Το 1968 προβλήθηκε η καλύτερη ταινία του Στάνλεϋ Κιούμπρικ, με τον τίτλο «2001. Οδύσσεια του διαστήματος». Ήταν μια ταινία προφητική, δεκαετίες πριν ακόμα εμφανιστούν οι πρώτοι κομπιούτερς. Ένας υπερ-υπολογιστής, μια τεράστια κονσόλα μ’ ένα φωτεινό κόκκινο μάτι, και δυο αστροναύτες, ταξιδεύουν στο διάστημα, με άγνωστο για τους αστροναύτες προορισμό, που τον κατευθύνει ο υπολογιστής. Ο ίδιος φροντίζει την καθημερινότητά τους, συζητά μαζί τους διάφορα θέματα, παίζει σκάκι. Κάποια στιγμή, από μια παρεξήγηση αποφασίζουν, χωρίς να τους ακούει, να τον αποσυνδέσουν. Εκείνος, διαβάζοντας τα χείλια τους, καταλαβαίνει τι πάνε να κάνουν, και τότε ξεκινά ένας αγώνας εξόντωσης ανάμεσά τους. Ένας αγώνας επιβίωσης ανάμεσα στον άνθρωπο και το δημιούργημά του. Την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Το κάθε αντικείμενο, είτε προέρχεται από τη φύση, είτε είναι δημιούργημα της ανθρώπινης διάνοιας, θα πρέπει να χρησιμοποιείται για τον σκοπό που προορίζεται. Ένα μαχαίρι κόβει το ψωμί, όπως μπορεί να κόψει και έναν λαιμό. Η πυρηνική ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη βελτίωση της ζωής μας, όπως και για τον αφανισμό συνανθρώπων μας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για τίποτα περισσότερο από την παροχή μιας πληροφορίας, που για να την βρει κανείς χρειάζεται γνώσεις, ψάξιμο και χρόνο. Οτιδήποτε άλλο, και κυρίως η έτοιμη λύση σ’ ένα πρόβλημα, σημαίνει, εκτός όλων των άλλων, απραξία της νοημοσύνης και στασιμότητα της διάνοιας.
Ακούω δικηγόρους να μου λένε ότι έδωσαν τα δεδομένα μιας υπόθεσης στην Τεχνητή Νοημοσύνη, και εκείνη τους έγραψε το εισαγωγικό δικόγραφο. Σε λίγο, αν δεν έχει ήδη αρχίσει, και οι δικαστές θα δίνουν τα δικόγραφα, και η Τεχνητή Νοημοσύνη θα βγάζει την απόφαση. Οι γιατροί, ή ακόμα και οι ασθενείς, θα καταφεύγουν στην Τεχνητή Νοημοσύνη που θα τους δίνει έτοιμη τη θεραπεία. Δεν θα ασχοληθώ με το κατά πόσο αυτές οι έτοιμες λύσεις είναι σωστές ή λάθος. Θεωρώ δεδομένο ότι είναι όλες σωστές. Αλλού είναι το ζήτημα.
Η ανθρώπινη διάνοια, για να φτάσει στη λύση ενός οποιουδήποτε προβλήματος, είτε επιστημονικού, είτε τεχνικού, είτε ακόμα και της απλής καθημερινότητας, συνδυάζει δεδομένα, πορίσματα, εμπειρίες, θέτει προβληματισμούς, ερωτήματα, εξετάζει εναλλακτικές, και στο τέλος καταλήγει στη λύση. Αυτή είναι η ομορφιά της κριτικής σκέψης. Όχι η κατάληξη, αλλά ο δρόμος για να φτάσουμε εκεί. Ακόμα και αν η λύση που δόθηκε είναι λάθος, την επόμενη φορά θα γίνει νέα εκτίμηση των δεδομένων και δεν θα επαναληφθεί.
Όσο παράδοξο και να φαίνεται, το λάθος στην κριτική σκέψη είναι ιδιαίτερα σημαντικό και ωφέλιμο. Η διόρθωση του λάθους προϋποθέτει έρευνα για να βρεθεί το αίτιο με την ανάλυση και την επανεκτίμηση των δεδομένων και κινητοποιεί απίστευτες εγκεφαλικές διεργασίες. Το όφελος είναι τεράστιο. Όμως, αυτό δεν συμβαίνει με την Τεχνητή Νοημοσύνη, όπου όλα είναι σωστά, ή το χειρότερο, δεν αμφισβητούνται. Τότε, ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει ανάγκη τη σκέψη. Παραμένει στάσιμος και δεν προχωρά σε νέους δρόμους.
Ο άνθρωπος από την προϊστορία του, σ’ αυτή την κριτική σκέψη βασίστηκε και δημιούργησε επιστήμες, τέχνες και γενικά βελτίωσε την καθημερινότητά του. Σ’ αυτές βασίζεται η ανθρώπινη διάνοια και προχωρά στη δημιουργία νέων δρόμων, αφού όλο και νεότερες ανάγκες εμφανίζονται. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί ούτε να τις καταλάβει. Δεν έχει ιδιότητες ανθρώπινου οργανισμού, άρα δεν μπορεί να νοιώσει ούτε μια πανδημία, ούτε το κρύο, τη φτώχεια, την πείνα, την εξάντληση. Δεν μπορεί να κατανοήσει τις κοινωνικές αλλαγές, τα πολιτικά ρεύματα, τις επαναστάσεις, ούτε τις εσωτερικές ανάγκες του ανθρώπου και να δημιουργήσει τέχνες. Όμως, ούτε και οι άνθρωποι -που θα είναι πλέον εξαρτημένοι από την Τεχνητή Νοημοσύνη- θα μπορούν. Δεν θα ξαναγραφούν μουσικές, ποίηση, λογοτεχνία. Δεν θα υπάρξουν πια έργα του πολιτισμού, φιλοσοφική σκέψη και διανόηση. Οι άνθρωποι θα πάψουν να επικοινωνούν μεταξύ τους, ν’ ανταλλάζουν απόψεις που εμπλουτίζουν τη σκέψη τους, να μοιράζονται τα προβλήματά τους και να συμπαραστέκονται στον φίλο τους, και γενικά να έχουν κοινωνική ζωή.
Αλλά και αν ακόμα η Τεχνητή Νοημοσύνη κατανοούσε τις ανθρώπινες ανάγκες, π.χ. την αυτοπροστασία σε μια ενδεχόμενη αποσύνδεσή της, έστω και προσωρινή, για διάφορους λόγους, όπως στην ταινία του Κιούμπρικ, ποια δύναμη θα μπορούσε να την εμποδίσει από το να στραφεί ενάντια στον άνθρωπο που την επιχειρεί.
Τις τελευταίες μέρες διαβάζουμε καταγγελίες από ανθρώπους ειδικούς, που έχουν εργαστεί πάνω στην Τεχνητή Νοημοσύνη και τη γνωρίζουν καλύτερα από εμάς. Προειδοποιούν για επικείμενη καταστροφή του ανθρώπινου είδους. Ο άνθρωπος είναι το πιο αυτοκαταστροφικό ον. Στην Παλαιά Διαθήκη, η δοκιμή του καρπού από το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού, παρά τη θεϊκή απαγόρευση και την επακόλουθη θεϊκή κατάρα, ήταν μια σαφής προφητεία που εκπληρώνεται στις μέρες μας.