Κυριακή στους ζαλιστικούς 41,7 °C στο ανατολικό Βρανδεμβούργο, οδηγώντας τις θερμοκρασίες στη Γερμανία σε πρωτοφανή ύψη, ο Μάριο, 65 ετών, έλαβε προφυλάξεις, αλλά δεν πανικοβλήθηκε. Πριν από δύο χρόνια, ένας σφοδρός καύσωνας τον είχε ωθήσει να αγοράσει μια ισχυρή συσκευή που λίγοι Γερμανοί διαθέτουν: ένα κλιματιστικό.
«Τα καλοκαίρια γίνονται σιγά-σιγά πιο ζεστά», λέει ο συνταξιούχος τεχνίτης, στα γερμανο-πολωνικά σύνορα, του οποίου το σπίτι συγκαταλέγεται πλέον στο 6% των γερμανικών κατοικιών που διαθέτουν μόνιμο κλιματιστικό. «Και όσο μεγαλώνεις, η ζέστη γίνεται πιο δύσκολο να την αντέξεις».
Ο καύσωνας στην Ευρώπη
Η Ευρώπη ταλαιπωρείται από τον χειρότερο καύσωνα που έχει καταγραφεί ποτέ και, καθώς προετοιμάζεται για το επόμενο κύμα καύσωνα, η έλλειψη κλιματισμού έχει επικριθεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη λύση που οι κυβερνήσεις έχουν αργήσει να προωθήσουν. Ο αναδυόμενος διάλογος έχει απογοητεύσει τους ειδικούς στον τομέα της υγείας, οι οποίοι επιθυμούν περισσότερη χρήση κλιματισμού για τις ευάλωτες ομάδες, αλλά είναι επιφυλακτικοί όσον αφορά τη γενικευμένη υιοθέτησή του στις ιδιωτικές κατοικίες.
«Μεγάλο μέρος των επενδύσεων της Ευρώπης έχει δικαίως κατευθυνθεί σε μακροπρόθεσμες λύσεις, όπως η σκίαση, η μόνωση και τα κέντρα δροσιάς, αντί για τη μηχανική ψύξη», λέει ο Χανς Κλούγκε, επικεφαλής του γραφείου της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας για την Ευρώπη, ο οποίος συνιστά τη διακριτική υιοθέτηση του κλιματισμού που προστατεύει όσους διατρέχουν υψηλό κίνδυνο. «Και τα δύο έχουν τον ρόλο τους».
Μελέτες δείχνουν ότι οι προσπάθειες προσαρμογής έχουν μειώσει τον αριθμό των θανάτων κατά 75% για το είδος της ζέστης που θεωρούνταν ακραίο πριν από δύο δεκαετίες, αλλά οι καύσωνες έχουν γίνει ακόμη πιο έντονοι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους λόγω της ζέστης στην Ευρώπη τα τελευταία τέσσερα χρόνια, σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΠΟΥ, και οι εκκλήσεις για ταχύτερη αλλαγή εντείνονται. Η πρωτοφανής ζέστη του Ιουνίου αναμένεται να οδηγήσει σε αριθμό θανάτων που θα ανέρχεται σε χιλιάδες, αν όχι σε δεκάδες χιλιάδες – πολύ πάνω από τα επίπεδα που προβληματίζουν χώρες όπως οι ΗΠΑ, οι οποίες επίσης αντιμετωπίζουν ένα ιστορικό κύμα καύσωνα, αλλά χρησιμοποιούν κλιματισμό για να δροσίζουν το 90% των κατοικιών.
Η σύσταση των ειδικών να εγκατασταθούν κλιματιστικά στους χώρους όπου οι άνθρωποι τα χρειάζονται περισσότερο – νοσοκομεία, οίκοι ευγηρίας, σχολεία και μέσα μαζικής μεταφοράς – δέχεται υποστήριξη από όλο το πολιτικό φάσμα. Ωστόσο, τις τελευταίες ημέρες, οι κατηγορίες ότι τα κυρίαρχα κόμματα εμποδίζουν την εγκατάσταση κλιματιστικών για να προστατεύσουν το περιβάλλον έχουν κυριαρχήσει στη συζήτηση.
