Μια παλιά απόδειξη από ένα εστιατόριο, το εισιτήριο μιας συναυλίας, ένα χαρτάκι από ένα ταξίδι ή ακόμη και ένα αντικείμενο που εδώ και χρόνια δεν έχει καμία πρακτική χρησιμότητα. Πράγματα σαν κι αυτά είναι δύσκολο να τα αποχωριστούμε κάποιες φορές.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Μια επιστημονική μελέτη υποδεικνύει ότι δεν κρατάμε πάντοτε το ίδιο το αντικείμενο, αλλά την ανάμνηση που έχει συνδεθεί μαζί του.
Ερευνητές από το University of Miami και το Smith College εξέτασαν τη σχέση ανάμεσα στη ζωντάνια των αναμνήσεων, στα αντικείμενα που τις πυροδοτούν και στην επιθυμία των ανθρώπων να τα διατηρούν. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στο Behavioural and Cognitive Psychotherapy, δείχνουν ότι ακόμη και τα πιο ασήμαντα καθημερινά αντικείμενα μπορούν να αποκτήσουν ιδιαίτερη συναισθηματική αξία όταν λειτουργούν ως «γέφυρα» με το παρελθόν. H σύνδεση, μάλιστα, ήταν ιδιαίτερα εμφανής όχι στα πολύτιμα ενθύμια, αλλά στα συνηθισμένα αντικείμενα της καθημερινότητας.
Γιατί μια παλιά απόδειξη μπορεί να είναι τόσο σημαντική
Στη μελέτη συμμετείχαν 443 άτομα. Οι ερευνητές τούς ζήτησαν να ανακαλέσουν αναμνήσεις που συνδέονταν με τρεις διαφορετικές κατηγορίες: το πολυτιμότερο αντικείμενό τους, ένα συνηθισμένο καθημερινό αντικείμενο και πρόσφατες διακοπές, με την τελευταία κατηγορία να λειτουργεί ως ανάμνηση που δεν συνδεόταν με κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο.
Οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν πόσο ζωντανή ήταν κάθε ανάμνηση και πόσο έντονα επιθυμούσαν να διατηρήσουν τα αντίστοιχα αντικείμενα, ενώ οι επιστήμονες αξιολόγησαν παράλληλα την παρουσία συμπτωμάτων που σχετίζονται με τη διαταραχή αποθησαύρισης.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσο πιο ζωντανή ήταν η ανάμνηση που συνδεόταν με ένα αντικείμενο, τόσο μεγαλύτερη ήταν η επιθυμία να το κρατήσει κάποιος. Η σχέση παρατηρήθηκε τόσο στα πολύτιμα όσο και στα συνηθισμένα αντικείμενα. Ήταν, όμως, ισχυρότερη στη δεύτερη κατηγορία.
Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί μια φαινομενικά άχρηστη απόδειξη παραμένει για χρόνια μέσα σε ένα συρτάρι. Δεν είναι απαραίτητα το χαρτάκι που έχει αξία. Μπορεί να είναι το εστιατόριο όπου φάγαμε ένα συγκεκριμένο βράδυ, το πρόσωπο που βρισκόταν απέναντί μας, ένα ταξίδι ή μια περίοδος της ζωής μας που δεν θέλουμε να ξεχάσουμε.
Το «φαινόμενο Προυστ»
Πίσω από αυτή τη σχέση βρίσκεται αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «φαινόμενο Προυστ». Ο όρος παραπέμπει στον Marcel Proust και στη διάσημη σκηνή από το βιβλίο «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», όπου η γεύση μιας μαντλέν βουτηγμένης στο τσάι προκαλεί ξαφνικά μια πλημμυρίδα αναμνήσεων από την παιδική ηλικία.
Με παρόμοιο τρόπο, ένα καθημερινό αντικείμενο μπορεί να λειτουργήσει ως ερέθισμα που «ξεκλειδώνει» μια εξαιρετικά ζωντανή αυτοβιογραφική ανάμνηση. Μια απόδειξη, ένα εισιτήριο ή ένα παλιό σημείωμα αποκτούν έτσι μια αξία πολύ μεγαλύτερη από την πραγματική τους χρησιμότητα: γίνονται ένα είδος εξωτερικής αποθήκης της μνήμης μας.
Όταν δυσκολευόμαστε να αποχωριστούμε τα πράγματά μας
Οι ερευνητές ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για τη σχέση αυτού του μηχανισμού με τη διαταραχή αποθησαύρισης, η οποία χαρακτηρίζεται από επίμονη δυσκολία αποχωρισμού αντικειμένων, ανεξάρτητα από την πραγματική τους αξία.
Παρατήρησαν ότι τα εντονότερα συμπτώματα αποθησαύρισης δεν συνδέθηκαν με πιο ζωντανές αναμνήσεις γύρω από τα πολύτιμα αντικείμενα. Συνδέθηκαν, όμως, με μεγαλύτερη ζωντάνια των αναμνήσεων που προκαλούσαν τα απλά, καθημερινά αντικείμενα.
Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι όποιος κρατά μια παλιά απόδειξη ή ένα εισιτήριο εμφανίζει διαταραχή αποθησαύρισης. Η ίδια η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε ανθρώπους από τον γενικό πληθυσμό και δεν αποδεικνύει σχέση αιτίου και αποτελέσματος. Αντίθετα, φωτίζει έναν μηχανισμό που πιθανότατα είναι γνώριμος σε πολλούς από εμάς: όταν ένα αντικείμενο ξυπνά μια δυνατή ανάμνηση, γίνεται δυσκολότερο να το αποχωριστούμε.