Ο Βιτσέντζος Κορνάρος ποιητής του Ερωτόκριτου, κατάγεται από τους ευγενείς Κορνάρους της Σητείας, και ήταν ο μικρότερος από τους πέντε γιους του Βενετοκρητικού Ιακώβου Κορνάρου. Γεννήθηκε στις 26 Μαρτίου 1553 στο χωριό Τραπεζόντα, που απέχει λίγα μόνο χιλιόμετρα από τη Σητεία, όπου η οικογένεια του διατηρούσε μεγάλη περιουσία. Από το 1591 περίπου, συμμετέχει στη δημόσια ζωή, και ασκεί διάφορα διοικητικά λειτουργήματα , ενώ κατά την περίοδο της φοβερής πανούκλας των χρόνων 1591-1593 ανέλαβε καθήκοντα υγειονομικού επόπτη στην πόλη και στο διαμέρισμα του Χάνδακα.
Μετά τον γάμο του με την Μαριέτα Ζένο, και την μόνιμη εγκατάσταση του στην πόλη αυτή, ο Βιτζέντζος επισκέπτεται τακτικά και ως το θάνατο του την ιδιαίτερη πατρίδα του την Σητεία. Μάλιστα για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, από το τέλος του 1598 ως το τέλος του 1600, βρίσκεται κυρίως στην περιοχή της Σητείας , όπου εξακολουθούσε να διατηρεί σημαντική περιουσία. Είχε ζωηρά φιλολογικά ενδιαφέροντα, και ήταν από τα πιο δραστήρια μέλη της Ακαδημίας των Στραβακάντι, που είχε ιδρύσει ο αδερφός του Ανδρέας. Πέθανε στον Χάνδακα μετά τις 12 Αυγούστου 1613 και πριν από τις 24 Απριλίου 1614 και θάφτηκε στο μοναστήρι του Αγίου Φραγκίσκου.
Ο Γιάννης Μαυρομάτης καθηγητής Δημώδους Βυζαντινής φιλολογίας και Μεταβυζαντινής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων γράφει για τον Ερωτόκριτο του Β. Κορνάρου
Ο Ερωτόκριτος, φύση λυρική και αφηγηματική, κι όχι δραματική, μας χάρισε το ωραιότερο λυρικό αφηγηματικό ποίημα που γράφτηκε στη γλώσσα μας, υπογραμμίζει ο καθηγητής Γιάννης Μαυρομάτης. Η αφηγηματική του άνεση συμβαδίζει με μιαν απόλυτη γλωσσική και εκφραστική σιγουριά. Ο Κορνάρος αποφεύγει συστηματικά τα λόγια στοιχεία και πολλές ξένες λέξεις από όσες ήταν σε χρήση στον προφορικό λόγο. Ο Ερωτόκρτιτος επηρέασε ορισμένα από τα έργα του δευτέρου μισού του 17ου αιώνα. Το ποίημα γνώρισε καταπληκτική διάδοση από τον 18ο κυρίως αιώνα και πέρα. Ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα ως ονόματα πέρασαν στην περιοχή της λαϊκής φαντασίας και του μύθου. Για το έργο διατυπώθηκαν δυσμενείς κρίσεις , κυρίως από λόγιους του φαναριώτικου κύκλου, αλλά και ενθουσιώδεις, Τυπάλδος, Παλαμάς Σεφέρης, ενώ στη νεότερη λογοτεχνία επέδρασε στη γλώσσα και περισσότερο στο στίχο στο έργο του Σολωμού, του Παλαμά, του Σικελιανού, του Ρίτσου και του Πρεβελάκη.
Ο Γιώργος Σεφέρης αφιερώνει ένα δοκίμιο στον Ερωτόκριτο στο βιβλίο του Δοκιμές Α΄ (εκδόσεις Ίκαρος).
