Η κλιματική αλλαγή είναι εδώ και το αποτύπωμά της γράφεται με αύξηση της θερμοκρασίας για τα επόμενα χρόνια, πολλαπλασιασμό των ημερών που καταγράφουν θερμοκρασία άνω των 25 βαθμών Κελσίου, αύξηση του αριθμού των ξηρών ημερών και των τροπικών νυχτών και μείωση των βροχοπτώσεων…
Αυτά είναι μόνο μερικά από τα στοιχεία του πρώτου παραδοτέου υλικού που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο εκδήλωσης που έγινε χθες (Παρασκευή 11/9) στα Χανιά, με αφορμή τη συμπλήρωση ενός χρόνου λειτουργίας του Περιφερειακού Μηχανισμού Υποστήριξης της Κρήτης για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή, όπου μεταξύ άλλων τεκμηριώθηκε με αριθμούς πώς η άνοδος της θερμοκρασίας επηρεάζει τις ψυχικές διαταραχές, τις νοσηλείες, τον αυτοτραυματισμό και την εσκεμμένη αυτοδηλητηρίαση.
Αντίστοιχα, παρουσιάστηκαν αναλυτικά στοιχεία για το πώς η σκόνη της Σαχάρας επιβαρύνει τα αναπνευστικά νοσήματα. Στο πλαίσιο της εκδήλωσης παρουσιάστηκαν και άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία που αφορούν μεταξύ άλλων στην ενεργοποίηση 15 σταθμών παρακολούθησης πλημμυρικών φαινομένων με τα πιο σύγχρονα μέσα, αλλά και στη διάβρωσης των παραλιών και στη χαρτογράφηση όλης της ακτογραμμής με τους δείκτες τρωτότητας.
Τι δείχνουν τα στοιχεία
«Καμπανάκι» χτυπάνε τα στοιχεία που παρουσίασε το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών στη διάρκεια της εκδήλωσης για τη νέα πραγματικότητα που φαίνεται να διαμορφώνεται στο νησί μας σε σχέση με την κλιματική αλλαγή. Όπως προκύπτει, στην Κρήτη θα αυξηθούν οι τροπικές νύχτες, προκαλώντας -όπως είναι φυσικό- δυσφορία, ειδικά στον ευάλωτο πληθυσμό.
Αντίστοιχα καταγράφεται αύξηση της θερμοκρασίας για τα επόμενα χρόνια στο νησί, με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε σχέση με τις συνθήκες διαβίωσης του πληθυσμού, αλλά και τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Προβλέπεται επίσης ότι θα έχουμε πολλαπλασιασμό των ημερών που καταγράφουν θερμοκρασία άνω των 25 βαθμών Κελσίου, όπως επίσης και αύξηση του αριθμού των ξηρών ημερών. Εξαιρετικά ανησυχητικό και κρίσιμο στοιχείο είναι το γεγονός ότι προβλέπεται μείωση των βροχοπτώσεων στο νησί, γεγονός που χρήζει ιδιαίτερου προβληματισμού σε σχέση με τον σχεδιασμό της διαχείρισης των υδάτινων πόρων.
Στη διάρκεια της εκδήλωσης, ο δρ. Χρήστος Γιαννακόπουλος, διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, παρουσίασε τη μεθοδολογία προσδιορισμού των αναγκαίων κλιματικών δεδομένων για την Κρήτη και τη διασύνδεσή τους με διαθέσιμα δίκτυα παρατηρήσεων και βάσεις δεδομένων.
Παράλληλα, αναφέρθηκε στην ανάπτυξη πλεγματικών βάσεων υψηλής χωρικής ανάλυσης για το παρόν και το μελλοντικό κλίμα, καθώς και στους κρίσιμους κλιματικούς δείκτες που θα ενσωματωθούν στην πλατφόρμα του Adaptive Crete Hub και θα αξιοποιηθούν για την παρακολούθηση των κλιματικών μεταβολών, την εκτίμηση του κλιματικού κινδύνου και την υποστήριξη του σχεδιασμού προσαρμογής.
