Με την ευκαιρία της 85ης επετείου της Μάχης της Κρήτης, η «Π» έως και το Σάββατο 23 Μαΐου, επιλέγει να παρουσιάζει αφιερώματα στο ιστορικό γεγονός που παγκοσμίως δεν έχει καταγραφεί όμοιό του. Η αφιερωματικές αναφορές στη Μάχη της Κρήτης θα γίνονται με δημοσίευση κεφαλαίων από το βιβλίο του Κώστα Ξυλούρη με τίτλο: «Η μάχη των αμάχων: Το μεγαλείο της κρητικής ψυχής».
Μια επίπονη έρευνα δέκα χρόνων από τον επίτιμο πρόεδρο της Παγκρητίου Ενώσεως, Κώστα Ξυλούρη, που δεν λογάριασε χρόνο και κόπο. Στη σημερινή της έκδοση, η «Π» παρουσιάζει το κεφάλαιο «Σιωπηλές ηρωίδες», που αναφέρεται στις γυναίκες της Κρήτης, που έδωσαν τη δική τους μάχη εναντίον των Γερμανών, επιδεικνύοντας απαράμιλλο θάρρος και πρωτοφανή διάθεση αυτοθυσίας. Στο συγκεκριμένο κεφάλαιο ο Κώστας Ξυλούρης, γράφει:
Λεβεντογέννα προσφωνούν την Κρήτη και της ταιριάζει απόλυτα, γιατί τα παλικάρια του νησιού προήλθαν από άξιες και δυναμικές γυναίκες, που δεν δίστασαν να λάβουν μέρος στην αντίσταση κατά του Γερμανού κατακτητή.
Μεγάλο μέρος της θετικής εικόνας των ανδρών οφείλεται ασφαλώς σε αυτές τις σιωπηλές ηρωίδες της ζωής, και η αναγνώριση αυτή τους ανήκει δικαιωματικά.
Ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα των ανδρών είναι η αναμφισβήτητη αξία των γυναικών τους και η διαμορφωμένη στο πέρασμα των χρόνων δυναμική και περήφανη συνείδησή τους.
Στον αδιάκοπο αγώνα της ζωής, στις μεγάλες στιγμές της χαράς και της λύπης, στις κρίσιμες επιλογές και τις δύσκολες αποφάσεις, η γυναίκα έπαιζε πάντα αποφασιστικό ρόλο, και πάντα στήριζε με θάρρος και γενναιότητα τις πράξεις και τις ενέργειες των ανδρών.
Οι γυναίκες της Κρήτης δεν έλειψαν από το εθνικό προσκλητήριο, από την αρχή της μάχης έως το τέλος της κατοχής.
Μάλιστα ήθελαν να πολεμήσουν και εζήτησαν να σχηματίσουν σύνταγμα αμαζόνων. Όπως λέει ο Καζαντζάκης, σε ένα χωριό της Κρήτης μια γριά Κρητικιά, που έκρυβε επί έξι μήνες με κίνδυνο της ζωής της δύο Εγγλέζους στρατιώτες στο σπίτι της, στάθηκε μπροστά στον Γερμανό φρούραρχο και του φώναξε: «Να ξέρεις, Κομαντάντε, πως όλες οι μανάδες στον κόσμο πονούνε κι αυτός ο πόνος των μανάδων θα φάει τη Γερμανία.
Η Γερμανία θα χαθεί, βάνω την κεφαλή μου! Βάζεις στοίχημα, Κομαντάντε;» Δεν ξέρουμε αν ο Γερμανός έβαλε ή όχι το στοίχημα, το βέβαιο είναι ότι η Γερμανία έχασε.
Ας δούμε μερικά παραδείγματα από την παρουσία των Κρητικών γυναικών στον αγώνα.
Ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα των ανδρών είναι η αναμφισβήτητη αξία των γυναικών τους
Σκούρβουλα Μεσσαράς: Επειδή οι Γερμανοί δεν βρήκαν πολλούς άνδρες στο χωριό, σκότωσαν τις γυναίκες ανεξάρτητα από την ηλικία τους. Απολογισμός: 18 γυναίκες και 4 άνδρες.
Μαρία Γλυμιδάκη (από τη Χαραυγή Χανίων): Για την αντιστασιακή της δράση είχε συλληφθεί από τους Γερμανούς και οδηγήθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς. Στο χέρι της διακρίνεται ο αριθμός που της είχαν χαράξει οι Γερμανοί.
Ευαγγελία Αρμενάκη και Ευαγγελία Φωτιάδου (από το Ηράκλειο): Δεν είχαν αποκηρύξει τις ιδέες τους ως μέλη της ΕΠΟΝ. Έπεσαν θύματα του πολιτικού φανατισμού της εποχής.
Εκτελέστηκαν το 1948 παρά το νεαρό της ηλικίας τους, αφού ήταν μόλις 20 χρόνων.
Ανδρονίκη και Όλγα Σκουλά (16 και 14 χρονών): Μία από τις φρικαλέες κτηνωδίες των Ναζί είναι και η περίπτωση με τα δύο μικρά κορίτσια, βοσκοπούλες στο Ανωγειανό Αόρι.
Οι αδίστακτοι δολοφόνοι τις συνέλαβαν και τις βασάνισαν με το πιο απάνθρωπο τρόπο, τις κακοποίησαν και μετά τις εκτέλεσαν στη περιοχή του Αγίου Μύρωνα.
Ευαγγελία Κλάδου: Γεννημένη στ’ Ανώγεια Μυλοποτάμου, τη βρίσκει η γερμανοϊταλική κατοχή δασκάλα στην Κρήτη. Οργανώνεται από τους πρώτους στην Εθνική Αντίσταση και αναδεικνύεται σε ένα από τα πιο δραστήρια και δυναμικά στελέχη μέσα στις γραμμές του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Βγαίνει αργότερα στα βουνά και παίρνει τον τίτλο της καπετάνισσας. Η θρυλική δασκάλα και καπετάνισσα συλλαμβάνεται γιατί δεν απαρνείται τις ιδέες της και εκτελείται στα Χανιά στις 6.12.1949.
Μαρία Λιουδάκη: Γεννήθηκε στη Λατσίδα Μεραμβέλλου. Είναι η φωτισμένη και χαρισματική δασκάλα, η οποία διευρύνει τον κύκλο των ενδιαφερόντων της και αναδεικνύεται σε μια σπουδαία λαογράφο και πρωτοπόρα οραματίστρια της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης στην εποχή της. Αναδεικνύεται παράλληλα και σε μια αγωνίστρια της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Εκτελείται το 1947.
Τερψιχόρη Χρυσουλάκη-Βλάχου (από τη Σητεία): Αγωνίστηκε προσφέροντας τις υπηρεσίες της στον ασύρματο που λειτουργούσε σ’ όλο σχεδόν το διάστημα της κατοχής στη Μονή Τοπλού. Συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε θάνατο από τους Γερμανούς. Εκτελείται στην Αγιά Χανίων, τον Ιούνιο του 1944, σε ηλικία 18 ετών.
Ελένη Μαρκετάκη: Για την ίδια αιτία και με την ίδια κατηγορία εκτελείται, μετά την καταδίκη της, η συμπολίτισσα και συναγωνίστρια της Χρυσουλάκη-Βλάχου, Ελένη Μαρκετάκη.
Μετά την ομοβροντία των όπλων, οι άνδρες του εκτελεστικού αποσπάσματος στην Αγιά επιστρέφουν στη μονάδα τους, κρατώντας τα λάφυρα της επιχείρησης, που είναι τα γοβάκια των δύο κοριτσιών που εκτελέστηκαν. Η Μαρκετάκη ήταν τότε 30 χρόνων.