Μια φυλλάδα ελεεινά τυπωμένη σε χαρτί εφημερίδας, όπου, χωρίς να λογαριάσει κανείς τα τυπογραφικά λάθη, ο εκδότης παίρνει την άδεια να αλλάζει κάθε λέξη όπως του αρέσει• μ’ ένα εξώφυλλο χρώμα κουφέτου, είτε τριανταφυλλί, είτε φυστικί – μ’ αυτή την όψη κυκλοφορούσε, από τις τελευταίες δεκαετίες του περασμένου αιώνα, ο Ερωτόκριτος, “ποίημα ερωτικών (το ον με ωμέγα στο αντίτυπό μου), συνταχθέν παρά Βικεντίου Κορνάρου, του εκ της Σιτίας χώρας, εν τη νήσω της Κρήτης
Κυκλοφορούσε ανάμεσα στις ταπεινές τάξεις, στα νησιά, στις επαρχίες του ελλαδικού κράτους, στις μεγάλες μητροπόλεις του Έθνους. Τις περισσότερες φορές το πουλούσαν γυρολόγοι. Θυμάμαι, παιδί στη Σμύρνη, κάθε απόγεμα, την ίδια ώρα, την ίδια φωνή στο δρόμο: “Έχω βιβλία διάφορα! Τον Ερωτόκριτο και την Αρετούσα! Την Ιστορία της Γενοβέφας! Την Ιστορία της Χαλιμάς! Την εποχή εκείνη οι άθλιες αυτές εκδόσεις με γοητεύανε. Στο ξώφυλλο ο Ερωτόκριτος, ένας λεβέντης κοιτάζοντας αγριωπά και κάπως λοξά, με περικεφαλαία θυσανωτή, μ’ αναδιπλωμένο μανδύα πάνω απ’ το θώρακα, έχοντας πίσω του ένα αχαμνό βυζαντινό περιστύλιο, το σκουτάρι και το κοντάρι αεροκρέμαστα ανάμεσα στις κολόνες. Ήταν για μένα η ίδια ψυχή με τον Διγενή και τον Μεγαλέξαντρο, ένας τρίδυμος αδερφός
Αν με ρωτούσαν, δε θα μπορούσα να ξεχωρίσω τον ένα από τον άλλον, όπως, το ίδιο, δε θα μπορούσα να βρω τίποτα που να ξεχωρίζει την Αρετούσα από τη γοργόνα του Μεγαλέξαντρου. Κι οι δυο γυναίκες βασανίζονταν από μια μεγάλη στέρηση. Τι είδους στέρηση ήταν αυτή, δεν μπορούσα τότε να το καταλάβω. Καταλάβαινα όμως πως ήταν αρκετή για να τις πολιτογραφήσει στον κόσμο που με τριγυρνούσε. Κι αυτός ο κόσμος -άνθρωποι του αμπελιού και της θάλασσας- βασανιζότανε, καθώς έβλεπα, από μια μεγάλη στέρηση• αργότερα έμαθα πως ήταν η στέρηση της ελευθερίας. Ο Ερωτόκριτος είναι ένα πολύ μακρύ ποίημα. Έχει δέκα χιλιάδες πενήντα δύο στίχους. Και όμως είναι ποίημα χωρίς ρητορεία.
Κάποτε, πραγματικά τραβάει του μάκρους. Αλλά το μάκρος δεν οφείλεται στην επισώρευση λέξεων ή φράσεων χωρίς περιεχόμενο, που είναι μονάχα θόρυβος, μήτε σε ρηματικές υπερβασίες του αντικειμένου που έχει να εκφράσει ο ποιητής. Οφείλεται στις επαναλήψεις που, καθώς νομίζω, αισθάνεται τον εαυτό του υποχρεωμένο να κάνει.
