Πριν 180 χρόνια ο αόρατος κόσμος των μικροβίων δεν είχε ανακαλυφθεί και οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι ασθένειες μεταδίδονταν μέσω μιασμένου αέρα.
Σήμερα όλοι γνωρίζουν ότι η πρακτική της υγιεινής των χεριών, είναι το πιο απλό, αποτελεσματικό και οικονομικό μέτρο για την πρόληψη και τον έλεγχο μετάδοσης των λοιμώξεων και ο πρώτος που το παρατήρησε ήταν ο μαιευτήρας Ignaz Semmelweis,από την Βιέννη.
Ο Πέτρος Ιωάννου επίκουρος καθηγητής Παθολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και η Ειρήνη Αστρινάκη, νοσηλεύτρια επιτήρησης λοιμώξεων στο ΠΑΓΝΗ, μιλούν στην «Π» για την σπουδαία αυτή ανακάλυψη με αφορμή την σημερινή Παγκόσμια Ημέρα για τα «καθαρά χέρια» που έχουν σώσει εκατομμύρια ζωές.
Οι ίδιοι αναφέρουν: «Σήμερα, όπως κάθε 5η Μαΐου από το 2009, 20.000 υγειονομικές μονάδες σε 180 χώρες συμμετέχουν στην γιορτινή πρόσκληση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) δεσμευόμενες στην πρακτική υγιεινής χεριών ως το πιο απλό, αποτελεσματικό και οικονομικό μέτρο για την πρόληψη και τον έλεγχο μετάδοσης των λοιμώξεων.
Ο εορτασμός αυτής της ημέρας αποτελεί συνέχεια μίας διεθνούς πρωτοβουλίας για την ασφάλεια ασθενών, της Global Patient Safety Challenge, που ξεκίνησε το 2005 με κεντρικό μήνυμα “Η καθαρή φροντίδα είναι ασφαλέστερη φροντίδα”.
Στόχος της ήταν η ανάληψη δέσμευσης μεταξύ των κρατών για εφαρμογή εθνικών στρατηγικών προώθησης άριστης πρακτικής και συμμόρφωσης με τις οδηγίες του ΠΟΥ στην υγιεινή των χεριών.
Βασικός δείκτης ασφάλειας
Έκτοτε, η υγιεινή χεριών αποτελεί βασικό δείκτη ποιότητας και ασφάλειας της παρεχόμενης φροντίδας υγείας- στη χώρα μας με νομοθεσία από το 2014- καθώς και ελάχιστη απαίτηση για τη λειτουργία των υγειονομικών μονάδων και την εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας.
Δικαίως μια και η αξία της υγιεινής χεριών απαριθμείται: αποτροπή 165.000 θανάτων από διάρροια ετησίως, περισσότερων από 30.000 θανάτους ετησίως στο σύνολο των χωρών της ομάδας G7 και περίπου 19.000 σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση μέχρι το 2050, μίας στις πέντε λοιμώξεις αναπνευστικού κάθε αιτιολογίας, μίας στις τέσσερεις λοιμώξεις κατώτερου αναπνευστικού, μείωση κατά 15% των νοσοκομειακών μικροβιαιμιών από ανθεκτικό σταφυλόκοκκο. Αν συνυπολογιστεί ότι ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) επιβεβαιώνει την επικερδή απόδοση επένδυσης, τότε η υγιεινή χεριών αναγορεύεται σε θεμέλιο λίθο της βιωσιμότητας των υγειονομικών μονάδων.»
Μια πρακτική που αγνοήθηκε και χλευάστηκε
Ωστόσο, όπως λένε οι Πέτρος Ιωάννου και Ειρήνη Αστρινάκη, παρότι σήμερα αυτονόητη, η υγιεινή χεριών, όταν εισήχθη ως κλινική πρακτική, μόλις πριν από 180 χρόνια, αγνοήθηκε σθεναρά και χλευάστηκε. Συνέβη στη Βιέννη του 1846, όταν ο αόρατος κόσμος των μικροβίων δεν είχε ανακαλυφθεί και πιστευόταν ότι οι ασθένειες μεταδίδονταν μέσω μιασμένου αέρα.
