Δώδεκα χειρόγραφες επιστολές ενός επιστήμονα που χάθηκε πριν από 238 χρόνια στον Ειρηνικό Ωκεανό βρέθηκαν κρυμμένες μέσα σε ένα παλιό βιβλίο χαρακτικών στη Γαλλία. Ο συντάκτης τους, Ζαν-Αντρέ Μονζέ, συμμετείχε στη μεγάλη εξερευνητική αποστολή που είχε οργανώσει το 1785 ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ υπό τον κόμη Λα Περούζ. Τα δύο πλοία της αποστολής εξαφανίστηκαν το 1788. Ο Μονζέ δεν επέστρεψε ποτέ, αλλά τα γράμματα που έστελνε σε μια γυναίκα στη Γαλλία διασώθηκαν και θα δημοπρατηθούν στο Παρίσι στις 17 Νοεμβρίου, με εκτιμώμενη αξία από 30.000 έως 50.000 ευρώ.
Νικολά-Αντρέ Μονσιό, «Ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ δίνει οδηγίες στον Λα Περούζ» (1817). Ο Γάλλος βασιλιάς παρουσιάζει στον εξερευνητή τα σχέδια της αποστολής του, στις 29 Ιουνίου 1785, παρουσία του υπουργού Ναυτικών, μαρκήσιου ντε Καστρί. Συλλογή Ανακτόρου των Βερσαλλιών. Φωτ.: Château de Versailles / RMN-Grand Palais / Christophe Fouin
Η ανακάλυψη έγινε όταν ο δημοπράτης Μπενουά Ντερουινό εξέταζε ένα συνηθισμένο βιβλίο χαρακτικών του 19ου αιώνα, προετοιμάζοντάς το για πώληση. Ανάμεσα στις σελίδες του βρήκε τις επιστολές, προσεκτικά φυλαγμένες. Ο ίδιος δεν κατάλαβε αμέσως τη σημασία τους. Ο ειδικός στα παλιά βιβλία και χειρόγραφα Λουντοβίκ Μιράν χαρακτηρίζει την εύρεσή τους «θαύμα»: από την αποστολή του Λα Περούζ σώζονται κυρίως επιστημονικές αναφορές και επίσημα έγγραφα, ενώ η προσωπική αλληλογραφία των ανθρώπων που ταξίδευαν στα δύο πλοία είναι εξαιρετικά σπάνια.
Οι επιστολές απευθύνονται στη Λουίζ Βικτουάρ Λε Κλουστιέ, κόρη οικογένειας της μικρής αριστοκρατίας από τη Ρουέν, η οποία παντρεύτηκε το 1781 έναν αξιωματικό του ιππικού. Ο Μονζέ, φυσικός, ορυκτολόγος και κληρικός με σημαντική θέση στους επιστημονικούς κύκλους του Παρισιού, φαίνεται πως είχε αναπτύξει μαζί της μια στενή σχέση. Την αποκαλούσε «αγαπημένη μικρή μου αδελφή» και εκείνη τον «αγαπημένο μικρό μου αδελφό», παρότι δεν έχει εντοπιστεί κάποια συγγενική σχέση μεταξύ τους.
Τα γράμματα αποκαλύπτουν τη θλίψη του για τον γάμο της, υπαινίσσονται παλαιότερες συμπεριφορές για τις οποίες φαίνεται να έχει μετανιώσει και επανέρχονται διαρκώς στην επιθυμία του να επανορθώσει. «Θα επιστρέψω, θα είμαι άλλος άνθρωπος, καλύτερος άνθρωπος», της υπόσχεται, σύμφωνα με τον Μιράν. Η ακριβής φύση της σχέσης τους παραμένει άγνωστη, αλλά οι επιστολές δείχνουν έναν άντρα που, ενώ ετοιμάζεται να ταξιδέψει στην άλλη άκρη του κόσμου, σκέφτεται επίμονα τι έχει αφήσει πίσω του.
Χειρόγραφες επιστολές του Ζαν-Αντρέ Μονζέ, γραμμένες σε διαφορετικούς σταθμούς της αποστολής του Λα Περούζ. Ο επιστήμονας έγραφε στη γυναίκα που είχε αφήσει πίσω του στη Γαλλία, υποσχόμενος ότι θα επέστρεφε αλλαγμένος. Οι επιστολές θα δημοπρατηθούν στο Παρίσι στις 17 Νοεμβρίου 2026. Φωτ.: Daguerre Paris.
Η αποστολή στην οποία συμμετείχε ήταν μία από τις μεγαλύτερες επιστημονικές και ναυτικές επιχειρήσεις της Γαλλίας του 18ου αιώνα. Ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ είχε αναθέσει στον Ζαν-Φρανσουά ντε Γκαλό, κόμη Λα Περούζ, να εξερευνήσει περιοχές του Ειρηνικού, να χαρτογραφήσει άγνωστες ακτές και να συγκεντρώσει επιστημονικές πληροφορίες, σε μια εποχή έντονου ανταγωνισμού ανάμεσα στη Γαλλία και τη Βρετανία για το εμπόριο και την αποικιακή επέκταση. Η αποστολή φιλοδοξούσε να συνεχίσει και να ανταγωνιστεί το έργο του Βρετανού εξερευνητή Τζέιμς Κουκ.
