Μονάδα αυτισμού, Μονάδα ανακουφιστικής φροντίδας, υποστήριξης και αποκατάστασης χρόνιων πασχόντων, Σταθμός αιμοδοσίας, Αίθουσες μικροεπεμβάσεων με τμήμα ημερήσιας νοσηλείας, θα στεγαστούν στο ιστορικό Πανάνειο Δημοτικό Νοσοκομείο, ένα κτήριο του 19ου αιώνα, που εδώ και δεκαετίες είναι ένα ερείπιο που περιμένει να αποκατασταθεί.
Όπως είπε στην «Π» ο πολιτικός μηχανικός της Περιφέρειας Κρήτης, Γιάννης Νικολούδης, ο οποίος είναι και συντονιστής-επιβλέπων της μελέτης, τώρα το έργο βρίσκεται στη φάση ολοκλήρωσης των μελετών που χρηματοδοτούνται από το ΕΣΠΑ, με σκοπό να προχωρήσει η έκδοση της άδειας δόμησης.
Να σημειωθεί ότι έχουν δοθεί όλες οι απαραίτητες εγκρίσεις από το Υπουργείο Πολιτισμού.
Αυτό που θα ακολουθήσει είναι η σύνταξη των τευχών δημοπράτησης, ώστε να καθοριστεί το κόστος του έργου και να βρεθεί ο φορέας χρηματοδότησης.
Το Πανάνειο, όπως επισημαίνει ο αείμνηστος Μανώλης Δετοράκης, ήρθε να καλύψει τις ανάγκες μιας ταραγμένης εποχής λίγο πριν την επανάσταση του 1895 και τη λήξη της τουρκικής κυριαρχίας στο νησί.
Το Χριστιανικό Νοσοκομείο της πόλης (Ρωμαίικα σπιτάλια), από τα μέσα του 19ου αιώνα, εξυπηρετούσε τις ανάγκες της πόλης ως πτωχοκομείο, γηροκομείο και νοσοκομείο. Η μεγάλη συρροή ασθενών σύντομα ξεπέρασε τη δυναμικότητά του και επέβαλε την αναζήτηση νέων λύσεων.
Οι δωρητές Πανανός και Αθηνά Θεοδουλάκη
Τότε ήταν που εμφανίστηκε ο εύπορος Πανανός Θεοδουλάκης από τη Μ. Βρύση Μονοφατσίου, ο οποίος αποφάσισε να διαθέσει ένα σημαντικό χρηματικό ποσό για την ίδρυση νέου νοσοκομείου.
«Ο θεμέλιος λίθος ετέθη την 28ην Μαΐου του 1895, Κυριακή των Αγ. Πάντων, ανηγέρθη δε το ίδρυμα τη γενναία χορηγία και εξ ιδίων δαπάνη των ιδρυτών αυτού Πανανού και Αθηνάς Θεοδουλάκη».
Το έργο ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβρη του 1900, όμως η λειτουργία του καθυστέρησε αρκετά λόγω σημαντικών ελλείψεων σε εξοπλισμό. Την ίδια περίοδο, τα Σπιτάλια έπαψαν να λειτουργούν και οι ασθενείς νοσηλεύονταν στο Οθωμανικό Νοσοκομείο (οδός Ιδομενέως).
Ένα χρόνο μετά τη λειτουργία του παραχωρήθηκε στον Δήμο Ηρακλείου, στην ευθύνη και κυριότητα του οποίου παρέμεινε ως τη συγχώνευσή του με το Βενιζέλειο Νοσοκομείο. Πρώτος ιατρός διορίστηκε ο διακεκριμένος χειρουργός και οφθαλμίατρος, Σάββας Σαββάκης.
«Ασθενείς άνευ διακρίσεων θρησκείας και εθνικότητας»
Σύμφωνα με τον κανονισμό λειτουργίας του: «Σκοπός του Νοσοκομείου είναι η νοσηλεία και η παροχή ιατρικής βοηθείας και φαρμάκων, άνευ διακρίσεων θρησκεύματος και εθνικότητος.
Ειδικότερα: α. Εις αρρώστους απόρους του Δήμου Ηρακλείου β. Εις αρρώστους απόρους των άλλων Δήμων επί πληρωμή των οικείων Δήμων γ. Και εις ευπόρους επί πληρωμή…».
«Μεγάλα τα προβλήματα και αναποτελεσματικά τα μέσα της εποχής.
Ηρωικές, πράγματι, οι προσπάθειες των λίγων γιατρών και των νοσοκόμων, πολλοί από τους οποίους ήσαν χωρίς σχετική κατάρτιση και πείρα. Οι μισθοί τους καταβάλλονταν με μεγάλη καθυστέρηση. Και βέβαια περί ωραρίου, ουδείς λόγος. Πολλοί έδειξαν αξιοζήλευτο ενδιαφέρον και στάθηκαν στοργικοί και χρήσιμοι στους πάσχοντες, σε δύσκολες στιγμές της ζωής τους “ημέραν τε και νύκτα”».
