Ένα ακόμη πεδίο πολιτιστικής και γαστρονομικής αντιπαράθεσης επιχειρούν να ανοίξουν τουρκικά δημοσιεύματα, παρουσιάζοντας την κοινή πρωτοβουλία Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν για τον μπακλαβά ως «στρατηγική κίνηση» απέναντι στην Ελλάδα, μετά τις κατηγορίες για τον πατσά.
Σύμφωνα με τουρκικά μέσα ενημέρωσης, η Άγκυρα και το Μπακού κατέθεσαν κοινό φάκελο στην UNESCO, ζητώντας την ένταξη της τέχνης και των πολιτιστικών πρακτικών γύρω από τον μπακλαβά και τον αζερικό pakhlava στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας.
Η είδηση, στον απόηχο των όσως ειπώθηκαν και για το ζεϊμπέκικο, παρουσιάζεται στην Τουρκία με χαρακτηριστικούς τίτλους όπως «Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν ενώνουν δυνάμεις για τον μπακλαβά» και «δύο κράτη, μία γεύση», ενώ ορισμένα δημοσιεύματα ανεβάζουν τους τόνους, υποστηρίζοντας ότι η κίνηση έρχεται ως απάντηση στις «ελληνικές προσπάθειες οικειοποίησης» του γλυκού.
Η τελική απόφαση αναμένεται να ληφθεί κατά την 21η Σύνοδο της Διακυβερνητικής Επιτροπής της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, η οποία θα πραγματοποιηθεί από τις 30 Νοεμβρίου έως τις 5 Δεκεμβρίου στην Ξιαμέν της Κίνας.
Τι ζητούν Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν
Ο κοινός φάκελος Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν αφορά την εγγραφή του στοιχείου με τις ονομασίες baklava και pakhlava.
Στόχος των δύο χωρών είναι να αναγνωριστεί διεθνώς όχι απλώς το ίδιο το γλυκό, αλλά η τεχνογνωσία, η παραδοσιακή παρασκευή, οι τελετουργίες, οι κοινωνικές πρακτικές και η πολιτιστική μνήμη που συνδέονται με αυτό.
Η τουρκική πλευρά παρουσιάζει την πρωτοβουλία ως συνέχεια μιας ευρύτερης προσπάθειας να κατοχυρώσει διεθνώς προϊόντα και πρακτικές που θεωρεί μέρος της εθνικής και οθωμανικής της κληρονομιάς.
Το Αζερμπαϊτζάν, από την πλευρά του, συμμετέχει με το pakhlava, την τοπική εκδοχή του γλυκού, η οποία έχει ιδιαίτερη θέση στην αζερική κουζίνα και συνδέεται με γιορτές, οικογενειακά τραπέζια και παραδοσιακές περιστάσεις.
Η τουρκική ανάγνωση: «κίνηση κατά της Ελλάδας»
Αυτό που προκαλεί ενδιαφέρον δεν είναι μόνο η υποψηφιότητα στην UNESCO, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τη διαβάζει μέρος του τουρκικού Τύπου.
Τα σχετικά δημοσιεύματα δεν περιορίζονται στην πολιτιστική διάσταση. Αντιθέτως, παρουσιάζουν την κοινή κίνηση Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν ως απάντηση στην Ελλάδα, υποστηρίζοντας ότι η Αθήνα επιχειρεί εδώ και χρόνια να εμφανίσει τον μπακλαβά ως δικό της πολιτιστικό προϊόν.
Η ρητορική αυτή εντάσσεται σε μια γνώριμη τουρκική προσέγγιση, όπου ακόμη και ζητήματα γαστρονομίας μετατρέπονται σε πεδία συμβολικής αντιπαράθεσης με την Ελλάδα.
Ο μπακλαβάς, όπως και ο καφές, το γιαούρτι, ο γύρος, το ντονέρ, το λουκούμι ή άλλα στοιχεία της ευρύτερης οθωμανικής, βαλκανικής και ανατολικομεσογειακής κουζίνας, χρησιμοποιείται συχνά ως αφορμή για συζητήσεις περί «ιδιοκτησίας» της παράδοσης.
Στην πραγματικότητα, όμως, τέτοιες γεύσεις έχουν διαμορφωθεί μέσα από αιώνες συνύπαρξης, ανταλλαγών, μετακινήσεων πληθυσμών, αυτοκρατορικών κουζινών, τοπικών παραλλαγών και οικογενειακών παραδόσεων.
Τι σημαίνει και τι δεν σημαίνει η UNESCO
Κρίσιμο σημείο είναι ότι μια ένταξη στον κατάλογο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO δεν λειτουργεί όπως ένα εμπορικό σήμα ή μια αποκλειστική εθνική πατέντα. Η UNESCO δεν αποφαίνεται ποιος «κατέχει» έναν πολιτισμό ούτε αποδίδει αποκλειστική ιδιοκτησία σε ένα κράτος για μια γεύση, μια τεχνική ή μια παράδοση. Αναγνωρίζει ότι συγκεκριμένες κοινότητες, πρακτικές και τεχνογνωσίες αποτελούν ζωντανή πολιτιστική κληρονομιά που πρέπει να διαφυλαχθεί, να μεταδοθεί και να προβληθεί.
