Ποιος από μας σε κάποια φάση της ζωής του δεν έχει κάνει την επίκληση σ’ εκείνον τον Άγιο, που το όνομά του έχει συνδεθεί με την ελπίδα, την αναζήτηση, τη φανέρωση και την παρηγοριά. Η φράση «Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ το» παραμένει ζωντανή στα χείλη των πιστών τους και συνοδεύεται συνήθως από την υπόσχεσή τους για μια φανουρόπιτα.
Η λατρεία του Αγίου Φανουρίου φαίνεται ότι ξεκινά από τη Ρόδο, όπου κατά την παράδοση βρέθηκε η εικόνα του, όταν έσκαβαν σε ερείπια παλαιού ναού έξω από τα Τείχη της πόλης. Ο Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος (1355-1369) διάβασε την επιγραφή «Άγιος Φανούριος».
Η εικόνα παρίστανε ένα νέο ντυμένο με στρατιωτική ενδυμασία, ο οποίος κρατούσε σταυρό με λαμπάδα και ήταν πλαισιωμένος από 12 σκηνές του μαρτυρίου του. Ο Μητροπολίτης καθιέρωσε ημερομηνία εορτής του Αγίου Φανουρίου την ημέρα εύρεσης της εικόνας του (27 Αυγούστου).
Η βυζαντινολόγος Μαρία Βασιλάκη-Μαυρακάκη, όπως αναφέρει το cantinamag.gr, τοποθετεί την εξάπλωση της λατρείας του στην Κρήτη ήδη από τις αρχές του 15ου αιώνα.
• Μάλιστα όλες οι πρώιμες γνωστές απεικονίσεις του Αγίου (τοιχογραφίες ή φορητές εικόνες) έχουν εντοπιστεί και ζωγραφιστεί στην Κρήτη.
Ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα δείγματα εικονογράφησής του βρίσκεται στη Μονή Βαλσαμονέρου στο Ηράκλειο, έργο του περίφημου Κρητικού ζωγράφου Κωνσταντίνου Ρίτζου.
Πώς συνδέθηκε με τα χαμένα αντικείμενα
Είναι εύκολο να θεωρήσουμε ότι όλα ξεκίνησαν από το όνομα Φανούριος και τη σύνδεσή του με το ρήμα «φανερώνω». Η ιστορία όμως δεν σταματά σε ένα λογοπαίγνιο. Στις παλαιότερες αφηγήσεις θαυμάτων του Αγίου υπάρχουν περιστατικά στα οποία αποδίδεται σε εκείνον η εύρεση χαμένων ζώων και αντικειμένων.
Καταγράφονται επίσης θεραπείες ανθρώπων και ζώων. Η ιδιότητά του ως βοηθού στην αναζήτηση του χαμένου φαίνεται επομένως να έχει αρκετά βαθιές ρίζες μέσα στην ίδια τη λατρεία του.
Σταδιακά το «χαμένο» απέκτησε πολύ ευρύτερη έννοια. Δεν ήταν πια μόνο ένα αντικείμενο. Στη λαϊκή παράδοση ο Άγιος Φανούριος άρχισε να καλείται να «φανερώσει» μια δουλειά, έναν σύντροφο, μια λύση σε κάποιο πρόβλημα ή γενικότερα την καλή τύχη.
Σύμφωνα με την παράδοση στην Κρήτη, την Κύπρο, τη Σκιάθο, τη Φλώρινα και άλλες περιοχές, η φανουρόπιτα παρασκευαζόταν για να βρουν οι ανύπαντρες κόρες γαμπρό. Άλλοι πιστεύουν ότι φέρνει καλοτυχία και φωτίζει τον δρόμο της ζωής του καθενός.
Γιατί όμως φτιάχνουμε πίτα;
Η πίτα του Αγίου Φανουρίου φτιάχνεται συνήθως στις 26 και 27 Αυγούστου, κατά την παραμονή ή ανήμερα της γιορτής του.
