαρκώς, να είμαστε άψογοι ή να ανταποκρινόμαστε στις προσδοκίες των άλλων, προκειμένου να αξίζουμε την αγάπη και την αναγνώριση.
Κάτι επίσης σημαντικό να έχουμε κατά νου, βέβαια, είναι ότι η αυτοπεποίθηση δεν σημαίνει ότι δεν αμφιβάλλουμε ποτέ για τον εαυτό μας. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε τις δυνατότητές μας, αλλά και να αποδεχόμαστε τις ατέλειές μας, χωρίς να αμφισβητούμε συνολικά την αξία μας.
Ένα πρώτο βήμα είναι να παρατηρήσετε πόσο αυστηρά κρίνετε τον εαυτό σας και να αρχίσετε να του απευθύνεστε με περισσότερη κατανόηση. Να αναγνωρίζετε τις επιτυχίες σας, χωρίς να τις υποτιμάτε και να θυμάστε ότι η αξία σας δεν χρειάζεται να αποδεικνύεται καθημερινά. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των βαθύτερων πεποιθήσεων που συντηρούν αυτή την αίσθηση ανεπάρκειας και στην ανάπτυξη μιας πιο σταθερής, εσωτερικής σχέσης με τον εαυτό σας.
- «Οι γονείς μου συνεχίζουν να έχουν άποψη για κάθε απόφαση που παίρνω, παρόλο που είμαι 30 χρονών. Όταν τους πάω κόντρα, αισθάνομαι σαν να κάνω κάτι κακό. Πώς βάζουμε όρια στους γονείς μας χωρίς να διαλύσουμε τη σχέση μαζί τους;»
Χαίρετε! Το να δυσκολεύεστε να βάλετε όρια στους γονείς σας, ακόμη κι όταν είστε πλέον ενήλικας, είναι πιο συνηθισμένο απ’ όσο ίσως φαντάζεστε. Συχνά, η δυσκολία δεν βρίσκεται τόσο στο να πείτε «όχι», όσο στα συναισθήματα που ακολουθούν: ενοχή, φόβος μήπως τους πληγώσετε ή μήπως θεωρηθείτε αχάριστοι. Σαν να χρειάζεται να επιλέξετε ανάμεσα στη δική σας αυτονομία και στη διατήρηση της σχέσης μαζί τους.
Αυτό μπορεί να συνδέεται με τους ρόλους και τις δυναμικές που διαμορφώθηκαν μέσα στην οικογένεια από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας. Αν έχουμε μάθει ότι η αγάπη συνδέεται με την υπακοή, την αποδοχή των γονεϊκών προσδοκιών ή την αποφυγή της σύγκρουσης, τότε η διαφοροποίηση μπορεί να βιώνεται ως απειλή για τη συναισθηματική μας σύνδεση μαζί τους. Ωστόσο, η ενηλικίωση προϋποθέτει σταδιακά τη δυνατότητα να διαμορφώνουμε τις δικές μας επιλογές, ακόμη κι όταν αυτές δεν συμφωνούν με τις επιθυμίες των γονιών μας.
Τα όρια δεν αποτελούν τιμωρία, απόρριψη ή ένδειξη έλλειψης αγάπης. Είναι ένας τρόπος να ορίζουμε τι μας αφορά, ποιες αποφάσεις μάς ανήκουν και πώς επιθυμούμε να επικοινωνούμε.
Μπορείτε να ξεκινήσετε εκφράζοντας ήρεμα και σταθερά τη θέση σας, χωρίς να αισθάνεστε ότι χρειάζεται να δικαιολογείτε κάθε επιλογή σας. Είναι επίσης σημαντικό να αποδεχτείτε ότι η ενοχή μπορεί να εμφανιστεί, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι κάνετε κάτι λάθος.
Ο στόχος δεν είναι να απομακρυνθείτε από τους γονείς σας, αλλά να μπορέσετε να συνδεθείτε μαζί τους ως ενήλικας προς ενήλικες, διατηρώντας παράλληλα τη δική σας ταυτότητα και αυτονομία.
- «Γιατί νιώθω άβολα όταν είμαι μόνος μου; Μόλις μείνω σπίτι χωρίς παρέα πιάνω το κινητό και ψάχνω κάποιον να μιλήσω».
