1946 — 2026
το ΧΘΕΣ
80
Συναντά το ΑΥΡΙΟ
80 ΧΡΟΝΙΑ ΠΑΤΡΙΣ · Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ
ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΟΥ ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΔΕΙΣ →
Αρχαίο γονίδιο των Νεάντερταλ «κρύβεται» πίσω από τον κίνδυνο σχιζοφρένειας

Πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια, ο τελευταίος Νεάντερταλ εξαφανίστηκε από τον κόσμο μας.

Ωστόσο, το φάντασμα αυτού του αρχαίου ανθρώπινου συγγενή παραμένει ζωντανό – τα ίχνη του εξακολουθούν να υπάρχουν, «στοιχειώνοντας» τον γενετικό κώδικα του *Homo sapiens*.

Αυτό εκδηλώνεται με ορισμένους περίεργους τρόπους: για παράδειγμα, η υφή των μαλλιών ή ο τρόπος με τον οποίο το σώμα αποθηκεύει λίπος ενδέχεται να επηρεάζονται από DNA που κληρονομήθηκε από προγόνους οι οποίοι ήρθαν σε επαφή με τους γείτονές τους, τους Νεάντερταλ.

Αυτή η κληρονομιά ίσως διαμορφώνει κάτι περισσότερο από την εξωτερική μας εμφάνιση. Μια νέα μελέτη εντόπισε ένα μικροσκοπικό τμήμα DNA Νεάντερταλ, το οποίο συνδέεται με μια μετρήσιμη διαφορά στο μέγεθος των ινιακών λοβών – της περιοχής που καταλαμβάνει το πίσω μέρος του εγκεφάλου.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια γενετική παραλλαγή συνδέεται επίσης με ελαφρώς χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης σχιζοφρένειας – δεν παρατηρήθηκε, ωστόσο, καμία συσχέτιση με τη γενική γνωστική ικανότητα.

«Οι διαφορές στην ινιακή περιοχή του εγκεφάλου μεταξύ των Νεάντερταλ και των σύγχρονων ανθρώπων ήταν εδώ και καιρό γνωστές, βάσει των ενδείξεων από το αρχείο απολιθωμάτων», γράφουν οι ανθρωπολόγοι Hugo Zeberg και Svante Pääbo, από το Ινστιτούτο Max Planck για την Εξελικτική Ανθρωπολογία, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PNAS.

«Στην παρούσα εργασία, καταδεικνύουμε ότι μια κοινή γενετική παραλλαγή, η οποία επηρεάζει τον όγκο της ινιακής περιοχής του εγκεφάλου στους σημερινούς ανθρώπους, κληρονομήθηκε από τους Νεάντερταλ».

Στο παρελθόν, οι Νεάντερταλ παρουσιάζονταν ως πιο κοντινοί στα πρωτεύοντα θηλαστικά (πιθήκους) παρά στους ανθρώπους, όσον αφορά τις γνωστικές τους ικανότητες. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, οι ανθρωπολόγοι έχουν αρχίσει να ανακαλύπτουν ότι οι «συγγενείς» μας αυτοί ενδέχεται να διέθεταν σύνθετη κοινωνική και συμβολική ζωή, καλλιτεχνικές ικανότητες, τεχνική ευφυΐα, καθώς και άλλα χαρακτηριστικά που κάποτε θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινα.

Ομοίως, ούτε οι εγκέφαλοί τους ήταν μικροί. Μάλιστα, ήταν συγκρίσιμοι σε μέγεθος με τους εγκεφάλους των σύγχρονων ανθρώπων – ενίοτε, μάλιστα, ήταν και μεγαλύτεροι.

Το σημείο στο οποίο διέφεραν ήταν το σχήμα. Τα κρανία των σύγχρονων ανθρώπων είναι σχετικά στρογγυλεμένα, ή σφαιρικά· τα κρανία των Νεάντερταλ ήταν πιο επιμήκη, εκτεινόμενα περισσότερο από το εμπρόσθιο προς το οπίσθιο τμήμα.

Αυτό υποδηλώνει ότι, παρόλο που οι εγκέφαλοί μας ήταν παρόμοιοι ως προς το συνολικό τους μέγεθος, ο ιστός στο εσωτερικό τους ενδέχεται να ήταν κατανεμημένος με διαφορετικό τρόπο.