Ο ηρωικός αγώνας των Κρητικών και οι σοβαρές απώλειες της γερμανικής μηχανής
Η Κρήτη ξημέρωσε στις 20 Μαΐου 1941 κάτω από τη σκιά χιλιάδων Γερμανών αλεξιπτωτιστών που έπεφταν από τον ουρανό. Ήταν η πρώτη -τόσο μεγάλης κλίμακας- αεραποβατική εισβολή στην ιστορία, η οποία εξελίχθηκε σε μια συγκλονιστική και αιματηρή μάχη που σημάδεψε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Μάχη της Κρήτης.
Οι γερμανικές δυνάμεις προσπάθησαν να φέρουν σε πέρας την Επιχείρηση «Ερμής» (Unternehmen Merkur) – ένα παράτολμο σχέδιο κατάληψης της Κρήτης, αποκλειστικά με αλεξιπτωτιστές και αερομεταφερόμενα στρατεύματα. Εκείνες τις δέκα ημέρες της μάχης (20 Μαΐου – 1 Ιουνίου 1941), οι υπερασπιστές του νησιού – Βρετανοί, Νεοζηλανδοί, Αυστραλοί, Έλληνες στρατιώτες και απλοί Κρητικοί πολίτες – αντιστάθηκαν σθεναρά. Η Κρήτη τελικά καταλήφθηκε, όμως η νίκη των εισβολέων αποδείχθηκε πύρρειος, με τεράστιο κόστος για τους Γερμανούς, και η γενναία αντίσταση του κρητικού λαού έγραψε ιστορία.
Στρατηγικά αίτια της επίθεσης και το Σχέδιο «Ερμής»
Τρεις εβδομάδες μετά την υποταγή της ηπειρωτικής Ελλάδας, ο Χίτλερ αποφάσισε να καταλάβει την Κρήτη πάση θυσία, θέλοντας να εξασφαλίσει τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου. Η κατοχή της Κρήτης παρείχε στους Βρετανούς σημαντικά πλεονεκτήματα: το ασφαλές λιμάνι της Σούδας ως ναυτική βάση και ένα προγεφύρωμα, από όπου η RAF θα μπορούσε να πλήξει τις πετρελαιοπηγές του Πλοϊέστι στη Ρουμανία.
Με την Κρήτη στα χέρια των Συμμάχων, το νότιο πλευρό του Άξονα παρέμενε επισφαλές ενόψει της επικείμενης επίθεσης στη Σοβιετική Ένωση (Επιχείρηση «Barbarossa»). Έτσι, για τους Γερμανούς, η εξουδετέρωση αυτής της «απειλής» ήταν ζωτικής σημασίας.
Το σχέδιο εισβολής – κωδικά ονομασμένο «Ερμής» – εκπονήθηκε από τον πρωτοπόρο των γερμανικών αλεξιπτωτιστών, στρατηγό Κουρτ Στούντεντ, και εγκρίθηκε απρόθυμα από τον Χίτλερ στις 25 Απριλίου 1941 (Διαταγή Νο.28). Αν και ο Χίτλερ αρχικά εξέφρασε επιφυλάξεις, προβλέποντας βαριές απώλειες, τελικά έδωσε το πράσινο φως υπό τον όρο να μην καθυστερήσει η προετοιμασία του για τη Ρωσία.
Ολόκληρη η επιχείρηση θα διεξαγόταν από τη Luftwaffe: διατέθηκαν περίπου 550 βομβαρδιστικά και μαχητικά αεροσκάφη υποστήριξης και 10 σμήνη μεταγωγικών Junkers Ju-52 για τη μεταφορά των στρατευμάτων. Συνολικά, 22.750 Γερμανοί στρατιώτες θα συμμετείχαν στην επίθεση, εκ των οποίων οι 14.000 αλεξιπτωτιστές, συνεπικουρούμενοι από ένα Σύνταγμα αερομεταφερόμενων ορεινών καταδρομέων.
