Κάποια σπαράγματα εφημερίδων, και συγκεκριμένα της Νέας Εφημερίδας της 16ης Μαρτίου 1902, με οδήγησαν ν’ αναφερθώ σ’ αυτόν τον τίτλο του σημερινού άρθρου.
Υπεύθυνος συντάκτης της προαναφερόμενης εφημερίδας ο Δ.Σ. Μαρκόπουλος και εκδότης της, ο Γ.Σ. Μαρκόπουλος. Πριν κάνω οποιοδήποτε σχόλιο στο συγκεκριμένο άρθρο, θέλω να σας παρουσιάσω το σχόλιο του αρθρογράφου: «Πολλοί ίσως δεν θα ηξεύρουν ότι το πρώτον νεκροταφείον της κοινότητός μας ήτο άνωθεν της παραλίας της Τρυπητής.
Όπως και εγώ ο ίδιος δεν το ήξευρον. Σήμερον το μέρος, ένθα τούτο έκειτο, είναι χέρσον και κατάξηρον. Η γη, όπου ετάφησαν οι πατέρες μας, ολόκληραι παρελθούσαι γενεαί συμπολιτών μας, χρησιμεύει σήμερον ως βοσκή ζώων και ως κοπρών των διερχομένων και παροικούντων.
Αλλ’ αυτό είναι το ολιγώτερον. Το άλλο το οποίον κινεί την αγανάκτησιν πλέον είναι το… χωνευτήριον του παλιού τούτου νεκροταφείου. Επί υψώματος προς το μέρος της θαλάσσης, χαίνει η οπή ενός υπογείου σχεδόν σπηλαίου. Διά να εισέλθει ή μάλλον να κατέλθει τις εις αυτό, πρέπει να γονατίσει. Και εκεί μέσα κείνται αναμεμιγμένα μετά κόπρων και ακαθαρσιών σωροί οστέων χριστιανικών επί έτη. Μπράβο μας!
Όταν κατήλθον εις το βρομερόν αυτό σπήλαιον, με κατέλαβε ρίγος και συγκίνησις. Εις γέρων κατοικών εκεί, που πλησίον κατήλθεν ομού, μου ανέφερεν: «Αυτά τα κόκκαλα, παιδί μου, μοι είπε, πρέπει να καταλάβεις, ότι τα περισσότερα είναι ανθρώπω, όπου εμαρτυρήσανε, όπου εκρεμαστήκανε, όπου εκαζικωθήκανε. Γιατί το νεκροταφείο είναι από το 1821.
Εδώ τσι εθάφτανε τσι δυστυχισμένους τσι πατέρες μας. Και όμως, τα κόκκαλά τως έτσι μένουνε χρόνια και χρόνια τώρα. Κανείς δεν εσκέφθηκε να τα πάρει από εδώ, να τα σηκώσει από τσι ακαθαρσίαις. Θαρρώ μάλιστα πως κι εκείνοι που μπορούσανε να το κάμουνε, δε θα το κατέχουνε. Εγώ έρχομαι πότε και πότε και τα λιβανίζω».
Για τα σπήλαια της Τρυπητής, τα οποία και ενισχύουν την παραπάνω άποψη του γέροντος, κάνει λόγο σε σχόλιό της η «Νέα Εφημερίς», με ημερομηνία 5-6-1911, στην στήλη με τίτλο: «Πρέπει να μας ακούσουν», κάτι που έχει σχέση με το έργο του συλλόγου των κυριών, όπου αναφέρονται τα εξής σχετικά με τους διάφορους κινδύνους:
«Είδατε ποτέ τον χειμώνα τους δυστυχισμένους αποκλήρους της τύχης που κοιμώνται; Είδατε ποτέ τα καλοκαιρινά καταφύγια των αστέγων; Είδατε τα κρυφά καφενεδάκια των παίδων; Μετέβη κανείς κατά την νύχτα εις τα σπήλαια της Τρυπητής; Ας αποθάνουν δύο, τρία και τέσσερα απροστάτευτα και γυμνά παιδιά κατά τον χειμώνα. Μην αφήσετε όμως την φοβεράν νόσον να μαράνει την κοινωνία μας.
Μην αφήσετε την διαφθοράν και τον αλκοολισμόν να κάνουν κακό εις τας υγιεστάτας ακόμα κοινωνίας μας». Για την παραλία της Τρυπητής και για το τρυπητό χαράκι γίνεται λόγος, στο φύλλο της Εθνικής Φωνής, με ημερομηνία 12-10-1970. Για μία αλησμόνητη πραγματικά εποχή της γενιάς του 1910 που μαθητές του Γυμνασίου, τους δύο τελευταίους μήνες της σχολικής περιόδου, Μάιο και Ιούνιο, πήγαιναν για μπάνιο στην παραλία της Τρυπητής και ανενόχλητοι κάπνιζαν το τσιγάρο τους στους χώρους, στο τρυπητό χαράκι, μακριά από τα μάτια του παιδονόμου, ο οποίος ήταν ο φόβος και ο τρόμος των μαθητών.
Επίσης, στο περιοδικό Κρητικά Χρονικά, τόμος πέμπτος, έτος 1951, στις σελίδες 386 και 387, γίνεται αναφορά για την περιοχή της Τρυπητής και το «τρυπητό χαράκι» από τον αρχαιολόγο Νικόλαο Πλάτωνα, στο άρθρο του «Μινωικοί θρόνοι», όπου αναφέρονται τα εξής:
«Κατά το άκρον της λιμενικής ζώνης, εκεί όπου οι βράχοι των υψωμάτων της Τρυπητής κατέρχονται αποτόμως προς την θάλασσαν, αφήνοντας στενήν μόνον ζώνην άμμου, υπάρχει το «Τρυπητό Χαράκι», μέγας βράχος, τον οποίον βεβαίως ανθρώπιναι χείρες ελάξευσαν και ετρύπησαν διαμπερώς, ούτως ώστε να κατασκευασθεί μέγα τόξον, το οποίον νυν διαχωρίζει δύο μικράς εκτάσεις άμμου. Άφθονα λείψανα κεραμεικής υπάρχουν εκεί πλησίον.
Πολλά κτήρια διακρίνονται καθ’ όλην την έκτασιν από της γραμμής του αιγιαλού μέχρι νοτίως της γραμμής του δημοσίου δρόμου και μεταξύ του Καιράτου ποταμού και του ρυακίου της Τρυπητής. Εν κτήριον ανεσκάφη υπό του Χρήστου Πέτρου παρά τον Πόρον και σημαντικοί τάφοι και αποθέται εις την μεταξύ τούτου και του Κατσαμπά περιοχήν υπ’ εμού».
Όλα αυτά τα παραπάνω συγκλίνουν, ότι πράγματι στην περιοχή της Τρυπητής, σ’ αυτή την παραλία της πόλης μας, υπήρχε το πρώτο νεκροταφείο του Ηρακλείου.