Σύμφωνα με την παράδοση, η φανουρόπιτα φτιάχνεται για να σωθεί η ψυχή της μητέρας του Αγίου Φανουρίου. Η μητέρα του ήταν μία αμαρτωλή γυναίκα, πολύ σκληρή με τους φτωχούς στους οποίους συμπεριφερόταν απάνθρωπα. Ο γιος, ο Άγιος Φανούριος, προσπάθησε να τη σώσει από την Κόλαση, αλλά δεν τα κατάφερε.
Γι’ αυτό παρακάλεσε να μη φτιάχνουν τίποτα για αυτόν, αλλά μόνο για τη μνήμη και την ψυχή της μητέρας του: «Θεός σχωρεσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου».
Έτσι, στις 27 Αυγούστου που γιορτάζουμε τον Άγιο Φανούριο, οι πιστοί φτιάχνουν φανουρόπιτες, τις οποίες αφού ευλογηθούν πρώτα στην εκκλησία μοιράζουν στη γειτονιά, ζητώντας να συγχωρεθεί η μητέρα του Αγίου.
Με το πέρασμα των χρόνων, καθιερώθηκε η αντίληψη ότι ο Άγιος φανερώνει ό,τι ζητήσεις. Άλλωστε το όνομα του Αγίου προκύπτει από το ρήμα «φαίνω», που σημαίνει αποκαλύπτω. Παραδοσιακά λένε οι πιστοί «Άγιε μου Φανούρη, φανέρωσε μου το… Και εγώ θα φτιάξω μια πίτα για την ψυχή της μάνας σου».
Κοιμούνται, βλέπουν στον ύπνο τους την απάντηση και έπειτα κάνουν την πίτα, την πηγαίνουν στην εκκλησία να διαβαστεί από ιερέα και μετά τη μοιράζουν.
Φανουρόπιτα με 7, 9 ή 11 υλικά;
Δεν υπάρχει μία μοναδική συνταγή φανουρόπιτας ούτε ένας υποχρεωτικός αριθμός υλικών. Οι πιο γνωστές εκδοχές περιλαμβάνουν 7 ή 9 υλικά, ενώ συναντώνται και συνταγές με 11. Στη λαϊκή παράδοση οι αριθμοί αυτοί απέκτησαν συμβολικές ερμηνείες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει κάποιος εκκλησιαστικός κανόνας που επιβάλλει συγκεκριμένο αριθμό.
Κοινό χαρακτηριστικό των περισσότερων συνταγών είναι ότι πρόκειται για νηστίσιμη παρασκευή, χωρίς αυγά και γαλακτοκομικά. Αλεύρι, ελαιόλαδο, ζάχαρη, πορτοκάλι, κανέλα, σταφίδες και ξηροί καρποί είναι μερικά από τα υλικά που επανέρχονται συχνότερα, αλλά οι οικογενειακές και τοπικές παραλλαγές είναι πολλές.
Το θαύμα στην Κρήτη
Ο Άγιος Φανούριος έκανε αρκετά θαύματα στους πιστούς που επικαλούνται το όνομά του κι ένα απ’ αυτά είναι το ακόλουθο:
«Σε μια περίοδο -αναφέρεται στην ιστοσελίδα της Ιεράς Μονής Παναγίας Χειματίσσης της Θαυματουργής- της ιστορικής ζωής της, η Κρήτη ήταν υποδουλωμένη στους Λατίνους (1204-1669 μ.Χ.) που είχαν δικό τους Αρχιεπίσκοπο και γι’ αυτό προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να παρασύρουν τους κατοίκους του νησιού στον Καθολικισμό (Παπισμό).