Έγκαιρη ειδοποίηση για την εκδήλωση πλημμυρικών φαινομένων
Σε έναν τόπο, όπως η Κρήτη, που έχει ζήσει ανείπωτες τραγωδίες από την εκδήλωση πλημμυρικών φαινομένων, η εγκατάσταση και λειτουργία δικτύου αυτόματων σταθμών παρακολούθησης υδάτων είναι μια εξέλιξη που έρχεται να θωρακίσει το νησί και τους κατοίκους του, και μάλιστα στην πιο κομβική φάση της εξέλιξης της κλιματικής αλλαγής.
Στο πλαίσιο του Περιφερειακού Μηχανισμού, προχωρά ο Σχεδιασμός Πιλοτικής Εγκατάστασης Δικτύου δεκαπέντε αυτόματων σταθμών παρακολούθησης επιφανειακών υδάτων στην Κρήτη για την έγκαιρη προειδοποίηση πλημμυρικών φαινομένων. Το δίκτυο θα περιλαμβάνει δώδεκα σταθμούς μέτρησης στάθμης και τρεις ολοκληρωμένους υδρομετρικούς σταθμούς μέτρησης στάθμης, παροχής και βασικών φυσικοχημικών παραμέτρων.
Οι θέσεις επιλέχθηκαν βάσει του πλημμυρικού κινδύνου, των ιστορικών πλημμυρών, των υδρολογικών και τοπικών συνθηκών και της ανάγκης προστασίας αστικών και περιαστικών περιοχών.
Οι σταθμοί θα μεταδίδουν δεδομένα σχεδόν σε πραγματικό χρόνο μέσω τεχνολογιών IoT, τα οποία θα υποβάλλονται σε αυτόματο έλεγχο ποιότητας υποστηρίζοντας την έγκαιρη προειδοποίηση πλημμυρικών φαινομένων και την ολοκληρωμένη διαχείριση των υδάτων. Το νέο δίκτυο θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς τους υφιστάμενους σταθμούς του ΕΛΚΕΘΕ και τους σταθμούς που εγκαθίστανται από άλλους φορείς, διαμορφώνοντας ένα ενιαίο δίκτυο περίπου τριάντα σταθμών σε ολόκληρη την Κρήτη.
Πώς η αύξηση της θερμοκρασίας επηρεάζει την ψυχική υγεία, τις απόπειρες αυτοκτονίας, τα αναπνευστικά νοσήματα
Νέα ευρήματα -που απορρέουν για τον κεντροβαρή τομέα της υγείας- από τον πυρήνα του Περιφερειακού Μηχανισμού Υποστήριξης της Κρήτης για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή συσχετίζουν, με στατιστική τεκμηρίωση, την άνοδο της θερμοκρασίας και τα επεισόδια σκόνης Σαχάρας με αυξημένο κίνδυνο νοσηλείας για ψυχική υγεία, απόπειρες αυτοκτονίας και αναπνευστικά νοσήματα στην Κρήτη.
Τα αποτελέσματα προκύπτουν από τη μεγαλύτερη -μέχρι σήμερα- επιδημιολογική μελέτη που βρίσκεται σε εξέλιξη στην Κρήτη για την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στην υγεία, με απώτερο στόχο τη χάραξη αποτελεσματικών στρατηγικών προσαρμογής στα νέα δεδομένα που διαμορφώνονται με την κλιματική αλλαγή.
Ειδικότερα επιστήμονες του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου, υπό την επιστημονική καθοδήγηση της καθηγήτριας δρος Ευρυδίκης Πατελάρου, σε συνεργασία με τον καθηγητή Περιβαλλοντικής Υγείας του Πανεπιστημίου Harvard, δρα Πέτρο Κουτράκη και την ερευνητική τους ομάδα, συγκέντρωσαν και ανέλυσαν στοιχεία νοσηλειών και θανάτων από όλα τα δημόσια νοσοκομεία της Κρήτης για την περίοδο Ιανουάριος 2015-Μάιος 2025:
Συνολικά 286.236 νοσηλείες και 8.312 θάνατοι σε βασικές κατηγορίες νοσημάτων (καρδιαγγειακά, αναπνευστικά, ψυχικές διαταραχές, νευρολογικά και άλλα). Τα δεδομένα υγείας συσχετίστηκαν με ημερήσιες μετρήσεις θερμοκρασίας (Copernicus/ERA5-Land) και αιωρούμενων σωματιδίων PM2.5 (NASA MERRA-2) για μια δεκαετία, δημιουργώντας τη μεγαλύτερη ως τώρα βάση δεδομένων που συνδέει τις αντίστοιχες περιβαλλοντικές συνθήκες με νοσηρότητα στο νησί.