Καλησπέρα. Το να αισθάνεστε άβολα όταν μένετε μόνοι σας είναι κάτι που στην πραγματικότητα βιώνουν αρκετοί άνθρωποι, ακόμη και σε περιπτώσεις που στην καθημερινότητά τους έχουν κοινωνικές επαφές και ουσιαστικές σχέσεις. Μερικές φορές, η ανάγκη να επικοινωνήσουμε αμέσως με κάποιον δεν προκύπτει τόσο από την επιθυμία για παρέα, όσο από τη δυσκολία να μείνουμε για λίγο με τον εαυτό μας.
Όταν βρισκόμαστε μόνοι, μειώνονται οι εξωτερικοί περισπασμοί και δημιουργείται περισσότερος χώρος για σκέψεις και συναισθήματα που μέσα στην καθημερινότητα ίσως αποφεύγουμε να αντιμετωπίσουμε. Μπορεί να εμφανιστούν ανησυχίες, αισθήματα κενού, μοναξιάς ή ακόμη και μια αδιόρατη ανησυχία ότι κάτι μας λείπει. Το κινητό και η συνεχής επικοινωνία προσφέρουν μια άμεση ανακούφιση, καθώς μας αποσπούν την προσοχή και μας δίνουν την αίσθηση της σύνδεσης.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η δυσκολία μπορεί να σχετίζεται με την ανάγκη εξωτερικής επιβεβαίωσης ή με προηγούμενες εμπειρίες στις οποίες η μοναχικότητα συνδέθηκε με συναισθηματική αποσύνδεση ή εγκατάλειψη. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε ανάγκη για επικοινωνία κρύβει κάποια βαθύτερη δυσκολία.
Ένα πρώτο βήμα είναι να δοκιμάσετε να παραμένετε για μικρά χρονικά διαστήματα μόνοι, χωρίς να αναζητάτε αμέσως κάποιον περισπασμό. Παρατηρήστε τι αισθάνεστε εκείνες τις στιγμές, χωρίς να κρίνετε τον εαυτό σας. Μπορείτε να ξεκινήσετε με μια δραστηριότητα που σας ευχαριστεί, όπως το διάβασμα, μια βόλτα ή η μουσική.
Στόχος δεν είναι να μη χρειάζεστε τους άλλους, αλλά να μπορείτε να απολαμβάνετε τη σύνδεση μαζί τους χωρίς να αισθάνεστε ότι η απουσία τους σας αφήνει συναισθηματικά μετέωρους. Άλλωστε, η ουσιαστική σχέση με τους άλλους μπορεί να συνυπάρχει με μια εξίσου ουσιαστική σχέση με τον εαυτό μας.
- «Φωνάζω στα παιδιά μου περισσότερο απ’ όσο θα ήθελα. Μετά νιώθω απαίσια και τους ζητάω συγγνώμη, αλλά λίγες μέρες αργότερα γίνεται πάλι το ίδιο. Πώς σπάει αυτός ο κύκλος;»
Γεια σας. Το γεγονός ότι αναγνωρίζετε πως φωνάζετε στα παιδιά σας περισσότερο απ’ όσο θα θέλατε και ότι σας απασχολεί ο αντίκτυπος αυτού πάνω τους είναι ήδη ένα σημαντικό πρώτο βήμα. Πολλοί γονείς βιώνουν αυτή την εσωτερική σύγκρουση: αγαπούν βαθιά τα παιδιά τους, θέλουν να είναι υποστηρικτικοί και υπομονετικοί, αλλά στην καθημερινότητα αισθάνονται ότι χάνουν τον έλεγχο. Και μετά έρχονται οι ενοχές, η στενοχώρια και η υπόσχεση ότι δεν θα ξανασυμβεί.
Συχνά, οι εκρήξεις θυμού δεν αφορούν αποκλειστικά τη συμπεριφορά των παιδιών. Μπορεί να αποτελούν έκφραση συσσωρευμένης κόπωσης, άγχους, έλλειψης προσωπικού χρόνου ή συναισθηματικής πίεσης. Όταν οι αντοχές μας έχουν εξαντληθεί, μειώνεται η ικανότητά μας να ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας και αντιδρούμε πιο έντονα ακόμη και σε καταστάσεις που υπό άλλες συνθήκες θα διαχειριζόμασταν διαφορετικά.