Τα πλοία «La Boussole» και «L’Astrolabe» απέπλευσαν από τη Βρέστη την 1η Αυγούστου 1785. Στα επόμενα χρόνια ταξίδεψαν από την Αμερική μέχρι την Ασία και τον Ειρηνικό, αντιμετωπίζοντας καταιγίδες, αρρώστιες, συγκρούσεις και απώλειες ανθρώπων. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ένας φίλος του Μονζέ, που σκοτώθηκε μαζί με άλλους άντρες της αποστολής σε επίθεση στα νησιά Σαμόα.
Ο επίσημος κατάλογος της δημοπρασίας καταγράφει με ακρίβεια τη διαδρομή των επιστολών. Πέντε γράφτηκαν μεταξύ 1781 και 1784, πριν από την αποστολή. Από τις υπόλοιπες επτά, δύο συντάχθηκαν στη Βρέστη, ενώ οι άλλες προέρχονται από τη Βραζιλία, την Καλιφόρνια, το Μακάο, την Καμτσάτκα και τον κόλπο Μπότανι στην Αυστραλία. Η τελευταία έχει ημερομηνία 5 Φεβρουαρίου 1788.
Ως τότε ο τόνος του Μονζέ είχε αλλάξει. Ο άντρας που είχε ξεκινήσει το ταξίδι του με φιλοδοξίες για επιστημονικές ανακαλύψεις και προσωπική ανανέωση περιέγραφε πλέον μια αποστολή που είχε πάρει θλιβερή τροπή. Οι δυσκολίες, οι θάνατοι και η απογοήτευση από τα περιορισμένα επιστημονικά αποτελέσματα τον είχαν εξαντλήσει. Ήθελε μόνο να επιστρέψει στη Γαλλία.
Η ύψωση της βρετανικής σημαίας στον όρμο του Σίδνεϊ, στις 26 Ιανουαρίου 1788, υπό τον πλοίαρχο Άρθουρ Φίλιπ. Ιστορική αναπαράσταση του 1937 από τον ζωγράφο Algernon Talmage. Φωτ.: Hulton Archive/Getty Images
Τον Μάρτιο του 1788 τα δύο πλοία αναχώρησαν από τον κόλπο Μπότανι και δεν έδωσαν ποτέ ξανά σημεία ζωής. Πιστεύεται ότι ναυάγησαν λίγους μήνες αργότερα στους κοραλλιογενείς υφάλους του Βανικόρο, στα νησιά του Σολομώντα. Τα πρώτα ευρήματα εντοπίστηκαν τον 19ο αιώνα, αλλά η ταυτότητα των δύο ναυαγίων επιβεβαιώθηκε οριστικά μόλις το 2005.
Σύμφωνα με μια γνωστή ιστορική αφήγηση, λίγο πριν από την εκτέλεσή του στη λαιμητόμο, στις 21 Ιανουαρίου 1793, ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ ρώτησε αν υπήρχαν νέα από τον Λα Περούζ. Η εξαφάνιση των πλοίων είχε συγκλονίσει τη Γαλλία, ενώ οι αναζητήσεις της τύχης τους συνεχίστηκαν για περισσότερους από δύο αιώνες.
Η νέα αλληλογραφία ίσως προσφέρει και ένα μικρό στοιχείο για ένα άλλο μυστήριο. Το 2003 ανακαλύφθηκε μέσα στο ναυάγιο της «La Boussole» ο σκελετός ενός άντρα, που έγινε γνωστός ως «ο Άγνωστος του Βανικόρο». Ανάμεσα στα πρόσωπα στα οποία θα μπορούσε να ανήκει είναι και ο Μονζέ. Η καλή κατάσταση της υγείας του, στην οποία αναφέρεται επανειλημμένα στις επιστολές, συμβαδίζει με ορισμένα από τα χαρακτηριστικά των λειψάνων, χωρίς ωστόσο να έχει επιβεβαιωθεί η ταυτότητά τους.
Η Λουίζ Βικτουάρ Λε Κλουστιέ πέθανε το 1821, χωρίς να μάθει τι ακριβώς συνέβη στον Μονζέ. Κράτησε όμως τα γράμματά του. Ο Μιράν παρατήρησε ότι τα χαρτιά έχουν εμφανή σημάδια επανειλημμένης ανάγνωσης και εκτιμά πως ίσως τα έκρυβε από τον σύζυγό της. Τίποτε από αυτά δεν εξηγεί πλήρως τη σχέση τους, αλλά η απόφασή της να διατηρήσει την αλληλογραφία επέτρεψε να φτάσει μέχρι σήμερα μια ιστορία που δεν είχε θέση στα επίσημα ημερολόγια των πλοίων.
Μία από τις δώδεκα χειρόγραφες επιστολές του Γάλλου επιστήμονα Ζαν-Αντρέ Μονζέ προς τη Λουίζ Βικτουάρ Λε Κλουστιέ, με εμφανή την ταχυδρομική διεύθυνση και τα ίχνη της κόκκινης βουλοκέρινης σφραγίδας. Η αλληλογραφία ανακαλύφθηκε κρυμμένη σε βιβλίο χαρακτικών του 19ου αιώνα. Φωτ.: Daguerre Paris.
Οι δώδεκα επιστολές θα παρουσιαστούν ως ένα ενιαίο σύνολο στη δημοπρασία του οίκου Daguerre, στις 17 Νοεμβρίου, στο Hôtel Drouot του Παρισιού. Για τους ιστορικούς αποτελούν μια σπάνια προσωπική μαρτυρία από την αποστολή του Λα Περούζ. Για τον άνθρωπο που τις έγραψε, ήταν κυρίως ένας τρόπος να παραμείνει κοντά σε μια γυναίκα την οποία ήλπιζε να ξαναδεί.
Με στοιχεία από The Guardian