Έχει κατά κόρον συζητηθεί δημόσια το πρόβλημα της λειψυδρίας, που απειλεί το Ηράκλειο και άλλες περιοχές της Κρήτης και της χώρας. Όπως εξελίσσεται ο χειμώνας, παρά τις τεράστιες ποσότητες νερού που έχουν πέσει ιδιαίτερα στη ΒΔ και κεντρική Ελλάδα, στην Κρήτη και ιδιαίτερα την κεντρική και ανατολική, φαίνεται ότι το υδατικό ισοζύγιο θα είναι αρνητικό, εκτός αν μας επιφυλάσσονται εκπλήξεις.
Είναι λοιπόν αναμενόμενο και αυτονόητο να υπάρχει ανησυχία για το τι μέλλει γενέσθαι, προκειμένου το πρόβλημα της πιθανής λειψυδρίας να αντιμετωπιστεί έγκαιρα, έγκυρα και να μην απειλήσει την ποιότητα ζωής των πολιτών. Και το πρόβλημα ασφαλώς θα επιδεινωθεί με την αναμενόμενη αύξηση της τουριστικής ροής.
Οι απόψεις, που διαχρονικά έχουν κατατεθεί από επιστήμονες του τόπου και όχι μόνο για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας, αναμφίβολα εμπλουτίζουν τον διάλογο και δίδουν εναλλακτικές λύσεις. Όμως, η επιλογή της καλύτερης λύσης για κάθε πρόβλημα οφείλει να συνυπολογίζει πολλές παραμέτρους.
Εάν ήταν δυνατόν να είχε υπάρξει πρόβλεψη, ότι η τρέχουσα περίοδος θα κατατασσόταν στις εναλλασσόμενες ξηρικές χρονικές σειρές, τότε θα μπορούσε να είχε επιλεγεί η πλέον πρόσφορη λύση πολύ πριν.
Όμως γενικά, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι διαχρονικά οι υπεύθυνοι της διακυβέρνησης της χώρας, κεντρικά και περιφερειακά, ασχολούνται συνεχώς με μακρο- ή έστω μεσο-πρόθεσμο προγραμματισμό για τη δημιουργία ανθεκτικών υποδομών αντιμετώπισης υδατικών προβλημάτων. Σχεδόν πάντα τρέχομε πίσω από τα προβλήματα.
Είναι πολύ ευτυχές ότι το θέμα των απωλειών νερού στα δίκτυα μεταφοράς αντιμετωπίστηκε σχετικά έγκαιρα. Οι απώλειες νερού στα δίκτυα μεταφοράς και γενικά οι ποσότητες που δεν πληρώνονται ή όπως λέγεται το μη τιμολογούμενο νερό (ΜΑΝ), σε πολλές περιπτώσεις ξεπερνούσε το 80%, κυρίως στα αρδευτικά δίκτυα.
Η ΔΕΥΑ Ηρακλείου τα τελευταία χρόνια ασχολείται δραστήρια με τον εκσυγχρονισμό των υδρευτικών δικτύων και έχει σημαντικά μειώσει το ΜΑΝ. Εκτιμάται ότι προς το παρόν έχει μειωθεί κάτω του 35% από πάνω από 55% που ήταν πριν λίγα χρόνια. Πολλές ευχές να συνεχίσουν, όσο γίνεται πιο σύντομα, τη μείωσή του κάτω από 5%, όπως γίνεται σε άλλες αναπτυγμένες χώρες.
Η ψηφιοποίηση των ΔΕΥΑ, που προωθεί η Ένωση των ΔΕΥΑ με τα Υπουργεία Εσωτερικών και Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, είναι σε πολύ ορθή κατεύθυνση. Όμως, η αναβάθμιση της ΔΕΥΑΗ, που από το 1996 ακολουθεί την κατιούσα, αποτελεί πρωταρχικό πρόβλημα.
Επιστήμονες με σοβαρή γνώση και εμπειρία σε σχετικά θέματα, συζητούν και προτείνουν συχνά ενδιαφέρουσες λύσεις για την αντιμετώπιση του υδατικού ελλείμματος της 5ης μεγαλύτερης πόλης της χώρας. Δυστυχώς, οι προτεινόμενες λύσεις για το επείγον και πιεστικό πρόβλημα της άμεσης εξασφάλισης της απρόσκοπτης ύδρευσης του Ηρακλείου είναι αρκετά χρονοβόρες, κοστοβόρες και αμφίβολες αποτελέσματος και δεν αντιμετωπίζουν το σημερινό οξύτατο υδατικό πρόβλημα, όπως είναι:
(α) Η κατασκευή φραγμάτων αναμφίβολα μπορεί να αποτελέσει λύση στη συλλογή των ομβρίων υδάτων. Όμως η κατασκευή τους απαιτεί μεγάλους χρόνους μελέτης και κατασκευής και υψηλό κόστος. Χαρακτηριστικό, αλλά πολύ διδακτικό παράδειγμα, είναι το φράγμα Αποσελέμη, που πήρε δεκαετίες και πολύ υψηλό κόστος κατασκευής για να ολοκληρωθεί και τελικά δεν αντιμετώπισε αποτελεσματικά το πρόβλημα της ύδρευσης των τριών όμορων Δήμων.