Για να αρχίσει να αλλάζει αυτός ο κύκλος, είναι σημαντικό να αναγνωρίσετε τι προηγείται της έκρηξης. Ποιες καταστάσεις σας πυροδοτούν; Ποιες σκέψεις εμφανίζονται εκείνη τη στιγμή; Τι αισθάνεστε στο σώμα σας πριν χάσετε την ψυχραιμία σας; Μια μικρή παύση, λίγες βαθιές αναπνοές ή η προσωρινή απομάκρυνση από την ένταση μπορούν να σας βοηθήσουν να αντιδράσετε πιο συνειδητά.
Εξίσου σημαντικό είναι να θυμάστε ότι η συγγνώμη έχει αξία, αλλά χρειάζεται να συνοδεύεται από αλλαγή στη συμπεριφορά. Δεν χρειάζεται να είστε τέλειος γονέας. Χρειάζεται να είστε ένας γονέας που αναγνωρίζει τα λάθη του, αναλαμβάνει την ευθύνη και προσπαθεί να επανορθώσει. Η ψυχοθεραπεία μπορεί επίσης να σας βοηθήσει να κατανοήσετε τι βρίσκεται πίσω από αυτές τις αντιδράσεις και να αναπτύξετε πιο λειτουργικούς τρόπους διαχείρισης του θυμού, γενικότερα.
- «Έχω δύο παιδιά και σκέφτομαι να χωρίσω. Αυτό που με κρατάει δεν είναι ο άντρας μου αλλά ο φόβος ότι θα κάνω κακό στα παιδιά. Υπάρχει τρόπος να ξέρουμε ποια απόφαση είναι καλύτερη για μια οικογένεια;»
Καλησπέρα. Το να σκέφτεστε έναν χωρισμό όταν υπάρχουν παιδιά στη μέση είναι δεδομένα μια ιδιαίτερα δύσκολη συναισθηματική διαδικασία. Συχνά, οι γονείς αισθάνονται ότι βρίσκονται μπροστά σε ένα δίλημμα: να παραμείνουν σε μια σχέση που ενδεχομένως δεν τους καλύπτει πλέον ή να πάρουν την απόφαση να χωρίσουν, ανησυχώντας για τις επιπτώσεις στα παιδιά τους. Είναι απόλυτα κατανοητό να θέλετε να τα προστατεύσετε, όμως αξίζει να εξετάσετε λίγο διαφορετικά το ερώτημα.
Η έρευνα στην ψυχολογία της οικογένειας δείχνει ότι η συναισθηματική ευημερία των παιδιών δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το αν οι γονείς τους παραμένουν μαζί. Σημαντικό ρόλο παίζουν η ποιότητα των οικογενειακών σχέσεων, το επίπεδο των συγκρούσεων, η συναισθηματική διαθεσιμότητα των γονέων και το αίσθημα ασφάλειας που βιώνουν τα παιδιά.
Ένα περιβάλλον με συνεχή ένταση, αντιπαραθέσεις ή συναισθηματική απόσταση μπορεί να είναι εξίσου επιβαρυντικό, ακόμη κι όταν οι γονείς εξακολουθούν να συγκατοικούν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο χωρισμός είναι απαραίτητα η καλύτερη επιλογή. Σημαίνει ότι η παραμονή σε έναν γάμο δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση για την ψυχική υγεία των παιδιών. Αντίστοιχα, ένας χωρισμός που συνοδεύεται από έντονες συγκρούσεις και χρησιμοποιεί τα παιδιά ως μέσο πίεσης μπορεί επίσης να δημιουργήσει σημαντικές δυσκολίες.
Ίσως, λοιπόν, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο «να μείνω ή να φύγω;», αλλά «σε ποιο οικογενειακό περιβάλλον μπορούν τα παιδιά μου να μεγαλώσουν με περισσότερη ασφάλεια και συναισθηματική σταθερότητα;».
Δεν χρειάζεται να πάρετε αυτή την απόφαση βιαστικά ή αποκλειστικά υπό το βάρος των ενοχών. Η υποστήριξη ενός ειδικού ψυχικής υγείας, ατομικά ή σε επίπεδο ζευγαριού, μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε τις ανάγκες σας, να αξιολογήσετε τις πραγματικές συνθήκες της σχέσης και να εξετάσετε τις διαθέσιμες επιλογές με μεγαλύτερη διαύγεια. Τα παιδιά δεν χρειάζονται απαραίτητα γονείς που μένουν μαζί· χρειάζονται γονείς που μπορούν να τους προσφέρουν αγάπη, ασφάλεια και συναισθηματική διαθεσιμότητα.