Λέω, αισθάνεται τον εαυτό του υποχρεωμένο να κάνει, γιατί έχω την εντύπωση ότι αυτές οι επαναλήψεις γίνουνται “κατ’ απαίτησιν του κοινού”. Είναι με κάποιο τρόπο “μπιζαρίσματα”. (…) Για τους πρώτους αναγνώστες, το διάβασμα ή το άκουσμα ενός ποιήματος σαν τον Ερωτόκριτο ήτανε μια γοητεία• και η γοητεία αρέσκεται στην επανάληψη• είναι η ίδια φύση με την μαγική επωδό. Μια γοητεία που έπρεπε να κρατήσει πολλές βραδιές, ίσως τις βραδιές ενός ολόκληρου χειμώνα. Όταν τέλειωνε το ποίημα, το ξαναπαίρναν από την αρχή• στο τέλος το μάθαιναν απ’ έξω. Η επανάληψη, κοιταγμένη από αυτή την πλευρά, μοιάζει να είναι μέσα στη φύση των πραγμάτων. Ήτανε μέσα στην ψυχή του ακροατή ή του αναγνώστη, που την περίμεναν, προτού μιλήσει ο ποιητής. Και ο ποιητής την εποχή εκείνη δεν ήταν, όπως οι σημερινοί, χωρισμένος από το κοινό του, ήτανε σύμφωνος με τους άλλους ανθρώπους.”
«Του πόθου αρρωστημένος: Ιατρική και ποίηση στον Ερωτόκριτο», ο Massimo Peri προτείνει μια πρωτότυπη ερμηνεία του Ερωτόκριτου, εξετάζοντάς τον μέσα από το πρίσμα της ιατρικής θεωρίας της εποχής. Το βιβλίο εκδόθηκε αρχικά στα ιταλικά το 1996 και στα ελληνικά το 1999 από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
Ο Massimo Peri, τακτικός καθηγητής της Νεοελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, εξέδωσε το 1996 στα ιταλικά μια πρωτοποριακή μονογραφία που επιχειρεί με επιτυχία να ερμηνεύσει τον Ερωτόκριτο μέσα από τις ιατρικές πραγματείες της εποχής του. Στην Ελλάδα το βιβλίο αυτό κυκλοφόρησε το 1999 από τις πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης σε μετάφραση της Αφροδίτης Αθανασοπούλου. Ο συγγραφέας εξηγεί ότι προχώρησε σ’ αυτή τη «διεπιστημονική άσκηση» από την ανάγκη να βρει «κάποιο αντίδοτο στον μελαγχολικό απομονωτισμό της εξειδίκευσης», κάνοντας ένα λογοπαίγνιο με τη μεσαιωνική ιατρική ιδέα της «μελαγχολίας
Στην Εισαγωγή του, ο Peri, αφού εξηγήσει την οπτική γωνία από την οποία θα δει το θέμα του, κατατοπίζει τον αναγνώστη για το κείμενο που αποτελεί τον κεντρικό ιστό του βιβλίου του, δίδοντας την περίληψη του Ερωτόκριτου και μια σύντομη επισκόπηση των συζητήσεων για την ταυτότητα του ποιητή και το πρότυπό του. Κλείνοντας εξηγεί ότι στράφηκε στην ιατρική για να καταλάβει κάποιες αφηγηματικές λύσεις, εκφράσεις και αντιλήψεις του έργου, κάπως παράδοξες και ελάχιστα καθαρές, και ανακάλυψε ότι η λύση στις ερμηνευτικές τους δυσκολίες βρισκόταν μέσα σ’ ένα οποιοδήποτε ιατρικό εγχειρίδιο του 16ου αιώνα.
Ο έρωτας του Ερωτόκριτου, στο βιβλίο του Peri, παρουσιάζεται ως ασθένεια (amor hereos, “νόσος του έρωτα”), σύμφωνα με τη μεσαιωνική και αναγεννησιακή ιατρική παράδοση. Ο Κορνάρος φαίνεται να γνωρίζει τις ιατρικές θεωρίες που ξεκινούν από τον Αβικέννας και φτάνουν έως την Ανατομία της Μελαγχολίας. Στο έργο υπάρχει μια συνεχής αντιπαράθεση ανάμεσα στην ιατρική (που θεωρεί ότι ο έρωτας μπορεί να θεραπευτεί) και στην ποίηση, η οποία παρουσιάζει τον έρωτα ως δύναμη που υπερβαίνει κάθε ανθρώπινη θεραπεία