Δεν θυμούμαι αλλού ν ‘απάντησα τεχνίτη σαν αυτόν, που όχι μόνο να μην έχει της τέχνης του την αυταρέσκειαν, αλλά να κοιτάζει πως να κρύψει κάθε τεχνίτη πόζα και κάθε σκέψη, σα ματαιότητα. Η τέχνη του είναι να μη δείχνει καμία τέχνη, όχι μόνο στα λόγια του, αλλά και στη σύνθεση πολλές φορές των έργων του. Συχνά κόβει την ιστορία για να μας θυμίσει πως αυτά που γράφει είναι αγνή αλήθεια, πως αυτός δεν επινοεί, πως δεν μαγειρεύει ρομάντζα, πως μόνο τις αναμνήσεις του συντάσσει, και τις εντυπώσεις του μας εμπιστεύεται. Και άλλοτε υποσημειώνει με ψιλά, για να διαμαρτυρηθεί εναντίον εκείνων που πιστεύουν πρόθυμοι τα παραμύθια, και τόσο δυσπιστούν προς την αλήθεια.
Η φροντίδα αυτή του δίνει μια εξαιρετική όψη ανάμεσα και στους αποκλειστικούς τεχνίτες τής πραγματολογικής σχολής, Θαρρείς και του έγινε μανία. Και κανείς επιπόλαιος αναγνώστης θα μπορούσε και με αυτά, σιμά στη μεγάλη ομοιαλήθεια που απλώνεται σε όλα τα ιστορήματα του Παπαδιαμάντη, να συμπεράνει πως ο άνθρωπος αυτός μνήμη μόνον έχει, και φαντασία σπειρί δεν έχει. Κι όμως, δεν πιστεύω να βρίσκεται ως την ώρα στη φιλολογία μας τεχνίτης κατέχοντας τόσο ζωηρά τη δύναμη που οι ψυχολόγοι ονομάζουν συμπαθητική φαντασία.
Και πόσο είναι ξετυλιγμένο το παρατηρητικό του Παπαδιαμάντη και τόσο καθαρά αποτυπώνεται της ζωής η σφραγίδα στα πλάσματα του επάνω, που κανενός από το νου δεν θα μπορεί νομίζω, να περάσει, πως δεν τον είδε στα σωστά ολον αυτόν τον κοσμον, ο ζωγράφος του, πως δεν έζησε αγκαλιαστά με αυτόν και αδερφωμένα, πως δεν μας τον ρίχνει στο χαρτί πιστά με τα ίδια του τα ονόματα και με το κάθε τι δικό του.
Από το έργο του μπροστά εδοκίμασα πάντοτε την αισθητική εκείνη συγκίνηση που γεννά στη ψυχή μας η Αρμονία μεταξύ μιας αριστοκρατικής σκέψεως και μιας λιτής, φυσικής και καλλιτεχνικής ζωντανής αποδόσεως. Κι ακόμα. Τελειώνοντας την ανάγνωση κάθε διηγήματος του δεν είπα μονάχα « Ειν΄ομορφο». Ένοιωσα την ανάγκη να σκεφτώ κάτι ωραίο και κατι ευγενικό μαζί με τον συγγραφέα του.
«..Οπου γενικότης, εκει και επιπολεότης. Δια να είνε τις εμβριθής, πρέπει να εγκύπτη εις βαθειαν των πραγμάτων μελέτην» Ακριβώς αυτό είναι ένα από τα σπουδαιότερα γνωρίσματα της φιλολογικής συνειδήσεως του Παπαδιαμάντη. Αυτό είναι ίσως και το κλειδί της τέχνης του. Μακριά από την λέπρα των γενικοτήτων, όπου γενικοτης επιπολαιότης. Παντού τα συγκεκριμένα, τα χειροπιαστά. Ζωγραφιές των πραγμάτων, όχι άρθρα. Να η λύδιά λίθος της μελέτης της βαθιάς! Πρόσωπα οχι δόγματα. Εικόνες, όχι φράσεις. Κουβέντες, όχι κηρύγματα. Διηγήματα, όχι αγορεύσεις.
*Από το αρχείο του Κώστα Φασουλά