Μια περιοχή ιδιαίτερου ενδιαφέροντος είναι ο ινιακός λοβός, ο οποίος εντοπίζεται στο πίσω μέρος του εγκεφάλου και περιλαμβάνει τον οπτικό φλοιό, που είναι υπεύθυνος για την επεξεργασία των πληροφοριών που λαμβάνονται από τα μάτια (ναι, «βλέπετε» πράγματα στο πίσω μέρος του κεφαλιού σας).

Προγενέστερες έρευνες, που εξέτασαν τα εσωτερικά σχήματα απολιθωμένων κρανίων, υποδεικνύουν ότι οι Νεάντερταλ ίσως διέθεταν, αναλογικά, μεγαλύτερους ινιακούς λοβούς σε σχέση με τους σύγχρονους ανθρώπους.

Ωστόσο, τα απολιθωμένα κρανία μπορούν να μας δώσουν περιορισμένες μόνο πληροφορίες για τους μαλακούς ιστούς που κάποτε περιείχαν. Για να μάθουν περισσότερα σχετικά με την εξελικτική ιστορία του εγκεφάλου μας, οι επιστήμονες πρέπει να εμβαθύνουν περισσότερο – στις γενετικές οδηγίες που συμβάλλουν στη δημιουργία του εξαρχής.

Εδώ εισέρχονται στην ιστορία ο Zeberg και ο Pääbo. Συγκεκριμένα, ήθελαν να διαπιστώσουν αν οι άνθρωποι είχαν κληρονομήσει γενετικές παραλλαγές από τους Νεάντερταλ που σχετίζονται με το μέγεθος του ινιακού λοβού.

Προγενέστερες μελέτες του γονιδιώματος είχαν εντοπίσει τέσσερα σημεία στο γονιδίωμα των σύγχρονων ανθρώπων που συνδέονται με αυτό το χαρακτηριστικό. Αυτό ήταν το εύκολο κομμάτι.

Το δύσκολο κομμάτι ήταν να αποδειχθεί ότι κάποια από αυτά σχετίζονταν με έναν ανθρώπινο πρόγονο που έχει εκλείψει προ πολλού.

Αρχικά, οι ερευνητές εξέτασαν πού εμφανίζονταν αυτές οι τέσσερις γενετικές παραλλαγές στους πληθυσμούς των σύγχρονων ανθρώπων.

Τρεις από αυτές εντοπίστηκαν σε πληθυσμούς της υποσαχάριας Αφρικής. Ωστόσο, η τέταρτη —μια μικροσκοπική έλλειψη μόλις τεσσάρων «γραμμάτων» του DNA στο χρωμόσωμα 14— βρέθηκε αποκλειστικά εκτός αυτής της περιοχής.

Η διαγραφή εντοπίζεται κοντά σε ένα γονίδιο που ονομάζεται DAAM1, το οποίο παίζει ρόλο στην ανάπτυξη του εγκεφάλου. Οι ερευνητές υποψιάζονται ότι το κληρονομημένο DNA ενδέχεται να επηρεάζει τον τρόπο έκφρασης αυτού του γονιδίου, συμβάλλοντας ενδεχομένως στην εξήγηση της συσχέτισής του με τη δομή του εγκεφάλου.

Αυτό αποτελούσε μια ελπιδοφόρα ένδειξη. Οι Νεάντερταλ διασταυρώθηκαν με τους προγόνους των σύγχρονων ανθρώπων, αφού οι τελευταίοι μετανάστευσαν εκτός Αφρικής.

Αυτό σημαίνει ότι ίχνη του DNA τους μπορούν να εντοπιστούν σε πληθυσμούς σε μεγάλο μέρος του κόσμου – αν και σε σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα στην υποσαχάρια Αφρική, όπου οι περισσότεροι πρόγονοι των σημερινών πληθυσμών δεν είχαν έρθει σε επαφή με τους Νεάντερταλ.

Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνέκριναν τη συγκεκριμένη παραλλαγή με αρχαίο DNA από πέντε Νεάντερταλ και δύο Ντενίσοβαν – μια άλλη εξαφανισμένη ομάδα αρχαίων ανθρώπων.

Και οι πέντε Νεάντερταλ έφεραν τη συγκεκριμένη έλλειψη, ενώ οι δύο Ντενίσοβαν όχι.

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η έλλειψη προήλθε από τους Νεάντερταλ. Μια άλλη πιθανότητα ήταν ότι τόσο οι Νεάντερταλ όσο και οι σύγχρονοι άνθρωποι την κληρονόμησαν από έναν ακόμη παλαιότερο κοινό πρόγονο.

Ένας τρόπος για να αντληθούν περισσότερες πληροφορίες είναι η εξέταση της περιοχής του γονιδιώματος που περιβάλλει την εν λόγω παραλλαγή.