Με άλλα λόγια, ακόμη και αν εγκριθεί η κοινή υποψηφιότητα Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν, αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα, οι Έλληνες της Μικράς Ασίας, οι κοινότητες της Ανατολικής Μεσογείου ή άλλοι λαοί που έχουν δικές τους παραλλαγές του μπακλαβά «χάνουν» τη σχέση τους με το γλυκό.
Σημαίνει ότι η UNESCO αναγνωρίζει την τουρκική και αζερική πολιτιστική πρακτική γύρω από το συγκεκριμένο στοιχείο, όπως αυτή κατατέθηκε στον φάκελο. Αυτό είναι διαφορετικό από τον τρόπο με τον οποίο το παρουσιάζουν ορισμένα τουρκικά δημοσιεύματα, τα οποία μιλούν σαν να πρόκειται για πολιτιστική «νίκη» επί της Ελλάδας.
Ο μπακλαβάς ως γλυκό της αυτοκρατορίας και της περιοχής
Η ιστορία του μπακλαβά είναι σύνθετη. Στη σημερινή του μορφή, το γλυκό συνδέεται στενά με την οθωμανική κουζίνα και ιδιαίτερα με την κουζίνα των ανακτόρων. Τουρκικές πηγές τονίζουν ότι αναφορές στον μπακλαβά υπάρχουν σε οθωμανικά αρχεία ήδη από την εποχή του Μωάμεθ Β΄, ενώ η παράδοση του «baklava alayı», δηλαδή της αποστολής μπακλαβά από το παλάτι προς τους γενίτσαρους κατά τον Ραμαζάνι, δείχνει τη θέση που είχε το γλυκό στις οθωμανικές τελετουργίες.
Αυτό, όμως, δεν εξαντλεί την ιστορία του.
Παραλλαγές γλυκών με λεπτό φύλλο, ξηρούς καρπούς, μέλι ή σιρόπι υπάρχουν σε πολλές κουζίνες της περιοχής: στην Ελλάδα, στην Τουρκία, στα Βαλκάνια, στον Καύκασο, στη Μέση Ανατολή και σε κοινότητες που έζησαν επί αιώνες μέσα ή γύρω από την οθωμανική αυτοκρατορία.
Γι’ αυτό και ο μπακλαβάς δεν είναι απλώς ένα γλυκό. Είναι ένα κομμάτι της κοινής, αλλά συχνά ανταγωνιστικά ερμηνευμένης, ιστορίας της Ανατολικής Μεσογείου.
Θα μπορούσε κάλλιστα να υποστηριχθεί ακόμα και το ότι ο μπακλαβάς ξεκίνησε από την αρχαία Αθήνα, όταν τα τραπέζια γέμιζαν από τις περίφημες αθηναϊκές μελόπιτες, που ήταν ζύμες γεμιστές με φρούθτα, ξηρούς καρμπούς και μέλι.
Το προηγούμενο του Γκαζιαντέπ
Η Τουρκία έχει ήδη μια σημαντική διεθνή κατοχύρωση γύρω από τον μπακλαβά.
Ο περίφημος μπακλαβάς του Γκαζιαντέπ, το καμάρι της Τουρκίας, έχει λάβει από την Ευρωπαϊκή Ένωση καθεστώς Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης, γεγονός που αποτέλεσε μεγάλη επιτυχία για την τουρκική γαστρονομική διπλωματία. Η συγκεκριμένη αναγνώριση αφορά τον μπακλαβά του Γκαζιαντέπ, με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, την τοπική τεχνική, τα υλικά και τη φήμη της περιοχής.
Άρα η νέα κίνηση προς την UNESCO δεν ξεκινά από το μηδέν. Εντάσσεται σε μια σταθερή στρατηγική της Άγκυρας να μετατρέπει τη γαστρονομία σε εργαλείο πολιτιστικής ισχύος. Η διαφορά είναι ότι αυτή τη φορά η Τουρκία δεν κινείται μόνη της, αλλά μαζί με το Αζερμπαϊτζάν, ενισχύοντας το αφήγημα του κοινού τουρκικού πολιτισμικού χώρου.
Γιατί μπαίνει το Αζερμπαϊτζάν στην εξίσωση
Η συμμετοχή του Αζερμπαϊτζάν δεν είναι τυχαία.
Η Άγκυρα και το Μπακού επενδύουν εδώ και χρόνια στο σχήμα «δύο κράτη, ένα έθνος», μια πολιτική και πολιτιστική φόρμουλα που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη στενή σχέση Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν.
Η κοινή υποψηφιότητα για τον μπακλαβά/pakhlava υπηρετεί ακριβώς αυτό το αφήγημα. Δεν αφορά μόνο ένα γλυκό. Αφορά την προβολή ενός κοινού πολιτιστικού χώρου, ο οποίος εκτείνεται από την Ανατολία μέχρι τον Καύκασο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η UNESCO μετατρέπεται σε πεδίο πολιτιστικής διπλωματίας. Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν δεν ζητούν απλώς αναγνώριση μιας γαστρονομικής παράδοσης. Επιχειρούν να εμφανίσουν τον μπακλαβά ως στοιχείο μιας ευρύτερης τουρκικής-αζερικής πολιτιστικής συνέχειας.