Η ζέστη αυξάνει τον κίνδυνο νοσηλείας για ψυχική υγεία και αυτοτραυματισμό. Σε ανάλυση 12.299 νοσηλειών για ψυχικές διαταραχές και 580 νοσηλειών για αυτοτραυματισμό (2015-2024), κάθε αύξηση της θερμοκρασίας κατά 1°C συνδέεται με 6% αυξημένη πιθανότητα νοσηλείας για αυτοτραυματισμό την ίδια ημέρα (OR 1,06, 95% CI: 1,01–1,09).
Η σχέση είναι ιδιαίτερα σταθερή για την εσκεμμένη αυτοδηλητηρίαση και εμφανίζεται πιο έντονη στα δύο άκρα της ηλικιακής κλίμακας, σε ανήλικους κάτω των 18 ετών και σε άτομα άνω των 65. Και για το σύνολο των νοσηλειών ψυχικής υγείας, η ένδειξη είναι θετική σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, με στατιστικά σημαντική επιβάρυνση στην ηλικιακή ομάδα 35-49 ετών.
Η σκόνη Σαχάρας επιβαρύνει τα αναπνευστικά νοσήματα
Σε ξεχωριστή ανάλυση 93.508 νοσηλειών για αναπνευστικά νοσήματα και 142 ημερών με καταγεγραμμένο επεισόδιο σκόνης Σαχάρας (2015–2024), κάθε αύξηση 10μg/m3 στη συγκέντρωση σκόνης-PM2.5 συνδέεται με στατιστικά σημαντική αύξηση των νοσηλειών στο τριήμερο που ακολουθεί (OR 1,021).
Η επίδραση είναι εντονότερη σε ασθενείς με χρόνια νοσήματα κατώτερου αναπνευστικού, όπως ΧΑΠ και άσθμα (OR≈1,05, εντός 1–3 ημερών). Στα παιδιά 0-14 ετών η επίδραση εμφανίζεται με καθυστέρηση στο επταήμερο (OR 1,096), ενώ στους ηλικιωμένους 65+ είναι άμεση εντός τριημέρου (OR 1,031).
Με βάση τα ευρήματα, η ερευνητική ομάδα προχωρά σε σχέδιο παρέμβασης που περιλαμβάνει χαρτογράφηση των ευπαθών ομάδων του πληθυσμού, επικαιροποιημένες οδηγίες αυτοπροστασίας για καύσωνα, ρύπανση/σκόνη, αλλεργιογόνα, υπεριώδη ακτινοβολία, πυρκαγιές, πλημμύρες και λοιμώδη νοσήματα, εκπαιδευτικό υλικό για επαγγελματίες υγείας, καθώς και την ανάπτυξη ψηφιακής πλατφόρμας έγκαιρης ενημέρωσης, του Παρατηρητηρίου Κλίματος και Υγείας Κρήτης.
Διάβρωση των ακτών
Κρίσιμο κεφάλαιο για του Περιφερειακού Μηχανισμού είναι αυτό που αφορά στον μηχανισμό παρακολούθησης των ακτών της Κρήτης, που υλοποιεί το Εργαστήριο Παράκτιας και Θαλάσσιας Έρευνας του ΙΤΕ (IACM–FORTH), στο πλαίσιο του Παρατηρητηρίου Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή της Περιφέρειας Κρήτης.
Με βάση την υδροδυναμική και κυματική υπηρεσία COASTAL CRETE, που τροφοδοτείται από δεδομένα EMODnet, Copernicus, ECMWF και δορυφορικά δεδομένα, προστέθηκαν υπηρεσίες παρακολούθησης της ακτής, όπως η χαρτογράφηση όλης της ακτογραμμής με τους δείκτες τρωτότητας.