- «Γιατί όταν κάποιος δεν μου απαντάει στο μήνυμα, αρχίζω να φτιάχνω ολόκληρα σενάρια στο μυαλό μου; Μπορεί να έχουν περάσει μόνο δύο ώρες και εγώ έχω ήδη αποφασίσει ότι με αντιπαθεί».
Γεια σας! Μερικές φορές, η αναμονή μιας απάντησης μπορεί πράγματι να γίνει πολύ πιο δύσκολη απ’ όσο φαίνεται. Μπορεί να έχουν περάσει μόλις δύο ώρες, αλλά στο μυαλό σας να έχουν ήδη δημιουργηθεί πολλά πιθανά σενάρια: μήπως είπατε κάτι λάθος, μήπως ο άλλος έχασε το ενδιαφέρον του ή μήπως τελικά δεν σας συμπαθεί όσο νομίζατε. Και όσο περνάει η ώρα, τόσο περισσότερο αυτές οι σκέψεις μοιάζουν τελικά με βεβαιότητες, προκαλώντας άγχος και ανασφάλεια.
Αυτό που περιγράφετε μπορεί να συνδέεται με την ευαισθησία στην απόρριψη, δηλαδή την τάση να αντιλαμβανόμαστε ακόμη και αμφίσημες συμπεριφορές των άλλων ως πιθανά σημάδια απομάκρυνσης ή αρνητικής αξιολόγησης. Συχνά, πίσω από αυτή την αντίδραση υπάρχει ένας φόβος μήπως δεν είμαστε αρκετά σημαντικοί για τους άλλους ή μήπως η σύνδεση που έχουμε μαζί τους είναι πιο εύθραυστη απ’ όσο θα θέλαμε.
Κάποιες φορές, μάλιστα, τέτοιες ευαισθησίες συνδέονται με προηγούμενες εμπειρίες απόρριψης ή με σχέσεις στις οποίες η συναισθηματική διαθεσιμότητα δεν ήταν πάντα δεδομένη.
Ίσως βοηθήσει να αρχίσετε να παρατηρείτε αυτές τις σκέψεις χωρίς να τις αντιμετωπίζετε αμέσως ως αλήθεια. Το ότι κάποιος δεν έχει απαντήσει ακόμη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάτι έχει αλλάξει στη σχέση σας. Μπορεί απλώς να είναι απασχολημένος ή να μην έχει τη δυνατότητα να απαντήσει εκείνη τη στιγμή. Η διαχείριση της τάσης δημιουργίας αρνητικών σεναρίων σε τέτοιες περιστάσεις είναι κάτι που μπορεί να δουλευτεί και μέσω ψυχοθεραπείας.
Και κάτι σημαντικό: δεν χρειάζεται να μαλώνετε τον εαυτό σας επειδή αναζητά επιβεβαίωση. Η ανάγκη για σύνδεση και αποδοχή είναι βαθιά ανθρώπινη. Το ζητούμενο είναι να μπορέσετε σταδιακά να αισθάνεστε μεγαλύτερη ασφάλεια μέσα στις σχέσεις σας, χωρίς κάθε μικρή απόσταση να βιώνεται ως πιθανή εγκατάλειψη.
Ο Γεώργιος Σφακιανάκης είναι ψυχολόγος-ψυχοθεραπευτής, πτυχιούχος του Πανεπιστημίου Κρήτης και κάτοχος του Μεταπτυχιακού Τίτλου «Συνθετική Ψυχοθεραπεία & Συμβουλευτική» από το Mediterranean College. Έχει εμπειρία από ευρεία γκάμα πλαισίων και τα τελευταία τρία χρόνια εργάζεται σαν ψυχοθεραπευτής στο ιδιωτικό του γραφείο, στο κέντρο του Ηρακλείου, ακολουθώντας τη Συνθετική Προσέγγιση (συνδυασμό προσωποκεντρικής, ψυχαναλυτικής & γνωσιακής-συμπεριφοριστικής).
Ήδη συνεργάζεται με την εφημερίδα μας μέσα από μια στήλη, όπου απαντάει σε ερωτήματα αναγνωστών μας σχετικά με θέματα ψυχολογίας.