Πιθανόν κάτι ανάλογο να ισχύσει για τα προτεινόμενα φράγματα, όπως αυτό της αποταμίευσης του γλυκού νερού στην πηγή Αλμυρού, τις 35-55 περίπου ημέρες ετησίως, που η συγκέντρωση των διαλυμένων στερεών αλάτων (TDS) μειώνεται σε περίπου 300 mg/L, από 8-10 g/L, που είναι συνήθως.
Σύμφωνα με πρόταση των FAO – ΠΔΕΒ (πρώην Περιφερειακή Δ/νση Εγγείων Βελτιώσεων), το υδρολογικό έτος 1976-77 έγινε μικρό φράγμα ύψους +10m, με σκοπό ανάλογη ανύψωση της στάθμη της λίμνης του Αλμυρού, για εξέταση της πιθανής βελτίωσης της ποιότητας του νερού της πηγής, μέσω της αύξησης της πίεσης στους καρστικούς αγωγούς ανάμειξης γλυκού και θαλάσσιου νερού.
Το εγχείρημα, σύμφωνα με τους επιστήμονες που ασχολήθηκαν, όπως τον κ. Δημήτρη Παπαμαστοράκη, γεωλόγο, που είχε ασχοληθεί ενεργά, έφερε σχετικά θετικά αποτελέσματα, παρά τον μικρό χρόνο λειτουργίας του. Έτσι επιβεβαιώθηκε ότι η ποιότητα του νερού είναι πιθανόν συνάρτηση της στάθμης του νερού στη λίμνη της πηγής. Όμως, άλλοι ερευνητές έχουν διατυπώσει κατά καιρούς αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα της πρότασης ανύψωσης τεχνητού φράγματος.
Μόνο μετά από μια νέα δοκιμή και πιθανόν τη μελέτη και κατασκευή ενός νέου κοστοβόρου φράγματος ύψους +22m να επιτευχθεί διαχωρισμός του γλυκού από το θαλάσσιο νερό και φυσικά να εξετασθεί και η δυνατότητα παραγωγής υδροηλεκτρικής ενέργειας. Είναι βέβαια πιθανόν να αποτύχει η ανύψωση της στάθμης του νερού, εξαιτίας των καρστικών πετρωμάτων. Το ίδιο ισχύει και για το προτεινόμενο φράγμα στο Γιόφυρο, σε ό, τι αφορά το κόστος και τον χρόνο κατασκευής.
(β) Η αξιοποίηση των υπόγειων υδάτων, που προτείνονται σε πολλές περιοχές, θα μπορούσε να είναι αποτελεσματική.
Όμως, είναι αναμφίβολης αποτελεσματικότητας μακροχρόνια, αφού αντλούνται με ρυθμό πολύ ταχύτερο από την ανανέωσή τους. Σημειώνεται ότι το 80% των αναγκών μας καλύπτονται από αυτά. Έτσι, καθιστούνται πρακτικά μη ανανεώσιμα και ευάλωτα στην υπεράντληση και την υφαλμύρωσή τους, με σοβαρές επιπτώσεις στη λειψυδρία και με καθιζήσεις εδαφών, που ήδη έχουν αρχίσει να παρατηρούνται (Αγγελάκης, 2026).
(γ) Το προτεινόμενο έργο μεταφοράς και αποθήκευσης του γλυκού νερού του Αλμυρού στο φράγμα Αποσελέμη, περίπου 50 εκατομ. m3 τις 35-55 ημέρες τον χρόνο που είναι πόσιμο, είναι εξωπραγματικό. Η μεταφορά απαιτεί αγωγό διαμέτρου πάνω από 2m περίπου και ενέργεια πάνω από 5 kWhs/ m3 νερού. Αντίθετα, εάν ο υπάρχων αγωγός της ΔΕΥΑΗ, που διέρχεται από την περιοχή του Αλμυρού, ήταν μεγαλύτερης διαμέτρου, θα μπορούσε άμεσα να εγκατασταθεί στον Αλμυρό μια σχετικά μικρή μονάδα αφαλάτωσης για την άμεση αντιμετώπιση των συμπληρωματικών αναγκών του Ηρακλείου.