Σε τοπική κλίμακα, η μεθοδολογία παρακολούθησης εφαρμόζεται σε δέκα παραλίες με RTK-drones, ROV και δύο μετεωρολογικούς σταθμούς με κάμερες και διαχρονική αποτύπωση της ακτογραμμής από το 1945.
Ενδεικτικά, οι περιοχές μελέτης περιλαμβάνουν τα Φαλάσαρνα, το Ελαφονήσι, τον Πλατανιά, τη Γεωργιούπολη-Καβρό, το Ρέθυμνο, τον Πλακιά, την Αμμουδάρα, τα Μάλια-Σταλίδα, τον Κομμό-Καλαμάκι, το Κουτσουνάρι, τον Κουρεμένο και τον Ξερόκαμπο, με τη νησίδα Χρυσή ως σημείο αναφοράς. Τα δεδομένα ενσωματώνονται σε ψηφιακή πλατφόρμα με προγνώσεις και υπηρεσίες προειδοποίησης.
“Περνάμε από τη θεωρία στην πράξη”
Η συγκρότηση του Περιφερειακού Μηχανισμού Υποστήριξης της Κρήτης για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή είναι ένα εγχείρημα που αποτελεί πανελλαδική πρωτιά και ένα χρόνο μετά τη συγκρότησή του περνά από τη θεωρία στην πράξη, όπως προκύπτει και από το παραδοτέο υλικό που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της εκδήλωσης.
Η συντονίστρια της Ομάδας Έργου, κυρία Ευγενία Στυλιανού, τονίζει ότι πρόκειται για ένα πολύ μεγάλο και φιλόδοξο πρότζεκτ. Όπως εξηγεί, «το πρώτο έργο είναι η δημιουργία μιας πλατφόρμας στην οποία θα παρακολουθούμε τις κλιματικές μεταβολές και θα δούμε πώς θα επηρεαστούν οι κρίσιμοι τομείς, όπως ο πρωτογενής τομέας, ο τουρισμός, οι ακτές της Κρήτης, τα ύδατα, η πολιτιστική κληρονομιά.
Θα παρακολουθούμε την πορεία υλοποίησης του Περιφερειακού Σχεδίου για την Κλιματική Αλλαγή και θα έχουμε και μια πλατφόρμα που θα δίνει καλές πρακτικές ανά τομέα, ανά κατηγορία ενδιαφερομένων, για να ξέρουμε τι θα πρέπει να υιοθετούμε και να εφαρμόζουμε στην καθημερινότητά μας, είτε οι εργαζόμενοι ή οι αγρότες, ή οι πολίτες, για να οδηγηθούμε σε μια ανθεκτικότητα σε ό,τι αφορά στην προσαρμογή μας.
Ανάμεσα στα ζητούμενα του Περιφερειακού Μηχανισμού είναι ο προσδιορισμός των κρίσιμων δεικτών και η εκτίμηση του κλιματικού ρίσκου, που αποτελεί θέμα ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη των εκάστοτε αποτελεσματικών στρατηγικών προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή ανά τομέα πολιτικής.
Οι συγκεκριμένοι δείκτες θα παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις αλλαγές και τις επιπτώσεις στο τοπικό οικοσύστημα και τις ανθρωπογενείς δραστηριότητες πάνω στο νησί, καθώς και τους ενδεχόμενους κινδύνους που συνδέονται με τις φυσικές καταστροφές.
Μέσω της συστηματικής παρακολούθησης και ανάλυσης αυτών των δεικτών, οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων της περιφέρειας της Κρήτης θα μπορούν να εντοπίσουν ευάλωτους τομείς, να αξιολογήσουν τις πιθανές απώλειες και να σχεδιάσουν προληπτικές δράσεις.
Στον Περιφερειακό Μηχανισμό Υποστήριξης της Κρήτης για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή συμμετέχουν μεταξύ άλλων το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο (ΕΛ.ΜΕ.ΠΑ.), το Πολυτεχνείο Κρήτης, το Πανεπιστήμιο Κρήτης, το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και ο ΕΛΓΟ «Δήμητρα».
Το έργο χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο και αποτελεί πρότυπη πρωτοβουλία της Περιφέρειας Κρήτης, συνδέοντας την επιστημονική γνώση με την πράξη».