Οι Γερμανοί εξέτασαν δύο σενάρια: είτε συγκέντρωση όλων των δυνάμεων στο δυτικό άκρο (Μάλεμε–Χανιά) για γρήγορη εδραίωση εκεί, είτε ταυτόχρονες ρίψεις σε πολλά σημεία του νησιού, ώστε να κυριευτούν αιφνιδιαστικά όλες οι βασικές τοποθεσίες. Τελικά επελέγη ένας συμβιβασμός: η επίθεση θα εκδηλωνόταν σε τέσσερις κύριους στόχους – Μάλεμε, Χανιά, Ρέθυμνο και Ηράκλειο – με δύο διαδοχικά κύματα μέσα στην ίδια μέρα.
Το πρώτο κύμα, νωρίς το πρωί της 20ής Μαΐου, περιλάμβανε την Ομάδα «Κομήτης» (στόχος: αεροδρόμιο Μάλεμε) και την Ομάδα «Άρης» (πρώτο κλιμάκιο με στόχο την πόλη των Χανίων και το λιμάνι της Σούδας).
Το δεύτερο κύμα το απόγευμα περιλάμβανε το δεύτερο κλιμάκιο της Ομάδας «Άρης» στο Ρέθυμνο (αεροδρόμιο Περίβου) και την Ομάδα «Ωρίων» στο Ηράκλειο (πόλη και αεροδρόμιο). Στόχος ήταν να καταληφθούν άμεσα τα αεροδρόμια, ώστε μετά να προσγειωθούν ενισχύσεις (μονάδες της 5ης Ορεινής Μεραρχίας) και να συνενωθούν οι γερμανικές δυνάμεις, εγκλωβίζοντας τους Συμμάχους.
Δυνάμεις και διάταξη των υπερασπιστών
Οι διαθέσιμες συμμαχικές δυνάμεις στο νησί αριθμούσαν περίπου 43.000 άνδρες. Από αυτούς, γύρω στους 31.500 ήταν Βρετανοί και Κοινοπολιτειακοί (Βρετανοί, Νεοζηλανδοί, Αυστραλοί), ενώ περίπου 11.500 ήταν Έλληνες.
Ωστόσο, η ισχύς αυτών των αριθμών ήταν απατηλή: πολλοί από τους Βρετανο-κοινοπολιτειακούς στρατιώτες ήταν διασωθέντες της εκστρατείας στην ηπειρωτική Ελλάδα, που είχαν φτάσει στην Κρήτη χωρίς βαρύ οπλισμό – πολλοί φέροντας μόνο ατομικά όπλα ή και άοπλοι.
Η συμμετοχή των Κρητικών αμάχων στην άμυνα
Ένα από τα πλέον ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Μάχης της Κρήτης – που την κάνει να ξεχωρίζει στην ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου – είναι η μαζική αυθόρμητη συμμετοχή του άμαχου κρητικού πληθυσμού στην αντίσταση κατά των εισβολέων.
Από τις πρώτες ώρες της επίθεσης, άνδρες και γυναίκες κάθε ηλικίας, πολλοί χωρίς καμία στρατιωτική εκπαίδευση, πήραν ό,τι όπλο βρήκαν: τουφέκια από τον πόλεμο στην Αλβανία, μαχαίρια, τσεκούρια, δρεπάνια, ακόμα και πέτρες και ξύλα – και ρίχτηκαν στη μάχη πλάι στους συμμαχικούς στρατιώτες.
Οι μαρτυρίες αφθονούν: Στο χωριό Γαλιά, ένας ηλικιωμένος ιερέας λέγεται πως κατακόντισε Γερμανό αλεξιπτωτιστή με την μαγκούρα του· στη περιοχή του Μάλεμε, έφηβοι και γυναίκες επιτέθηκαν με δρεπάνια σε στρατιώτες που προσγείωνονταν στα χωράφια.