(δ) Τη 10/ετία του ‘90, με προκαταρκτική έκθεση του αείμνηστου φίλου και συναδέλφου μου Διονύση Μονόπωλη, καθηγητή στο Πολυτεχνείο Κρήτης, έγινε για πρώτη φορά ολοκληρωμένη πρόταση στη ΔΕΥΑΗ για συνολική αξιοποίηση του υδροφόρου ορίζοντα, με κατασκευή υδρομαστευτικής στοάς ανάντη της πηγής Αλμυρού και εκείθεν των ζωνών υφαλμύρισης (Μονόπωλης και άλλοι, 1995).
Αυτό το έργο ήταν πολύ ενδιαφέρον, αλλά χρονοβόρο και κοστοβόρο και βέβαια επί τόσα χρόνια λέγονται πολλά, αλλά τίποτε δεν γίνεται.
(ε) Τελευταία αλλά εξίσου σημαντική, είναι η προώθηση έργων αντλησιοταμίευσης, όπως έχει ήδη αναφερθεί. Ο Αλμυρός Ηρακλείου, η μεγαλύτερη καρστική πηγή της Κρήτης, «το μάτι του Αλμυρού ποταμού», όπως αποκαλείται, έχει χαρακτηριστεί από τη Διεθνή Ένωση Υδρογεωλόγων και την UNESCO ως μια από τις σημαντικότερες υφάλμυρες πηγές και προσφέρεται για ένα τέτοιο έργο, που θα μπορούσε άμεσα να υιοθετηθεί από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.
Πρόσφατα αναδείχτηκε και συζητήθηκε το θέμα και πιθανολογήθηκε η ένταξή του στο Ταμείο Απανθρακοποίησης (1,7 δισεκ. €) του Υπουργείου (Αγγελάκης, 2024). Όπως προ ημερών ανέφερε ο δήμαρχος Μαλεβιζίου, κ. Μ. Μποκέας, με ένα τέτοιο έργο θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί η λειψυδρία με αφαλατωμένο νερό υψηλής ποιότητας, τουλάχιστον για ολόκληρη σχεδόν την ανατολική Κρήτη, με πολύ μικρό κόστος παραγωγής του (0,13 €/m3), αφού υδροηλεκτρική ενέργεια θα μπορούσε να παραχθεί από το ίδιο νερό τοπικά.
Παρά το ότι και αυτό το έργο είναι χρονοβόρο και κοστοβόρο, θα μπορούσε να συζητηθεί ως μια μεσοπρόθεσμη αντιμετώπιση του προβλήματος.
Συμπερασματικά και μετά από τα παραπάνω, μάλλον γίνεται σαφές ότι η αντιμετώπιση των συμπληρωματικών αναγκών του Ηρακλείου, μπορεί να αντιμετωπισθεί άμεσα και ορθά μόνο με μια μικρή μονάδα αφαλάτωσης παραγωγής 4.000-5.000 m3/ημέρα από θαλάσσιο ή πιθανόν υπόγειο υφάλμυρο νερό από μια μικρή γεώτρηση στην ανατολική πλευρά του Ηρακλείου, όπως κατ’ επανάληψη έχει προταθεί (Αγγελάκης, 2026), που πρέπει να γίνει χθες!
Βιβλιογραφία
Αγγελάκης, Α. Ν. (2024). Έργα Αντλησιοταμίευσης. Χανιώτικα Νέα, Χανιά 29/7/2024, https://www.haniotika-nea.gr/erga-antlisiotamieysis/
Αγγελάκης, Α. Ν. (2026). Δυστυχώς ή ευτυχώς, θα έχουμε ξηρικό έτος; Πατρίς, Ηρακλείου, 28/01/2026, https://www.patris.gr/stiles/ proektaseis/distixos-i-eftixos-tha-exoume-xiriko-etos/
Μονόπωλης, Δ., Σοφίου, Π., Στειακάκης, Ε., Κλειδοπούλου, Μ. και Βαβαδάκης, Δ. (1995), Μελέτη των Υδρολογικών Παραμέτρων της Πηγής – 303 – Αλμυρού Ηρακλείου Κρήτης σε Συνθήκες Τεχνητών Παρεμβάσεων. Πρακτικά 3ου Υδρογεωλογικού Συνεδρίου, Ηράκλειο.
O Ανδρέας Ν. Αγγελάκης είναι επίτιμο μέλος και διακεκριμένος fellow της Παγκόσμιας Εταιρείας Υδατικών Πόρων