Όταν έσπασε το ρεκόρ ζέστης στη Γερμανία, ο Μαρκ Μπέρνχαρντ, εκπρόσωπος για θέματα κατασκευών του ακροδεξιού κόμματος «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD), δήλωσε ότι το κόμμα του θα εμποδίσει τους πολίτες να «θυσιαστούν στο βωμό» της κυρίαρχης κλιματικής ιδεολογίας, όπως οι δείκτες ενεργειακής απόδοσης. «Η κλιματική υστερία οδηγεί σε περισσότερους θανάτους που σχετίζονται με τη ζέστη, λόγω ιδεολογικών σφαλμάτων στον τομέα των κατασκευών, όπως η αποχή από τη χρήση κλιματισμού».
Αυτή η στάση σηματοδοτεί μια απότομη στροφή σε σχέση με τις θέσεις του κόμματος μόλις πριν από ένα χρόνο – όταν ο εκπρόσωπός του για θέματα υγείας, Μάρτιν Σίχερτ, υποτίμησε τον αριθμό των θανάτων, απορρίπτοντας τον «πανικό για τη ζέστη» της κυβέρνησης.
Στη Γαλλία, εν τω μεταξύ, το Εθνικό Ράλι της Μαρίν Λε Πεν, το οποίο έχει αντιταχθεί στις ανακαινίσεις για την ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων και έχει επιδιώξει να εμποδίσει την εγκατάσταση ανεμογεννητριών και ηλιακών συλλεκτών, έχει θέσει τον κλιματισμό στο επίκεντρο των προτεραιοτήτων του, ενώ ταυτόχρονα επιτίθεται στις πολιτικές που αποσκοπούν στην ανάσχεση της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
Η έντονη συζήτηση εντός της Ευρώπης έχει πυροδοτηθεί από σχολιαστές στις ΗΠΑ, οι οποίοι παρουσιάζουν την έλλειψη κλιματισμού στην Ευρώπη ως απόδειξη ότι πρόκειται για μια φτωχή, παραπλανημένη και υπερρυθμισμένη ήπειρο. «Οι Ευρωπαίοι θα έπρεπε απλώς να εγκαταστήσουν κλιματισμό», αναφέρει ένα απόσπασμα κειμένου που δημιουργήθηκε από chatbot στο X, το οποίο προώθησε ο Έλον Μασκ και έχει συγκεντρώσει σχεδόν 20 εκατομμύρια προβολές. «Η αμερικανική προσέγγιση για το καλοκαίρι ήταν σωστή από την αρχή.»
Το ζήτημα του κλιματισμού
Ο κλιματισμός αποτελεί τον κανόνα στις πλούσιες χώρες, από τις ΗΠΑ έως την Ιαπωνία και την Αυστραλία, αλλά μόνο περίπου το 15% των 3,5 δισεκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν σε περιοχές με υψηλές θερμοκρασίες διαθέτει κλιματιστικό. Καθώς οι θερμοκρασίες και τα εισοδήματα αυξάνονται, η παγκόσμια ζήτηση για ψύξη αναμένεται να εκτοξευθεί. Στη Νοτιοανατολική Ασία, ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας προβλέπει ότι ο αριθμός των κλιματιστικών θα αυξηθεί εννέα φορές μεταξύ του 2020 και του 2040, με βάση τις τρέχουσες πολιτικές.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι ο κλιματισμός έχει και μειονεκτήματα. Η εκτόξευση θερμού αέρα στους γύρω δρόμους μπορεί να επιδεινώσει το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, ενώ η κατανάλωση ενέργειας αυξάνει τον κίνδυνο διακοπών ρεύματος. Ωστόσο, η κλιματική του επίδραση στην Ευρώπη είναι μικρή και αναμένεται να μειωθεί περαιτέρω, καθώς η ήπειρος παράγει λιγότερο από το 30% της ηλεκτρικής της ενέργειας από ορυκτά καύσιμα και περισσότερες από δώδεκα χώρες σχεδιάζουν να τα καταργήσουν πλήρως από τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας εντός μιας δεκαετίας.