Ακόμα και στην πόλη του Ηρακλείου, ομάδες πολιτών οπλισμένων με ό,τι διέθεταν συνέδραμαν στην εξουδετέρωση των εισβολέων που είχαν πέσει στα περίχωρα. Ήταν η πρώτη φορά στον πόλεμο που οι Γερμανοί αντιμετώπισαν τέτοια γενικευμένη λαϊκή αντίσταση σε μια επιχείρηση κατάληψης.
Η συμβολή των αμάχων υπήρξε κρίσιμη σε πολλές περιπτώσεις – ανέκοψε προελάσεις, συνέβαλε στη σύλληψη δεκάδων αιχμαλώτων και εμψύχωσε τους μαχόμενους στρατιώτες.
Όμως αυτή η αυθόρμητη γενναιότητα είχε και βαρύ τίμημα. Οι άμαχοι που έπιασαν όπλα δεν καλύπτονταν από τη Συνθήκη της Γενεύης ούτε από τους κανονισμούς πολέμου, στα μάτια των Ναζί θεωρήθηκαν «παράνομοι κλέφτες». Μετά τη νίκη τους, οι Γερμανοί εξαπέλυσαν σκληρά αντίποινα σε όλη την Κρήτη.
Στις 3 Ιουνίου 1941, το χωριό Κάνδανος στα Χανιά – όπου οι κάτοικοι είχαν φονεύσει μια διμοιρία αλεξιπτωτιστών – ισοπεδώθηκε ολοκληρωτικά. Στην είσοδο του ερειπωμένου χωριού, οι Γερμανοί έστησαν μια πινακίδα που διακήρυττε: «Εδώ υπήρχε η Κάνδανος… καταστράφηκε σε αντίποινα για τη δολοφονική ενέδρα εναντίον Γερμανών αλεξιπτωτιστών από άνδρες και γυναίκες».
Λίγες μέρες πριν, στο χωριό Κοντομάρι, μια ομάδα Γερμανών υπό τον υπολοχαγό, Σ. Μπ. Μπάουερ, είχε προβεί στην πρώτη μαζική εκτέλεση αμάχων στην κατεχόμενη Ευρώπη, εκτελώντας δεκάδες άνδρες χωρικούς ως αντίποινα.
Παρόμοιες τραγωδίες εκτυλίχθηκαν και σε άλλες περιοχές της Κρήτης (στον Γαλατά, στο Αμάρι, στην Βιάννο, κ.ά.) κατά τη διάρκεια της κατοχής που ακολούθησε. Η αιματηρή αντίσταση του κρητικού λαού αποτελεί έκτοτε κομμάτι της συλλογικής μνήμης και ταυτότητας της Κρήτης.
Παρά τις ανείπωτες θυσίες – χιλιάδες εκτελεσμένοι άμαχοι και καμένα χωριά – οι Κρητικοί δεν υπέκυψαν. Αντιθέτως, ο σπόρος της αντίστασης ρίζωσε βαθιά: αμέσως μετά τη μάχη, άρχισαν να σχηματίζονται οι πρώτες αντάρτικες ομάδες, που συνέχισαν τον αγώνα κατά των κατακτητών μέχρι το 1945.
Επιπτώσεις για τη ναζιστική πολεμική στρατηγική
Η Μάχη της Κρήτης, αν και έληξε με νίκη του Άξονα, είχε απρόσμενες στρατηγικές συνέπειες. Ο ίδιος ο Χίτλερ φέρεται να σοκαρίστηκε από το εύρος των απωλειών των επίλεκτων αλεξιπτωτιστών του.
Η κατάκτηση του νησιού που προέβλεπε πως θα ολοκληρωνόταν μέσα σε μία μέρα, τελικά πήρε σχεδόν δύο εβδομάδες και κόστισε τόσο πολύ αίμα, ώστε ο Χίτλερ αποφάσισε ότι δεν θα ρισκάρει ποτέ ξανά τέτοια επιχείρηση. Μετά την Κρήτη, διέταξε τον τερματισμό κάθε μεγάλης αεραποβατικής επιχείρησης στο μέλλον.