Έτσι οι Λατίνοι πήρανε σαν καταπιεστικό μέτρο ενάντια στην Ορθοδοξία να μην επιτρέπουν να χειροτονούνται ιερείς στην Κρήτη, οπότε οι Κρητικοί αναγκάζονταν να μεταβαίνουν στο νησί Τσιρίγο (Κύθηρα) για να χειροτονηθούν ιερείς από Ορθόδοξο Αρχιερέα που έδρευε εκεί.
Κάποια εποχή λοιπόν ξεκίνησαν απ’ την Κρήτη τρεις διάκονοι για το Τσιρίγο κι αφού χειροτονήθησαν εκεί ιερείς, επέστρεφαν τρισευτυχισμένοι στο -πολύπαθο τότε απ’ τη σκλαβιά- νησί τους. Κατά κακή τους τύχη, Αγαρηνοί πειρατές τούς συνέλαβαν στο πέλαγος, τους μετέφεραν στη Ρόδο, όπου τους πώλησαν σε τρεις διαφορετικούς Αγαρηνούς αφέντες.
Η θέση των τριών ιερέων ήταν αξιοθρήνητη κι όμως μια προσμονή ήλθε να γλυκάνει το πικρό παράπονό τους. Μάθανε πως στη Ρόδο ο Άγιος Φανούριος θαυματουργούσε και σ’ αυτόν στήριξαν τις ελπίδες τους κι ολοένα προσεύχονταν και τον επικαλούνταν ο καθένας τους ξεχωριστά, για να τους λυτρώσει απ’ τη σκληρή αιχμαλωσία στους μιαρούς Αγαρηνούς.
Ζήτησε, λοιπόν, ο κάθε ιερέας, χωρίς να συνεννοηθούν μεταξύ τους, απ’ τον αφέντη του, να του δώσει άδεια να μεταβεί στην εκκλησία για να προσκυνήσει την εικόνα του Αγίου Φανουρίου.
Πήρανε κι οι τρεις τους μ’ ευκολία την άδεια, προσκύνησαν μ’ ευλάβεια την εικόνα του Αγίου βρέχοντας τη γη με τα δάκρυά τους γονατιστοί σαν προσεύχονταν και με όλη τη δύναμη της ψυχής τους παρακαλούσαν τον Άγιο Φανούριο να μεσολαβήσει για να γλιτώσουν πια απ’ τα χέρια των Αγαρηνών.
Αφού οι ιερείς αναχώρησαν, ανακουφισμένοι απ’ τον πόνο τους, ο Άγιος Φανούριος παρουσιάστηκε τη νύχτα και στους τρεις αφέντες τους και τους διέταξε να ελευθερώσουν τους σκλάβους ιερείς τους, διαφορετικά θα τους τιμωρούσε σκληρά.
Απολυτίκιον Ἦχος δ΄. Ταχὺ προκατάλαβε
Οὐράνιον ἐφύμνιον, ἐν γῇ τελεῖται λαμπρῶς, ἐπίγειον πανήγυριν νῦν ἑορτάζει φαιδρῶς, ἀγγέλων πολίτευμα· ἄνωθεν ὑμνῳδίαις εὐφημοῦσι τοὺς ἄθλους, κάτωθεν Ἐκκλησίᾳ τὴν οὐράνιον δόξαν· ἣν εὗρες πόνοις καὶ ἄθλοις τοῖς σοῖς Φανούριε ἔνδοξε.
Κοντάκιον Ἦχος γ΄. Ἡ Παρθένος σήμερον
Ιερεῖς διέσωσας, αἰχμαλωσίας ἀθέου, καὶ δεσμὰ συνέθλασας, δυνάμει θείᾳ θεόφρον• ᾔσχυνας, τυράννων θράση γενναιοφρόνως• εὔφρανας, Ἀγγέλων τάξεις Μεγαλομάρτυς• διὰ τοῦτό σε τιμῶμεν, θεῖε ὁπλῖτα, Φανούριε ἔνδοξε.
