Η πιστοποιημένη και φωτογραφικά πλέον θυσία των 200 κομμουνιστών στον τοίχο της Καισαριανής, που τόσο απροσδόκητα εμφανίστηκε, ανοίγει μια συγκλονιστική συνομιλία όλων μας, με τη ζωντανή ιστορία του τόπου μας.
Η σκηνή της εκτέλεσής τους, όπως αποτυπώθηκε στην ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα», έρχεται να ταυτιστεί με τα 12 φωτογραφικά στιγμιότυπα που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας και ανοίγει έναν ενεργό διάλογο, με αφετηρία τον αιματοβαμμένο τοίχο της Καισαριανής όπου πάλλεται ακόμα η καρδιά των νεκρών παλικαριών.
Χιλιάδες λέξεις διαστέλλουν τα όριά τους για να καταφέρουν να ορίσουν το μεγαλείο της ανθρώπινης υπέρβασης, που αναμετριέται με τον θάνατο και τον κερδίζει με τη γαλήνια λεβεντιά της.
Πώς μπορεί να συγκρατήσει κανείς τη συναισθηματική πλημμυρίδα, αγγίζοντας μέσα από τα ασπρόμαυρα στιγμιότυπα το άφοβο βλέμμα τους, τις υψωμένες γροθιές τους, την αγέρωχη περπατησιά, λίγο πριν τους στήσουν μπροστά στις κάνες; Αλλά αλήθεια, αυτοί οι άνθρωποι της καθημερινής βιοπάλης, ο τσαγκάρης, ο γεωργός, ο γαλακτοκόμος, ο οικοδόμος, πώς έκαναν αυτή την απίστευτη ανθρώπινη υπέρβαση;
Πώς ένας μελλοθάνατος, που οδηγείται μπροστά στις κάνες των πυροβόλων, κοιτάζει αγέρωχα τον θάνατο; Με τι εσωτερικές διεργασίες αποχωρίζονται τις μάνες τους, τα παιδιά τους, τις αγαπημένες τους, λίγο πριν οι σφαίρες κόψουν το νήμα της ζωής τους; Πώς βιώνουν αυτά τα μαρτυρικά δευτερόλεπτα λίγο πριν την τελευταία τους ανάσα;
Στα συγκλονιστικά τελευταία μηνύματα που άφησε για τον πατέρα και την αρραβωνιαστικιά του ο Ναπολέων Σουκατζίδης, αναφέρει: «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση, να ‘σαι περήφανος για τον μονάκριβο γιο σου…». Στην αρραβωνιαστικιά του έγραψε: «Δίδα Χαρά Λιουδάκη, καθηγήτρια Αναμορφωτικού Σχολής Θηλέων, Δρομοκαΐτειον… Η τελευταία μου σκέψη μαζί σου. Θα ‘θελα να σε κάνω ευτυχισμένη. Να βρεις σύντροφο της ζωής σου άξιό μου…».
Ο Μήτσος Ρεμπούτσικας, στέλεχος του ΚΚΕ από την Πάτρα, πριν τουφεκιστεί παραγγέλλει στους δικούς του: «…σφίξτε τις καρδιές σας και βγείτε παλικάρια από τη νέα δοκιμασία… Ο θάνατός μου δε θα πρέπει να σας λυπήσει, αλλά να σας ατσαλώσει πιο πολύ για την πάλη που διεξάγεται… Έτσι θα μας τιμήσετε καλύτερα. Όταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτέ».
Ο Σπήλιος Αμπελογιάννης πριν την εκτέλεσή του, έγραψε σε ένα μαντήλι: «Αμπελογιάννης Σπήλιος του Κωνσταντίνου. Οδός Άστρους 93 Κολωνός. Έτσι πεθαίνουν οι τίμιοι Έλληνες. Πεθαίνω περήφανος. Ζήτω η Λευτεριά. Διαβάτη Έλληνα, το ρούχο τούτο να το πας στην παραπάνω διεύθυνση. Είναι η στερνή επιθυμία ενός ανθρώπου που ξέρει να πεθαίνει για τη λευτεριά. Ζήτω ο Ελληνικός Λαός».
Είναι πραγματικά απερίγραπτο πώς αυτοί οι άνθρωποι παίρνουν κουράγιο μπροστά στον θάνατο, μέσα από το πάθος των αγώνων τους, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον και την προοπτική της ιστορικής δικαίωσης και της νίκης. Μέσα στα ηρωικά αυτά πρόσωπα, δεν διακρίνει κανείς μόνο το ατομικό μεγαλείο του καθενός αλλά και το μεγαλείο μιας συλλογικής προσπάθειας, που γυρίζει τον τροχό της ιστορίας. Και τελικά, όπως έχει γράψει ο Γιάννης Ρίτσος,
«Τα δαχτυλικά τους αποτυπώματα, δεν είναι μονάχα στα μητρώα των φυλακών,
φυλάγονται στα αρχεία της ιστορίας,
τα δαχτυλικά τους αποτυπώματα, είναι οι πυκνές σιδηροδρομικές γραμμές,
που διασχίζουν το μέλλον».