Οι άλλοτε θρυλικοί Fallschirmjäger δεν θα ξαναχρησιμοποιούνταν μαζικά ως αυτόνομη δύναμη κατάληψης· αντίθετα, εντάχθηκαν πλέον σε συμβατικούς ρόλους πεζικού στο Ανατολικό Μέτωπο. Η αλλαγή αυτή είχε αντίκτυπο και στις μελλοντικές επιχειρήσεις του Άξονα.
Στον αντίποδα, οι Σύμμαχοι έλαβαν σημαντικά διδάγματα. Εντυπωσιασμένοι από το θράσος και την τακτική επίδραση των γερμανικών αεροποβατικών δυνάμεων, ξεκίνησαν αμέσως να οργανώνουν τα δικά τους σώματα αλεξιπτωτιστών.
Η Βρετανία και οι ΗΠΑ συγκρότησαν εντός του 1942 μονάδες αλεξιπτωτιστών και αερομεταφερόμενες μεραρχίες, που έμελλε να αποδειχθούν πολύτιμες αργότερα (βλ. Νορμανδία, Ολλανδία 1944 κ.λπ.).
Πικρή ειρωνεία: η μάχη όπου οι Γερμανοί ανέδειξαν τα όρια των αλεξιπτωτιστών τους, έγινε το έναυσμα για τους Συμμάχους να αξιοποιήσουν αυτήν την νεωτεριστική μορφή πολέμου στο μέγιστο.
Απώλειες και συμβολισμός της Μάχης
Η Μάχη της Κρήτης αποδείχθηκε απίστευτα δαπανηρή σε ανθρώπινες ζωές και μέσα. Οι απώλειες των Συμμάχων, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, ανήλθαν περίπου σε 1.742 νεκρούς Βρετανούς και Κοινοπολιτειακούς, 1.737 τραυματίες και πάνω από 11.800 αιχμαλώτους.
Οι ελληνικές απώλειες ήταν επίσης βαριές: τουλάχιστον 426 Έλληνες στρατιώτες έπεσαν μαχόμενοι, ενώ άγνωστος αριθμός τραυματίστηκε ή συνελήφθη.
Στη θάλασσα, το Βρετανικό Ναυτικό πλήρωσε μεγάλο τίμημα προσπαθώντας να εμποδίσει ενισχύσεις του εχθρού και να απομακρύνει τους ηττημένους: οι Γερμανοί βύθισαν 2 βρετανικά καταδρομικά και 6 αντιτορπιλικά, σκοτώνοντας πάνω από 2.000 ναύτες.
Οι γερμανικές απώλειες, ωστόσο, ήταν εκείνες που προκάλεσαν παγκόσμια αίσθηση. Χιλιάδες επίλεκτοι αλεξιπτωτιστές δεν θα επέστρεφαν ποτέ στη βάση τους. Τα ακριβή νούμερα διέφεραν ανά πηγή: ο στρατηγός Στούντεντ ανέφερε περίπου 4.000 νεκρούς και αγνοούμενους Γερμανούς, ενώ άλλες εκτιμήσεις ανεβάζουν το συνολικό τίμημα σε 6.500 άνδρες. Μόνο στο γερμανικό νεκροταφείο του Μάλεμε είναι θαμμένοι 4.465 Γερμανοί στρατιώτες της μάχης και της κατοχής.
Επιπλέον, η Luftwaffe έχασε πάνω από 220 αεροσκάφη ολοσχερώς και περίπου 150 ακόμη υπέστησαν βαριές ζημιές κατά τη διάρκεια της επιχείρησης– απώλειες αεροπορικών μέσων που θεωρήθηκαν ανεπανόρθωτες για μια και μόνο μάχη.