Αν και οι πολεοδομικοί νόμοι σε ορισμένες περιοχές έχουν δυσχεράνει την εγκατάσταση κλιματισμού σε ιδιωτικές κατοικίες, υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία που να υποδηλώνουν ότι η γραφειοκρατία ή οι ανησυχίες για το κλίμα αποτελούν τις κινητήριες δυνάμεις πίσω από τα χαμηλά ποσοστά υιοθέτησης σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Πράγματι, καθώς οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα έχουν προκαλέσει αύξηση της θερμοκρασίας στην ήπειρο με ρυθμό διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο, η επιπλέον θερμότητα έχει ωθήσει όλο και περισσότερο τους κατοίκους των θερμότερων περιοχών της Ευρώπης να δροσίζουν μέσω της τεχνολογίας τα σπίτια τους. Το ποσοστό των νοικοκυριών στην Ιταλία και την Ισπανία που διαθέτουν κλιματισμό έχει αυξηθεί ραγδαία σε πάνω από το ήμισυ, ενώ στη Γαλλία έχει ανέλθει στο 24%, φτάνοντας έως και το 48% στις ζεστές νότιες επαρχίες και μόλις το 10% στις δροσερές βόρειες.
Στη Γερμανία, όπου το ποσοστό χρήσης κλιματιστικών είναι από τα χαμηλότερα στην Ευρώπη —εν μέρει λόγω του υψηλού ποσοστού ενοικιαστών—, ορισμένοι ιδιοκτήτες κατοικιών θεωρούν ότι ακόμη και η ζέστη του Ιουνίου δεν ήταν αρκετά ενοχλητική ώστε να δικαιολογήσει την αγορά κλιματιστικού. «Θα σκεφτόμασταν να εγκαταστήσουμε κλιματισμό αν τα καλοκαίρια συνέχιζαν να γίνονται όλο και πιο ζεστά, αλλά όταν πρόκειται μόνο για λίγες μέρες, μπορούμε να το αντέξουμε», λέει η Γκαμπριέλε Βερνέρ, η οποία εργάζεται στο γραφείο τουριστικών πληροφοριών της Neuzelle, κοντά στο σημείο όπου η ζέστη του Σαββατοκύριακου ήταν στο αποκορύφωμά της.
Όταν η εφημερίδα Guardian επισκέφθηκε τη Neuzelle και τη γειτονική περιοχή της Neißemünde, όπου σχεδόν ένας στους δύο ψηφοφόρους υποστήριξε το AfD στις τελευταίες εκλογές, η πιο συνηθισμένη αντίδραση στην καυτή ζέστη του Σαββατοκύριακου ήταν η απάθεια, μαζί με μεμονωμένες περιπτώσεις πλήρους άρνησης.
«Η κλιματική αλλαγή είναι απλώς μια λέξη που λέγεται συχνά», λέει ο Ράινχαρντ Λάνγκε, ένας συνταξιούχος ηλεκτρολόγος, του οποίου το 150 ετών σπίτι βρίσκεται λίγο πιο κάτω από τον μετεωρολογικό σταθμό στο Coschen, ο οποίος έσπασε προσωρινά το εθνικό ρεκόρ ζέστης της Γερμανίας την Κυριακή. «Και όταν ήμουν παιδί, έκανε επίσης ζέστη. Απλώς δεν το έκαναν θέμα».
Ο Κλούγκε αναφέρει ότι η ισχυρή αντίδραση της Ευρώπης σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης κατά τη διάρκεια του πρόσφατου καύσωνα έσωσε ζωές – με κόκκινες προειδοποιήσεις, κλείσιμο σχολείων και γρήγορη λειτουργία κέντρων δροσισμού – αλλά θα μπορούσαν να γίνουν περισσότερα για να εξασφαλιστεί η τακτική επικοινωνία με τους απομονωμένους ηλικιωμένους, οι οποίοι αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του αριθμού των θανάτων. «Προτεραιότητα τώρα είναι να διασφαλιστεί ότι ο κλιματισμός θα φτάσει σε όσους τον χρειάζονται για ιατρικούς λόγους, ενώ παράλληλα πρέπει να συνεχίσουμε να αναπτύσσουμε την υποδομή – δέντρα, πράσινες στέγες, κτίρια με καλύτερη θερμομόνωση – που προστατεύει όλους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που απλά δεν μπορούν να εγκαταστήσουν κλιματιστικό στο σπίτι τους».
Άλλοι ειδικοί έχουν προχωρήσει ακόμη περισσότερο, εκφράζοντας την υποστήριξή τους για την εγκατάσταση κλιματισμού στις κοινωνικές κατοικίες, λόγω της αυξανόμενης ανισότητας μεταξύ όσων διαθέτουν κλιματισμό και όσων δεν διαθέτουν, καθώς και της αύξησης της ενεργειακής κατανάλωσης που βλάπτει την κοινωνία.
Με πληροφορίες από Guardian