Στα Πετροδαλάκια του Ψηλορείτη, καταφύγιο αγωνιστών, τον τιμά η οικογένεια Ξυλούρη
Ένα από τα πιο γνωστά και παραδοσιακά ορεινά προσκυνήματα της Κρήτης
Ο Ιερός Ναός του Αγίου Φανουρίου στα Πετραδολάκια Ψηλορείτη είναι ένα από τα πιο γνωστά και παραδοσιακά ορεινά προσκυνήματα της Κρήτης, το οποίο συγκεντρώνει κάθε χρόνο πλήθος πιστών.
Κάθε χρόνο, στη γιορτή του Αγίου πολλοί Κρητικοί επισκέπτονται τον ναό, εκεί στις αποστροφές που βρίσκονται τα μιτάτα των Ξυλούρηδων, τα οποία έγιναν καταφύγια και μνήμες για τους παλιούς αγωνιστές, δηλαδή ανθρώπους απλούς, βοσκούς στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, που με στερήσεις και κακουχίες, αλλά με ψυχή, με σεμνότητα και αληθινό ήθος έδωσαν τον αγώνα τους.
Όπως ο (Τζιτζής) Ξυλούρης Μανώλης, που στα χρόνια της Τουρκοκρατίας σήκωσε το ανάστημά του με θάρρος και ανδριοσύνη, περπατώντας όλη την Κρήτη, πολεμώντας με πάθος απέναντι στον κατακτητή.
Και μετά, στα χρόνια της γερμανικής Κατοχής, ο Καπετάν Μιχάλης Ξυλούρης ή Χριστομιχάλης, αρχηγός της Εθνικής Αντίστασης του Ψηλορείτη, αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα για την πατρίδα και μάλιστα, όταν του πρότειναν τιμές και χρήματα οι Άγγλοι και οι Αρχές, εκείνος έδωσε μια απάντηση που έμεινε στην ιστορία: «Εγώ δωρεάν μπήκα στον αγώνα και δωρεάν βγήκα». Δεν κράτησε τίποτα για τον εαυτό του.
Όλη του η ζωή, ένας αγώνας για την πατρίδα, μια βαλίτσα γεμάτη με το αρχείο της Κατοχής. Έγγραφα, μαρτυρίες, αποδείξεις του αγώνα του· αυτό ήταν το κληροδότημά του σε εμάς. Μια παρακαταθήκη τιμής και ανιδιοτέλειας. Στα ίδια μέρη έζησαν κι άλλοι αγωνιστές, που θυσιάστηκαν και έγραψαν τη δική τους ιστορία. Όχι μόνο στα Ανώγεια, αλλά σ’ ολόκληρη την Κρήτη.
Όσο για την ιστορία του Αγίου Φανουρίου, αυτός που ονειρεύτηκε την εικόνα του Αγίου και οραματίστηκε να χτιστεί η εκκλησία ήταν ο Γιώργος Ξυλούρης ή Ζωνός, μαζί με όλους τους βοσκούς και με την επίβλεψη και συνδρομή του Καπετάν Μιχάλη. Το σημείο όπου χτίστηκε η εκκλησία ονομαζόταν «Εμπρίσκοι».
Εκεί από τότε έως και σήμερα, υπάρχει πηγή με τρεχούμενο νερό. Και βέβαια στα Πετραδολάκια, έζησε μια εποχή και ο Νίκος Ξυλούρης ή Ψαρονίκος, ο θρύλος της μουσικής, που με τη φωνή του μίλησε για την ελευθερία και την ψυχή του λαού μας.
- Η οικογένεια Ξυλούρηδων που έχτισε και συντηρεί την εκκλησία, σε υψόμετρο 1.435 μέτρων, σε μια άγρια αλλά πανέμορφη ορεινή τοποθεσία, τιμώντας τον Άγιο ως προστάτη της, κάθε χρόνο διοργανώνει ένα μεγάλο, ανοιχτό παραδοσιακό τραπέζι (πανηγύρι) για όλους τους προσκυνητές.