Τι παρατήρησε ο μαιευτήρας από την Βιέννη
Ο μαιευτήρας Ignaz Semmelweis παρατήρησε ότι στη κλινική του η νεογνική και η μητρική θνητότητα συνδεόμενη με επιλόχειο πυρετό και σήψη ήταν υψηλή, περίπου στο 10%.
Όπως περιγράφει ο ίδιος, η κλινική του είχε τόσο άσχημη φήμη που οι γυναίκες γονυπετείς παρακαλούσαν να εισαχθούν στην διπλανή κλινική ενώ άλλες προτιμούσαν να γεννήσουν τα παιδιά τους στο σπίτι ή στον δρόμο παρά να νοσηλευτούν. Ακόμα και οι γυναίκες που γεννούσαν στο δρόμο και κατόπιν προσέρχονταν περιπατητικές με τα μωρά στην φούστα, συχνά υπό αντίξοες καιρικές συνθήκες, είχαν χαμηλότερη θνητότητα και ήταν σε καλύτερη γενική κατάσταση από εκείνες που νοσηλεύονταν στην κλινική του.
Σοβαρά προβληματισμένος και μετά από σχολαστική καταγραφή πιθανών αιτιολογικών παραγόντων, παρατήρησε ότι οι ιατροί έπλεναν τα χέρια τους με νερό και σαπούνι κατά την έξοδό τους από το νεκροτομείο και πριν ξεκινήσουν την εξέταση λεχώνων και νεογνών, ωστόσο παρέμεναν δύσοσμα. Υπέθεσε ότι «άγνωστα οργανικά σωματίδια» μεταφέρονται, μέσω των χεριών των ιατρών, από τα πτώματα στις εξεταζόμενες γυναίκες και τις μόλυναν θανάσιμα.
Για το λόγο αυτό, εισήγαγε το υποχρεωτικό πλύσιμο των χεριών με διάλυμα υποχλωριώδους ασβεστίου πριν από την επαφή με κάθε ασθενή και οπωσδήποτε μετά την έξοδο από το νεκροτομείο. Το αποτέλεσμα ήταν η άμεση μείωση της θνητότητας των γυναικών στο υποδεκαπλάσιο ποσοστό!
Έκτοτε, πλήθος επιστημονικών μελετών έχουν επιβεβαιώσει τον Semmelweis: τα χέρια μας είναι, μαζί με τα άψυχα αντικείμενα, τα κύρια «οχήματα» της διασποράς των παθογόνων.»
Μόλις 20 δευτερόλεπτα αρκούν
Σήμερα, σε αντίθεση με το παρελθόν, η υγιεινή χεριών σε υγειονομικές μονάδες εφαρμόζεται ευκολότερα, γρηγορότερα και αποτελεσματικότερα με χρήση, φιλικότερων προς το δέρμα, αλκοολούχων αντισηπτικών. Μόλις 20 δευτερόλεπτα τριβής των χεριών, δηλαδή μέχρι να στεγνώσουν, τα καθιστούν ασφαλή για τη μετάβαση φροντίδας από ασθενή σε ασθενή.
Με μία προϋπόθεση: Το πλύσιμο να γίνεται την κατάλληλη χρονική στιγμή, σε σχέση με τον κίνδυνο ανάπτυξης λοίμωξης, δηλαδή πριν από κάθε επαφή με τον ασθενή, πριν από κάθε παρέμβαση σε αυτόν και μετά από κάθε επαφή ακόμα και με το άψυχο περιβάλλον πέριξ του ασθενή, ανεξάρτητα της χρήσης γαντιών.
Αυτές είναι οι κρίσιμες «5 Στιγμές της Υγιεινής Χεριών» του ΠΟΥ μεταξύ επαγγελματιών υγείας και ασθενών- από όπου ο συμβολισμός της εορτής στις 5 του μήνα.