Το αρχιτεκτονικό του ενδιαφέρον
Η αείμνηστη Χρυσούλα Τζομπανάκη, αρχιτέκτων-αρχαιολόγος, είχε, μεταξύ άλλων, γράψει για το Πανάνειο:
«Το Πανάνειο Δημοτικό Νοσοκομείο κατασκευάσθηκε με δαπάνη του Πανανού και Αθηνάς Θεοδουλάκη, για να λειτουργήσει ως θεραπευτήριο. Οφείλει την ονομασία του στο όνομα του ιδρυτή του. Σύμφωνα με τις μαρμάρινες επιγραφές, οι οποίες έχουν εντοιχιστεί στην είσοδο του κτηρίου, ο θεμέλιος λίθος του ασύλου τούδε των νοσούντων τέθηκε στις 28 Μαΐου 1895.
Η επανάσταση του 1896 διέκοψε τις εργασίες κατασκευής του, οι οποίες άρχισαν εκ νέου τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, για να σταματήσουν ξανά το 1897. Μετά τη σύσταση της Κρητικής Πολιτείας, οι εργασίες επαναλήφθηκαν τον Δεκέμβριο του 1900.
Σύντομα, το έργο τελείωσε και τα επίσημα εγκαίνια τελέσθηκαν με μεγαλοπρέπεια στις 10-2-1902 στον Ναό του Αγίου Παντελεήμονος, που κατασκευάσθηκε στο μεγάλο αίθριο του κτηριακού συγκροτήματος.
Τότε, οι ιδρυτές του το παραχώρησαν στον ιερό ναό του Αγίου Μηνά, ενώ ένα χρόνο αργότερα η ενοριακή επιτροπή το μεταβίβασε με συμβολαιογραφική πράξη στον Δήμο Ηρακλείου.
Η θέση όπου κατασκευάστηκε το συγκρότημα επιλέχθηκε, μετά από έρευνα, ως η πλέον υγιεινή εντός της περιμέτρου των τειχών. Το κτήριο είναι λιθόκτιστο και στεγαζόταν με ξύλινη κεραμοσκεπή στέγη.
Επειδή το οικόπεδο στο οποίο κτίστηκε είχε έντονη κλίση από δυσμάς προς ανατολάς, το δυτικό τμήμα του εμφανίζεται ισόγειο, ενώ το ανατολικό είναι διώροφο. Η οργάνωση των χώρων και η μορφολόγηση των όψεων έγινε σύμφωνα με τα νεοκλασικά πρότυπα της εποχής, συνδυασμένα θαυμάσια με τη λιτή και αυστηρή λειτουργικότητα που επέβαλε η χρήση του κτίσματος.
Η αρχιτεκτονική μορφή του είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Το κεντρικό τμήμα έχει σε κάτοψη μορφή ορθογωνίου παραλληλογράμμου, στο κέντρο του οποίου σχηματίζεται μεγάλη αυλή-αίθριο.
Στο αίθριο δεσπόζει ο ναός του Αγίου Παντελεήμονα. Οι πτέρυγες του κτίσματος, όπου υπήρχαν οι θάλαμοι των ασθενών, διατάσσονταν στην ανατολική και τη δυτική πλευρά του αιθρίου.
Η δυτική πλευρά έχει δύο ακόμη τμήματα, που εκτείνονται προς βορράν το ένα και προς νότο το άλλο, πέραν του βασικού παραλληλογράμμου της κάτοψης, τα οποία προσδίδουν μεγαλύτερο μήκος στην πλευρά αυτή.
Ο διαμήκης άξονας των πτερύγων εκτείνεται από βορρά προς νότο και έτσι όλοι οι θάλαμοι του νοσοκομείου είχαν ανατολικό ή δυτικό προσανατολισμό.
Στη σύνθεση των όψεων κυριαρχούν οι άξονες συμμετρίας. Τα ανοίγματα είναι υψίκορμα. Οι γωνίες του κτηρίου τονίζονται με λαξευμένη εμφανή ισόδομη λιθοδομή, ενώ ψευδοπαραστάδες ορίζουν τις όψεις. Η κύρια είσοδος είχε διαμορφωθεί στο κεντρικό τμήμα της δυτικής όψης του συγκροτήματος. Προς αυτήν οδηγούσε στεγασμένη διάβαση, το στέγαστρο της οποίας έφερε πολύ ενδιαφέροντα μορφολογικά στοιχεία από λεπτοδουλεμένο ξύλο».
Η ολοκλήρωση του Πανάνειου πρόκειται να αναβαθμίσει όλη την περιοχή γύρω από την πλατεία Υγειονομικού, δίνοντας νέα πνοή σε ένα σημείο που για δεκαετίες παρέμενε υποβαθμισμένο.