Κατά τη διάρκεια διαδοχικών γενεών, τα κληρονομούμενα τμήματα DNA σταδιακά διασπώνται και αναδιατάσσονται μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται ανασυνδυασμός. Επομένως, αν η έλλειψη είχε κληρονομηθεί από έναν κοινό πρόγονο που έζησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν, το DNA που την περιβάλλει θα έπρεπε να είναι πολύ πιο κατακερματισμένο.

Το τμήμα που εντόπισαν οι ερευνητές είχε μήκος σχεδόν 60.000 «γράμματα» DNA – πολύ μεγαλύτερο από ό,τι θα αναμενόταν αν είχε κληροδοτηθεί από έναν τόσο απομακρυσμένο πρόγονο.

Αυτό αποτέλεσε ισχυρή ένδειξη ότι το συγκεκριμένο DNA εισήλθε στο γονιδίωμα του σύγχρονου ανθρώπου πολύ πιο πρόσφατα, μέσω της επιμειξίας με τους Νεάντερταλ.

Πρόκειται για μια ικανοποιητική κατάληξη μιας ευφυούς ανθρωπολογικής διερεύνησης, ωστόσο η συσχέτιση της συγκεκριμένης παραλλαγής με την ανατομία του εγκεφάλου εγείρει ακόμη περισσότερα ερωτήματα.

Κι αυτό διότι, ενώ οι Νεάντερταλ θεωρείται ότι διέθεταν —αναλογικά— μεγαλύτερους ινιακούς λοβούς σε σχέση με τους σύγχρονους ανθρώπους, οι σύγχρονοι άνθρωποι που φέρουν τη συγκεκριμένη έλλειψη παρουσιάζουν μικρότερο όγκο ινιακών λοβών — περίπου 0,85 κυβικά εκατοστά ανά αντίγραφο της παραλλαγής.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι αυτή η φαινομενική αντίφαση ενδέχεται, στην πραγματικότητα, να μην αποτελεί καθόλου αντίφαση.

Το σχήμα του εγκεφάλου επηρεάζεται από πολλά διαφορετικά γονίδια, καθώς και από άλλους παράγοντες, όπως το μέγεθος των ματιών και του σώματος. Μια μεμονωμένη γενετική παραλλαγή αποτελεί απλώς ένα μέρος μιας πολύ πιο περίπλοκης αλληλεπίδρασης· χωρίς μια λεπτομερή κατανόηση αυτής της αλληλεπίδρασης, δεν μπορεί να μας δώσει πολλές πληροφορίες για τον εγκέφαλο των Νεάντερταλ.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι η διαγραφή δεν σχετιζόταν μόνο με την ανατομία. Όπως συμβαίνει με κάθε πτυχή ενός τόσο περίπλοκου οργάνου όσο ο εγκέφαλος, είναι φυσικό να αναρωτιέται κανείς αν μια διαφορά στη δομή του ενδέχεται να αντικατοπτρίζεται στον τρόπο λειτουργίας του.

Οι ερευνητές εξέτασαν υπάρχοντα γενετικά δεδομένα από την Κοινοπραξία Ψυχιατρικής Γονιδιωματικής (Psychiatric Genomics Consortium) —η οποία μελετά τη γενετική συμβολή στις ψυχιατρικές διαταραχές— αναζητώντας συσχετίσεις με τη συγκεκριμένη παραλλαγή των Νεάντερταλ.

Διαπίστωσαν ότι τα άτομα που έφεραν την παραλλαγή είχαν ελαφρώς χαμηλότερες πιθανότητες εμφάνισης σχιζοφρένειας — περίπου 5% χαμηλότερες ανά αντίγραφο, ή σχεδόν 10% για τα άτομα που διέθεταν δύο αντίγραφα.

Ωστόσο, δεν κατέστη σαφές αν αυτό συνδέεται με τον όγκο του ινιακού λοβού ή αν πρόκειται για μια ανεξάρτητη συσχέτιση.

Επιπλέον, παρουσιάζει ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι ερευνητές δεν διαπίστωσαν σημαντική συσχέτιση με τη γενική νοημοσύνη, καθώς και ελάχιστη ή καθόλου ουσιαστική συσχέτιση με το μορφωτικό επίπεδο.

«Τα ευρήματα αυτά συνιστούν προσοχή όσον αφορά την εξίσωση του μεγέθους μιας περιοχής του εγκεφάλου με τις γνωστικές ικανότητες», γράφουν οι ίδιοι.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences.

 

sciencealert.com